«τα μικρούτσικα» της Σοφίας Διονυσοπούλου και της Μαρίνας Μέντζου – Φλόγες στις ξερολιθιές

Το βιβλίο ξεκινάει με τα ποιήματα της Μαρίνας Μέντζου και έχει τον υπότιτλο «Ξερολιθιές». Αναρωτιέμαι γιατί ξερολιθιές… Πρόκειται, όπως γνωρίζουμε, για ένα είδος τοιχοποιίας με πέτρες ακανόνιστου σχήματος, χωρίς συνεκτικό κονίαμα, δηλαδή εν ξηρώ. Έμμεσα προκαλεί και προσκαλεί τον αναγνώστη να προσφέρει από τον ψυχισμό του αυτήν την απούσα συνδετική ύλη, και να γοητευτεί από τους ασάλευτους και απόλυτα σχηματισμένους λίθους-στίχους του.

Οι ξερολιθιές αρχίζουν και τελειώνουν με δυο μπεκετικού ύφους διαλόγους. Δυο άνθρωποι συνομιλούν χωρίς να δίνεται κάποια επιπλέον πληροφορία για το φύλο, την ηλικία ή τη σχέση τους. Μοιάζει σαν να λένε περισσότερα από όσα λέγονται. Με την επανάληψη και την αποσπασματικότητα, επιτυγχάνεται η δημιουργία ενός αισθήματος αποπροσανατολισμού, σαν να βαδίζει κανείς σ’ ένα τοπίο το οποίο διαρκώς μεταβάλλεται. Στον πρώτο διάλογο κυριαρχεί η επιστροφή ενώ στον τελευταίο, ένας ήχος που αναδύεται από μια πέτρα. Το θέμα του ταξιδιού υπάρχει και σ’ άλλα ποιήματα, όπου βέβαια η επιστροφή δεν μοιάζει με την πορεία προς έναν τόπο, όσο με μια κατάσταση: την απόλυτη σιωπή από την οποία προερχόμαστε. Λέξεις όπως άμμος, θάλασσα, βράχος, αέρας, νερό, εκκλησία, απαντώνται συχνά. Άλλωστε, τα ποιήματα είναι όχι μόνο γραμμένα αλλά μοιάζουν και να διαδραματίζονται στη Σίφνο (δυο τοπωνύμια, Χερρόνησος και Χρυσοπηγή, αποτελούν και τίτλους αντίστοιχων ποιημάτων).

Μια τρυφερότητα και αθωότητα διατρέχει το πρώτο αυτό μέρος, χωρίς να σημαίνει πως δεν εμφανίζονται σημάδια κάποιας υποδόριας απειλής ή μιας αμείλικτης σκληρότητας. Σε αρκετά από τα ποιήματα εμφανίζεται κάποια στατική εικόνα όπου μια ελάχιστη κίνηση νοηματοδοτεί το τοπίο, έναν χώρο περισσότερο ψυχικής κατάστασης ή μνήμης παρά πραγματικό. Η κίνηση των μαλλιών από ένδειξη ζωής σε κάποιους στίχους μετατρέπεται σε προάγγελο θανάτου. Η ποίηση της Μέντζου παρουσιάζει ορισμένα στοιχεία που τη φέρνουν κοντά στην αισθητική του χαϊκού (όχι στη μορφική αυστηρότητα των 5, 7 και 5 συλλαβών) αλλά κυρίως στην οικονομία των λέξεων, στην αίσθηση της στιγμιαίας σύλληψης του τοπίου και τη λιτή, αλλά βαθιά συμβολική γλώσσα τους.

Μικρόκοσμος

Ζωύφια. Σμήνος. Πάνω απ’ τα μαλλιά της.
Ο αέρας φυσάει. Το σμήνος εκεί. Πάνω απ’ τα μαλλιά της.
Βουτάει. Στη θάλασσα. Δεν ανασαίνει.
Βγαίνει. Στην αμμουδιά.
Το σμήνος πάνω απ’ τα μαλλιά της.

Στο παραπάνω δείγμα αναδεικνύεται ο μηχανισμός της εστίασης που συναντάμε και σε άλλα ποιήματα. Οι λεπτομέρειες οδηγούν περισσότερο σε μια αισθητηριακή πρόσληψη και λιγότερο σε μια λογική διεργασία. Η ποιήτρια κάνει ένα βήμα, και περιμένει από τον αναγνώστη να κάνει το δικό του. Οι «Ξερολιθιές» είναι μια συλλογή που συνδυάζει την απλότητα με την πολυσημία, την αφαίρεση με τη δραματικότητα, την παραδοσιακή αίσθηση του τοπίου με μια σύγχρονη ποιητική ματιά.

Στη συνέχεια ακολουθούν «Τα σπίρτα» της Σοφίας Διονυσοπούλου. Η εκρηκτική -εν δυνάμει- λέξη του τίτλου δίνει το στίγμα για τη συνέχεια. Ένα σύνολο πυκνών όσο και ελλειπτικών ποιημάτων, με μια σπινθηροβόλα αίσθηση της γλώσσας και των εικόνων. Το όλο ξεκινάει με μια «ανάφλεξη» που είναι και ο τίτλος του πρώτου ποιήματος.

