«Πιστή και ενάρετη νύχτα» της Λουίζ Γκλικ (κριτική)

Δημιουργός του έργου Πιστή και ενάρετη νύχτα είναι η κάτοχος του Νόμπελ Λογοτεχνίας για το 2020, η Αμερικανίδα ποιήτρια Λουίζ Γκλικ. Κάνω λόγο για «ποιητικό έργο», κι όχι «ποιητική συλλογή» ή «συλλογή ποιημάτων», κι όχι χωρίς… λόγο. Το Πιστή κι ενάρετη νύχτα είναι ένα έργο συνεκτικό, με θεματικές και μοτίβα που επανέρχονται από ποίημα σε ποίημα, με ενιαίο ύφος, σταθερό ρυθμό, την ίδια μυστική συνταγή κάτω από την επιφάνεια των λέξεων. Θέμα του, η περιπέτεια του να είσαι ζωντανός, η περιπέτεια να υπάρχεις, όταν όλος ο διάκοσμος, τα ανώφελα και τα ασήμαντα, πέφτουν από πάνω σου σαν παλιό ρούχο.

Ο αγώνας να υπάρξεις μέσα στις λέξεις

Η ποίηση της Λουίζ Γκλικ, την ακούς, είναι λιτή και απόκοσμη, απομαγεμένη και μαγική την ίδια στιγμή. Γεμάτη εικόνες. Τρένα ή πλοία που φτάνουν στον προορισμό τους και θέλουν να επιστρέψουν στην γενέθλια πόλη, νεκροί που αρνούνται να φύγουν ή να ξεχαστούν, τοπία που αποκαλύπτονται κάτω από το φως, ένα τοπίο στην Κορνουάλη, ένα βαθούλωμα στο μαξιλάρι. Και μέσα σε όλα αυτά, η αγωνία της έκφρασης, ο αγώνας να υπάρξεις μέσα στις λέξεις, διασχίζοντας αυτήν τη νύχτα που είναι άλλοτε παρηγορητική, άλλοτε ανησυχητική, μα ποτέ απολύτως σκοτεινή.

Νεκροί και ζωντανοί σε διαρκή συνομιλία

Σε ένα από τα ποιήματα, που τιτλοφορείται, «Επισκέπτες από το εξωτερικό», οι γονείς, νεκροί από καιρό, κάνουν την εμφάνισή τους μέσα στη νύχτα, χτυπώντας την πόρτα. «Δεν μας σκέφτεσαι ποτέ», λέει η μητέρα, «διαβάζουμε τα βιβλία σου όταν φτάνουν στον ουρανό / σχεδόν καμιά αναφορά σε εμάς πια / σχεδόν καμιά στην αδερφή σου». Και καταλήγει, «Αν δεν ήμασταν εμείς, εσύ δεν θα υπήρχες». Κι εκείνη, η ποιήτρια (;), λίγους στίχους παρακάτω αντιτάσσει την απολογία της: «Για σας γράφω συνέχεια / κάθε φορά που λέγω “εγώ” σε εσάς αναφέρομαι».

Το φως, το σκοτάδι, ο βασανιστικά ζωοδότης ήλιος, και το σπαθί του Αρθούρου χωμένο για πάντα στον βράχο.

Νεκροί και ζωντανοί σε διαρκή συνομιλία, τα πράγματα που είναι και αυτά που δεν είναι, επίσης μαζί. Το φως, το σκοτάδι, ο βασανιστικά ζωοδότης ήλιος, και το σπαθί του Αρθούρου χωμένο για πάντα στον βράχο. Η ποίηση της Λουίζ Γκλικ μοιάζει αλληγορική, αλλά είναι νομίζω περισσότερο μια ποίηση που δεν έχει παραιτηθεί από την αναζήτηση του θαύματος της έκφρασης, που παίρνει δύναμη από τη σιωπή που την περιβάλλει όσο κι από την αποσιώπηση που υποβάλει. Με τα δικά της λόγια.

[όχι] «τόσο μια πιστή καταγραφή του κόσμου /
όσο ένα όραμα της μεταμόρφωσής του /
αφού είχε περάσει μέσα από το κενό του εαυτού μου.
Κάτι, όπως ο κόσμος την άνοιξη».

Η σημαντικότερη εν ζωή Αμερικανίδα ποιήτρια

Η Λουίζ Γκλικ, στα 78 της χρόνια σήμερα, είναι πλήρης τιμών και βραβεύσεων. Βραβείο Πούλιτζερ, βραβείο της Ακαδημίας των Ποιητών, αλλά και το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας, το 2014, για το ποιητικό έργο που υπήρξε η αφορμή για τούτα τα λόγια. Το Νόμπελ ήταν η κορωνίδα μιας πορείας που αναδεικνύει την Γκλικ στη σημαντικότερη εν ζωή Αμερικανίδα ποιήτρια.

Το Πιστή κι ενάρετη νύχτα είναι το τελευταίο της έργο, υψηλής ωριμότητας, απλότητας και πύκνωσης, κι αποτελεί ιδανική επιλογή για τη γνωριμία μας με την ποιήτρια, από το έργο της οποίας ελάχιστα είχαν μέχρι πρόσφατα μεταφραστεί στη γλώσσα μας.

Εξαιρετική αλλά κι ενορατική επιλογή των εκδόσεων Στερέωμα, που σχεδίασαν αυτήν την έκδοση πριν από την βράβευση με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η έκδοση είναι δίγλωσση, ενώ την προσεκτική και καλοδουλεμένη μετάφραση υπογράφουν οι Χάρης Βλαβιανός και Δήμητρα Κωτούλα. Συνολικά, ένα σπουδαίο ποιητικό έργο σε μια θαυμάσια έκδοση, αληθινό δώρο στους Έλληνες αναγνώστες.

* Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).