Heroides kentriki

Για τον τόμο του Ovidius (43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) «Ηρωίδες» (1-15) με εισαγωγή - κείμενο - μετάφραση - σχόλια από τους: Βάιο Βαϊόπουλο, Ανδρέα Μιχαλόπουλο και Χαρίλαο Μιχαλόπουλο (εκδ. Gutenberg).

Του Σπύρου Κιοσσέ

Μια από τις διαδικασίες που επηρεάζουν καθοριστικά τις τύχες ενός λογοτεχνικού έργου σε γλωσσικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα διαφορετικά από αυτά της πρώτης σύνθεσής του είναι αναμφίβολα αυτή της μετάφρασης. Στην περίπτωση, ειδικότερα, της λογοτεχνίας τού ελληνορωμαϊκού παρελθόντος η ύπαρξη «προσιτών», ήτοι «φιλικών» προς τον σύγχρονο αναγνώστη, μεταφράσεων είναι απαραίτητη προϋπόθεση, ώστε να διασφαλιστεί η πρόσληψή της από ευρύτερο κοινό, και να μην περιοριστεί σε αυτό των λίγων –όλο και λιγότερων, στις μέρες μας– ειδικών. Πρόκειται, βεβαίως, για ένα δύσκολο εγχείρημα. Ακόμη, όμως, δυσκολότερο καθίσταται όταν ως προγραμματική στόχευση αυτών που μεσολαβούν το έργο ενός κλασικού συγγραφέα, όπως ο Οβίδιος, εν προκειμένω, τίθεται ένας διττός στόχος: μια έγκυρη και επιστημονικά τεκμηριωμένη παρουσίαση του έργου του, και συνάμα ένα κείμενο που θα μπορεί να διαβαστεί με ευκολία και ενδιαφέρον από τον «μέσο» αναγνώστη, ο οποίος δεν έχει εντρυφήσει στις κλασικές σπουδές.

Οι συγγραφείς του παρόντος τόμου κατάφεραν να ισορροπήσουν ανάμεσα στα δύο απαιτητικά αυτά ζητούμενα. Συγκεκριμένα, οι καθηγητές Λατινικής Φιλολογίας Βάιος Βαϊόπουλος, Ανδρέας Μιχαλόπουλος και Χαρίλαος Μιχαλόπουλος παρέχουν μια άρτια φιλολογική έκδοση των Ηρωίδων του Οβίδιου, υψηλής επιστημονικής αξίας. Πρόκειται για ένα έργο το πρώτο μέρος τού οποίου αποτελείται από ένα σύνολο επιστολών που υποτίθεται ότι έγραψαν μυθικές γυναικείες μορφές (και μία «ιστορική», η ποιήτρια Σαπφώ) προς τους αγαπημένους τους. Οι γυναίκες αυτές (ανάμεσά τους η Πηνελόπη, η Φαίδρα, η Διδώ, η Διηάνειρα, η Αριάδνη, κ.ά.) επιχειρούν να πείσουν τους ερωμένους τους να επιστρέψουν, διεκδικώντας μια θέση στη ζωή τους. Το δεύτερο μέρος απαρτίζεται από τρία ζεύγη επιστολών που ανταλλάσσουν οι ερωμένες με τους ερωμένους τους (οι λεγόμενες «διπλές επιστολές»).

Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η συζήτηση που ακολουθεί για θέματα ειδολογικού προσδιορισμού και διακειμενικών σχέσεων του έργου, καθώς ο Οβίδιος αξιοποιεί γυναικείους χαρακτήρες που εμφανίζονται και σε άλλα λογοτεχνικά έργα και είδη, με τα οποία μάλιστα αναπτύσσεται συχνά ένας περισσότερο ή λιγότερο εμφανής διάλογος.

Στον τόμο αυτό, στον οποίο περιλαμβάνονται οι «μονές επιστολές» (1-15), προτάσσεται μια κατατοπιστική εισαγωγή για τον βίο του ποιητή Publius Ovidius Naso, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, και για το σύνολο της συγγραφικής παραγωγής του, με λεπτομερέστερη αναφορά στις Ηρωίδες και σε ζητήματα που αφορούν το περιεχόμενο, τον τίτλο, τη χρονολόγηση και τη γνησιότητα του κειμένου. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η συζήτηση που ακολουθεί για θέματα ειδολογικού προσδιορισμού και διακειμενικών σχέσεων του έργου, καθώς ο Οβίδιος αξιοποιεί γυναικείους χαρακτήρες που εμφανίζονται και σε άλλα λογοτεχνικά έργα και είδη (έπος, τραγωδία, επύλλιο, λυρική ποίηση κ.ά.), με τα οποία μάλιστα αναπτύσσεται συχνά ένας περισσότερο ή λιγότερο εμφανής διάλογος.