Ανάφλεξη

Σκέψεις μικρές σαν Χαροπόλεμος
Βγαίνουν απ’ το σπιρτόκουτο κι αρπάζουνε φωτιά
Έπειτα σιωπή Ξαλάφρωμα ή όνειδος

Μη σας ξεγελάσουν αυτό το «Σκέψεις μικρές» ή τα «Μικρούτσικα» του τίτλου της συλλογής, με την ντροπαλοσύνη τους. Πρόκειται για ποίηση ουσιαστική, στο δεύτερο μέρος βαθιά υπαρξιακή και ερωτική, με τη φθορά να εναλλάσσεται με τη λύτρωση. Ενώ πριν κυριαρχούσε η άμμος, το νερό και ο αέρας, σε εικόνες ανοιχτές ερμηνειών, εδώ τον λόγο έχει η φωτιά και η υγρασία. Οι καταστάσεις είναι περίκλειστα σύμπαντα. Οι εραστές σε μια αγαστή σχέση ή συνεύρεση, με τον θάνατο να καραδοκεί. Δεν υπάρχουν περιττολογίες, ούτε φλυαρίες, αλλά μόνο προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις που δείχνουν χωρίς να φωνάζουν τον σκληρό πυρήνα τους.

Ενώνει ή κόβει τις λέξεις, χρησιμοποιεί κατά βούληση τα κεφαλαία γράμματα για να τονίσει, να συνδέσει, να ξεχειλώσει το νόημα, εντέλει να φωτίσει με τη δική της ματιά μια συνθήκη, μια κατάσταση ή την ίδια τη ζωή.

Και σ’ αυτήν τη συλλογή η ποιήτρια με μια συντακτική και γραμματική ελευθερία, δημιουργεί έναν λόγο χωρίς σημεία στίξης. Ενώνει ή κόβει τις λέξεις, χρησιμοποιεί κατά βούληση τα κεφαλαία γράμματα για να τονίσει, να συνδέσει, να ξεχειλώσει το νόημα, εντέλει να φωτίσει με τη δική της ματιά μια συνθήκη, μια κατάσταση ή την ίδια τη ζωή. Ενώ ίσως ξενίσει κάποιον αμύητο, η ποιήτρια κρύβει αλλά όχι επιμελώς τα ερμηνευτικά κλειδιά της. Με έναν δικό της, μοναδικό τρόπο χρωματίζει με μια ξεχωριστή παλέτα τη Φύση ή τα πλάσματα της. Έτσι έχουμε: σμαραγδί άνεμο, κυανό αίμα, άλικους κύκνους, ιώδεις παρθένες, κίτρινα βρέφη, μαύρο ήλιο και μπλε μαρίν καρδιές.

Σε κάποια ποιήματα αναμετράται με γνωστά βιβλικά αφηγήματα, όπως τον Αδάμ και την Εύα ή την ιστορία του Κάιν με τον Άβελ. Πάντα όμως με τη στρεβλή, σαρκαστική ενίοτε και βλάσφημη ματιά της: Ποιος ο λόγος εγκατάλειψης του Παραδείσου; Η πλήξη και η ιδιοτροπία του Θεού!!

Πρόκειται για ποίηση δύστροπη, η οποία απαιτεί την εμπλοκή του αναγνώστη. Ο ρυθμός είναι κοφτός, κατακερματισμένος, συχνά με παύσεις και απρόσμενες ανατροπές. Όπως η τρυφερότητα που αναδύεται αναπάντεχα στο τέλος του ακόλουθου ποιήματος:

Τελευταία επιθυμία

Η θανατοποινίτισσα τον δήμιο κοιτά
Σαν να του λέει ΠάΡε το βλέμμα σου μακριά
Τα λεκιασμένα μου μανίκια ξέχνα
Σου δίνω το κεφάλι μου Μα κράτα με απαλά
Λιγολιγάκι τόσο δα πριν απ’ τη λαιμητόμο

Διαβάζοντας τα ποιήματα της Σοφίας Διονυσοπούλου, έχω την αίσθηση του κατεπείγοντος. Σαν να πρέπει να ειπωθούν, να βρουν τη διέξοδο τους στο χαρτί. Μοιάζουν με το παιγνίδι του αναμμένου σπίρτου, που περνάει από χέρι σε χέρι ενώ προσπαθείς να το διατηρήσεις αναμμένο πριν αυτό σβήσει ή εσύ καείς. Τελικά το σπίρτο στο τελευταίο ποίημα της συλλογής, σε μια παραλλαγή του παραμυθιού «Το κοριτσάκι με τα σπίρτα» του Άντερσεν, θα δώσει μια φαντασμαγορική τροπή στην ιστορία και ένα ειρωνικό κλείσιμο του ματιού στην υστεροφημία.

