Heroides kentriki

Για τον τόμο του Ovidius (43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) «Ηρωίδες» (1-15) με εισαγωγή - κείμενο - μετάφραση - σχόλια από τους: Βάιο Βαϊόπουλο, Ανδρέα Μιχαλόπουλο και Χαρίλαο Μιχαλόπουλο (εκδ. Gutenberg).

Του Σπύρου Κιοσσέ

Μια από τις διαδικασίες που επηρεάζουν καθοριστικά τις τύχες ενός λογοτεχνικού έργου σε γλωσσικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα διαφορετικά από αυτά της πρώτης σύνθεσής του είναι αναμφίβολα αυτή της μετάφρασης. Στην περίπτωση, ειδικότερα, της λογοτεχνίας τού ελληνορωμαϊκού παρελθόντος η ύπαρξη «προσιτών», ήτοι «φιλικών» προς τον σύγχρονο αναγνώστη, μεταφράσεων είναι απαραίτητη προϋπόθεση, ώστε να διασφαλιστεί η πρόσληψή της από ευρύτερο κοινό, και να μην περιοριστεί σε αυτό των λίγων –όλο και λιγότερων, στις μέρες μας– ειδικών. Πρόκειται, βεβαίως, για ένα δύσκολο εγχείρημα. Ακόμη, όμως, δυσκολότερο καθίσταται όταν ως προγραμματική στόχευση αυτών που μεσολαβούν το έργο ενός κλασικού συγγραφέα, όπως ο Οβίδιος, εν προκειμένω, τίθεται ένας διττός στόχος: μια έγκυρη και επιστημονικά τεκμηριωμένη παρουσίαση του έργου του, και συνάμα ένα κείμενο που θα μπορεί να διαβαστεί με ευκολία και ενδιαφέρον από τον «μέσο» αναγνώστη, ο οποίος δεν έχει εντρυφήσει στις κλασικές σπουδές.

Οι συγγραφείς του παρόντος τόμου κατάφεραν να ισορροπήσουν ανάμεσα στα δύο απαιτητικά αυτά ζητούμενα. Συγκεκριμένα, οι καθηγητές Λατινικής Φιλολογίας Βάιος Βαϊόπουλος, Ανδρέας Μιχαλόπουλος και Χαρίλαος Μιχαλόπουλος παρέχουν μια άρτια φιλολογική έκδοση των Ηρωίδων του Οβίδιου, υψηλής επιστημονικής αξίας. Πρόκειται για ένα έργο το πρώτο μέρος τού οποίου αποτελείται από ένα σύνολο επιστολών που υποτίθεται ότι έγραψαν μυθικές γυναικείες μορφές (και μία «ιστορική», η ποιήτρια Σαπφώ) προς τους αγαπημένους τους. Οι γυναίκες αυτές (ανάμεσά τους η Πηνελόπη, η Φαίδρα, η Διδώ, η Διηάνειρα, η Αριάδνη, κ.ά.) επιχειρούν να πείσουν τους ερωμένους τους να επιστρέψουν, διεκδικώντας μια θέση στη ζωή τους. Το δεύτερο μέρος απαρτίζεται από τρία ζεύγη επιστολών που ανταλλάσσουν οι ερωμένες με τους ερωμένους τους (οι λεγόμενες «διπλές επιστολές»).

Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η συζήτηση που ακολουθεί για θέματα ειδολογικού προσδιορισμού και διακειμενικών σχέσεων του έργου, καθώς ο Οβίδιος αξιοποιεί γυναικείους χαρακτήρες που εμφανίζονται και σε άλλα λογοτεχνικά έργα και είδη, με τα οποία μάλιστα αναπτύσσεται συχνά ένας περισσότερο ή λιγότερο εμφανής διάλογος.

Στον τόμο αυτό, στον οποίο περιλαμβάνονται οι «μονές επιστολές» (1-15), προτάσσεται μια κατατοπιστική εισαγωγή για τον βίο του ποιητή Publius Ovidius Naso, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, και για το σύνολο της συγγραφικής παραγωγής του, με λεπτομερέστερη αναφορά στις Ηρωίδες και σε ζητήματα που αφορούν το περιεχόμενο, τον τίτλο, τη χρονολόγηση και τη γνησιότητα του κειμένου. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η συζήτηση που ακολουθεί για θέματα ειδολογικού προσδιορισμού και διακειμενικών σχέσεων του έργου, καθώς ο Οβίδιος αξιοποιεί γυναικείους χαρακτήρες που εμφανίζονται και σε άλλα λογοτεχνικά έργα και είδη (έπος, τραγωδία, επύλλιο, λυρική ποίηση κ.ά.), με τα οποία μάλιστα αναπτύσσεται συχνά ένας περισσότερο ή λιγότερο εμφανής διάλογος.