Οι αναπλαισιωμένες Ηρωίδες του Οβίδιου αρθρώνουν έναν πολυεπίπεδο λόγο: προς τους παραλήπτες των επιστολών, προς τον (εκάστοτε) εξωτερικό αναγνώστη του οβιδιακού έργου, αλλά και εις διακειμενικόν εαυτόν: προς τη μυθοπλαστική ταυτότητα που έχει κατασκευαστεί γι’ αυτές στον πρότερο λογοτεχνικό τους βίο. Με τον τρόπο αυτό, εκφέρουν λόγο συμπληρωματικό σε σχέση με τον λόγο που «επιτράπηκε» στις ίδιες ηρωίδες να αρθρώσουν στη μέχρι τότε λογοτεχνική παράδοση, κυρίως στο πλαίσιο των «μεγάλων» επικών αφηγήσεων του παρελθόντος. Οι συγκεκριμένες ηρωίδες, με άλλα λόγια, διεκδικούν να «γράψουν» μόνες εαυτάς, καθιστώντας τες μυθοπλαστικές ηρωίδες των αφήγησεών τους. Ο επιστολικός λόγος, έτσι, των γυναικών, λόγος «ιδιωτικός» και ταυτόχρονα «δημόσιος», στη συγκεκριμένη λογοτεχνική σκευή του οβιδιακού έργου, επιφέρει συχνά –ή τουλάχιστον επιχειρεί– μια συμπλήρωση, αναθεώρηση ή και ανατροπή τού κανόνα, μυθικού, λογοτεχνικού και, κυρίως, αξιακού. Γράφει, λόγου χάρη, η Πηνελόπη στον Οδυσσέα (στην πρώτη, σε σειρά, επιστολή της συλλογής), αμφισβητώντας εμφανώς τη σημασία του τρωικού πολέμου και την αξία τής πτώσης τής Τροίας:

«Όμως, εμένα τι ωφελεί που έγινε από τα χέρια σας το Ίλιο συντρίμμια, / και ό,τι ήταν τείχος κάποτε έχει απομείνει σκέτο χώμα τώρα, / αν περιμένω έτσι όπως περίμενα, όσο άντεχε η Τροία ακόμη, / κι αν πρέπει να μου λείπει ο άντρας μου που η απουσία του δεν παίρνει τέλος; / Για όλους τους άλλους έπεσαν τα Πέργαμα, για μένα μοναχά όρθια μένουν, / και τα οργώνουν οι κατακτητές με τα δαμάλια που έχουν αρπάξει».

Οι προτεραιότητες, τα ενδιαφέροντα, το σύστημα ιεράρχησης των προσώπων και των πραγμάτων, και οι ερμηνείες τους από τις ηρωίδες προβάλλουν έντονα τη γυναικεία στάση, εστίαση και λόγο. Κατά τους συγγραφείς τού τόμου, «καθώς η ιστορία επιφυλάσσει χώρο μόνο στους νικητές, η συλλογή μοιάζει να αποτελεί μοναδική ευκαιρία να ακουστεί –επιτέλους– και ο λόγος των απόλεμων, των θυμάτων, αυτών που η “επίσημη” ιστορία έχει ωθήσει στο περιθώριο. Υπ’ αυτή την έννοια, ο λόγος των γυναικών στις Ηρωίδες θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως λόγος της σιωπής». (σ. 77)

Ο επιστολικός λόγος, έτσι, των γυναικών, λόγος «ιδιωτικός» και ταυτόχρονα «δημόσιος», στη συγκεκριμένη λογοτεχνική σκευή του οβιδιακού έργου, επιφέρει συχνά –ή τουλάχιστον επιχειρεί– μια συμπλήρωση, αναθεώρηση ή και ανατροπή τού κανόνα, μυθικού, λογοτεχνικού και, κυρίως, αξιακού.

gutenberg ovidios hroidesΟ γυναικείος αυτός λόγος των επιστολογράφων συνυπάρχει, βεβαίως, αναγκαστικά με τον κυρίαρχο ανδρικό λόγο του Οβίδιου, ενίοτε, ωστόσο, σε αντιπαράθεση προς αυτόν. Όπως παρατηρείται, μάλιστα, στην Εισαγωγή, «η σχεδόν εμμονική προσήλωση των ηρωίδων στη σωματικότητα της γραφής τους καθιστά τις επιστολές των ηρωίδων ένα από τα πρωιμότερα δείγματα της écriture féminine» (σ. 79).