Τα μικρούτσικα αποτελούν δυο διακριτές ματιές, με απλά και κοντινά υλικά, της Μαρίνας Μέντζου με φυγόκεντρες και της Σοφίας Διονυσοπούλου με κεντρομόλες δυνάμεις, οι οποίες αναζητούν και αναδεικνύουν δυο διαφορετικούς τρόπους θέασης του κόσμου.

Τελευταίο αλλά όχι ελάσσων σχόλιο: Σε μια εποχή ακραίου ατομικισμού (και στην τέχνη, δυστυχώς) είναι αισιόδοξο να βλέπεις δυο φίλες να εκδίδουν από κοινού μια ποιητική συλλογή.

Συμπληρωματικά θα ήθελα να παραθέσω κάποια ποιήματα της συλλογής.

Από τις «Ξερολιθιές» της Μαρίνας Μέντζου:

Σουσουράδα

Χνάρια στην άμμο
Μεθάει απ’ τα ουζάκια ο αέρας
Στην ακροθαλασσιά μια σουσουράδα
Χνάρια, δικά σου χνάρια
Στην άμμο
Απουσία

Παρανόηση

Όρθια με τιρκουάζ φουστάνι.
Τα δάχτυλά της στο νερό.
Ίσα που αχνοφαίνεται ένα ιστιοφόρο.
Μπλέκονται με τη θάλασσα τα μάτια της
Και τα μαλλιά μιμούνται το πέταγμα των γλάρων.
Ήσυχα, ντροπαλά γλιστρούν δυο πάπιες.
Κλειστός πολύ ο όρμος
Τον πέρασαν για λίμνη.

Από «Τα σπίρτα» της Σοφίας Διονυσοπούλου:

Με τον τρόπο του Μικρού Πρίγκιπα 

Είσαι το ποίημά μου – λέει ο ποιητής
Ζωγράφισέ το – λέει η γυναίκα του
Πώς ζωγραφίζεις ένα ποίημα; – λέει ο ποιητής
Όπως και ένα πρόβατο – λέει η γυναίκα του
Με πράσινο μελάνι ο ποιητής
Παίρνει αλφάβητΑπογλώσσες ζωντανές
Γλώσσες νεκρές Γλώσσες φανταστικές
Και σημειώνει στης γυναίκας το κορμί
Το Πρώτο και το Ύστατό τους γράμμα

Πόθος

Νύχτα καλοκαιριάτη Α-Φύσικη
ΡΌΔΟ ΠΟΥΓέρρρ νει απ’ τη ζέστη
Σαν όλα να ’ρθαν πρόωρα
Και να τ’ απολαμβάνεις
Χωρίς νατοαντέχεις

➙ Το παραπάνω κείμενο αποτέλεσε την παρουσίαση του βιβλίου την Τρίτη 18 Μαρτίου 2025 στο βιβλιοπωλείο De Profundis (Ζωοδόχου Πηγής 73, Αθήνα).

＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΚΑΝΕΒΑΤΟΣ είναι συγγραφέας. Το πρώτο του μυθιστόρημα «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία.

Δυο λόγια για τις ποιήτριες

Η Σοφία Διονυσοπούλου γεννήθηκε στο Κάιρο. Σπούδασε συγκριτική λογοτεχνία στη Σορβόννη, κλασικό τραγούδι και φωτογραφία.

Κυκλοφορούν τα θεατρικά της Νυχτωδία (Άγρα 2000), Νεροπομπή (Νεφέλη 2001), Ιφιγένεια της Ευριπίδου (Νεφέλη 2010), Μήδεια· μηδέν στο κόκκινο (Sestina 2016), οι ποιητικές συνθέσεις Ψυχές στην ερημιά του (Το Ροδακιό 2016), Σε ονομάζω Χιουρρέμ (Το Ροδακιό 2019), Θυρίδα 1821 (Το Ροδακιό 2020), Νάρκισσος Αντινάρκισσος (Το Ροδακιό 2023), τα παραμύθια (σε συνεργασία με τη Μαρίνα Μέντζου), Στο φως και στο λυκόφως (Το Ροδακιό 2021) καθώς και το μυθιστόρημα Η κόρη του ξενοδόχου (Άγρα 2012).

Έργα της έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά και τα τουρκικά. Μεταφράζει από τα γαλλικά, τα τουρκικά και τα αγγλικά.

Η Μαρίνα Μέντζου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε γαλλική φιλολογία και λογοτεχνική μετάφραση. Το 2014 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη η ποιητική συλλογή της Δίπολο και, το 2021, από τις εκδόσεις Το Ροδακιό, τα ποιητικά παραμύθια Στο φως και στο λυκόφως (σε συνεργασία με τη Σοφία Διονυσοπούλου).

Και πάλι σε συνεργασία με τη Σοφία Διονυσοπούλου, ανέβηκαν στο θέατρο τα έργα της Ο μονόκερως του πόθου (2006), Ροδώνες και πέρλες (2012) και Αθώα εκ προμελέτης (2022), καθώς και το Δίπολο σε δραματουργική επεξεργασία και με τον τίτλο Evadam (2004). Μεταφράζει λογοτεχνία από τα γαλλικά και εργάζεται και ως μουσική επιμελήτρια.