Οι επιμέρους εισαγωγές σε κάθε επιστολή, όπως και τα εκτενή ερμηνευτικά σχόλια που τις συνοδεύουν, δεν είναι χρήσιμες μόνο για τους ειδικούς, αλλά παρέχουν, επίσης, πρόσβαση σε γλωσσικές και πολιτισμικές συμβάσεις που είναι απαραίτητες για την πληρέστερη και βαθύτερη κατανόηση του κειμένου. Η σημαντικότερη, ωστόσο, συνεισφορά των συγγραφέων στο ευρύτερο κοινό των Ελλήνων αναγνωστών είναι, κατά τη γνώμη μου, η μετάφραση του λατινικού κειμένου όχι απλά σε στρωτά ελληνικά (που δεν είναι πάντα αυτονόητο), αλλά σε ύφος πλούσιο και παραστατικό, διατηρώντας τόσο την πολυσημία τού αρχικού κειμένου όσο και το στοιχείο τού μέτρου (πρόκειται για την πρώτη έμμετρη μετάφραση στη νέα ελληνική, κατά την οποία το αρχαίο ελεγειακό δίστιχο αποδίδεται εύστοχα και πολύ λειτουργικά σε ιαμβικό ρυθμό).

Εν ολίγοις, οι συγγραφείς του τόμου μάς προσφέρουν τη δυνατότητα να γνωρίσουμε και να απολαύσουμε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα έργα του Ovidius, του εξορισμένου poeta in terra Pontica των μαθητικών μας χρόνων. Κυρίως, όμως, αποδεικνύουν ότι είναι άδικο η έλξη που έχουμε συνδέσει με τη λατινική γλώσσα και τα κείμενα της ρωμαϊκής γραμματείας να περιορίζεται στη γερουνδιακή.


* Ο ΣΠΥΡΟΣ ΚΙΟΣΣΕΣ είναι διδάσκων στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μαγικό κορίτσι» του Γιάννη Κόκκινου (κριτική)

«Μαγικό κορίτσι» του Γιάννη Κόκκινου (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Γιάννη Κόκκινου «Μαγικό κορίτσι» (εκδ. Σμίλη). Φωτογραφία © Ιωάννα Βουρακίδου.

Του Νίκου Ξένιου

Ένα φωτεινό, διερευνητικό βλέμμα γίνεται πηγή έμπνευσης για τον Γιάννη Κόκκινο, που στην πρώτη του ποιητική συλλογή Μαγικό...

«Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα, Διάλογος με την Ιστορία» της Έρης Σταυροπούλου (κριτική)

«Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα, Διάλογος με την Ιστορία» της Έρης Σταυροπούλου (κριτική)

Για τη μελέτη της Έρης Σταυροπούλου «Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα. Διάλογος με την ιστορία», Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821.

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Η σχέση λογοτε...

«Οι φωταψίες του έρωτα», ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου – Ανθολόγηση Θανάση Χατζόπουλου

«Οι φωταψίες του έρωτα», ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου – Ανθολόγηση Θανάση Χατζόπουλου

Για την ανθολογία με ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου «Οι φωταψίες του έρωτα» (εκδ. Ύψιλον / Βιβλία), με ανθολόγηση και εισαγωγή του Θανάση Χατζόπουλου. Κεντρική εικόνα: Σπάνια φωτογραφία του Νίκου Εγγονόπουλου από το αφιέρωμα του περιοδικού «Χάρτης», τεύχος 25/26, Νοέμβριος 1988.

Της Άλκηστης Σο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το διήγημα του σπουδαίου Έλληνα λογοτέχνη Γιώργου Χειμωνά, «Μυθιστόρημα», μεταφέρεται στη σκηνή, από την Τρίτη 11 Οκτωβρίου και κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00, στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού.

Επιμέλεια: Book Press

Ό,τι αξίζε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