Οι αναπλαισιωμένες Ηρωίδες του Οβίδιου αρθρώνουν έναν πολυεπίπεδο λόγο: προς τους παραλήπτες των επιστολών, προς τον (εκάστοτε) εξωτερικό αναγνώστη του οβιδιακού έργου, αλλά και εις διακειμενικόν εαυτόν: προς τη μυθοπλαστική ταυτότητα που έχει κατασκευαστεί γι’ αυτές στον πρότερο λογοτεχνικό τους βίο. Με τον τρόπο αυτό, εκφέρουν λόγο συμπληρωματικό σε σχέση με τον λόγο που «επιτράπηκε» στις ίδιες ηρωίδες να αρθρώσουν στη μέχρι τότε λογοτεχνική παράδοση, κυρίως στο πλαίσιο των «μεγάλων» επικών αφηγήσεων του παρελθόντος. Οι συγκεκριμένες ηρωίδες, με άλλα λόγια, διεκδικούν να «γράψουν» μόνες εαυτάς, καθιστώντας τες μυθοπλαστικές ηρωίδες των αφήγησεών τους. Ο επιστολικός λόγος, έτσι, των γυναικών, λόγος «ιδιωτικός» και ταυτόχρονα «δημόσιος», στη συγκεκριμένη λογοτεχνική σκευή του οβιδιακού έργου, επιφέρει συχνά –ή τουλάχιστον επιχειρεί– μια συμπλήρωση, αναθεώρηση ή και ανατροπή τού κανόνα, μυθικού, λογοτεχνικού και, κυρίως, αξιακού. Γράφει, λόγου χάρη, η Πηνελόπη στον Οδυσσέα (στην πρώτη, σε σειρά, επιστολή της συλλογής), αμφισβητώντας εμφανώς τη σημασία του τρωικού πολέμου και την αξία τής πτώσης τής Τροίας:

«Όμως, εμένα τι ωφελεί που έγινε από τα χέρια σας το Ίλιο συντρίμμια, / και ό,τι ήταν τείχος κάποτε έχει απομείνει σκέτο χώμα τώρα, / αν περιμένω έτσι όπως περίμενα, όσο άντεχε η Τροία ακόμη, / κι αν πρέπει να μου λείπει ο άντρας μου που η απουσία του δεν παίρνει τέλος; / Για όλους τους άλλους έπεσαν τα Πέργαμα, για μένα μοναχά όρθια μένουν, / και τα οργώνουν οι κατακτητές με τα δαμάλια που έχουν αρπάξει».

Οι προτεραιότητες, τα ενδιαφέροντα, το σύστημα ιεράρχησης των προσώπων και των πραγμάτων, και οι ερμηνείες τους από τις ηρωίδες προβάλλουν έντονα τη γυναικεία στάση, εστίαση και λόγο. Κατά τους συγγραφείς τού τόμου, «καθώς η ιστορία επιφυλάσσει χώρο μόνο στους νικητές, η συλλογή μοιάζει να αποτελεί μοναδική ευκαιρία να ακουστεί –επιτέλους– και ο λόγος των απόλεμων, των θυμάτων, αυτών που η “επίσημη” ιστορία έχει ωθήσει στο περιθώριο. Υπ’ αυτή την έννοια, ο λόγος των γυναικών στις Ηρωίδες θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως λόγος της σιωπής». (σ. 77)

Ο επιστολικός λόγος, έτσι, των γυναικών, λόγος «ιδιωτικός» και ταυτόχρονα «δημόσιος», στη συγκεκριμένη λογοτεχνική σκευή του οβιδιακού έργου, επιφέρει συχνά –ή τουλάχιστον επιχειρεί– μια συμπλήρωση, αναθεώρηση ή και ανατροπή τού κανόνα, μυθικού, λογοτεχνικού και, κυρίως, αξιακού.

gutenberg ovidios hroidesΟ γυναικείος αυτός λόγος των επιστολογράφων συνυπάρχει, βεβαίως, αναγκαστικά με τον κυρίαρχο ανδρικό λόγο του Οβίδιου, ενίοτε, ωστόσο, σε αντιπαράθεση προς αυτόν. Όπως παρατηρείται, μάλιστα, στην Εισαγωγή, «η σχεδόν εμμονική προσήλωση των ηρωίδων στη σωματικότητα της γραφής τους καθιστά τις επιστολές των ηρωίδων ένα από τα πρωιμότερα δείγματα της écriture féminine» (σ. 79).

Οι επιμέρους εισαγωγές σε κάθε επιστολή, όπως και τα εκτενή ερμηνευτικά σχόλια που τις συνοδεύουν, δεν είναι χρήσιμες μόνο για τους ειδικούς, αλλά παρέχουν, επίσης, πρόσβαση σε γλωσσικές και πολιτισμικές συμβάσεις που είναι απαραίτητες για την πληρέστερη και βαθύτερη κατανόηση του κειμένου. Η σημαντικότερη, ωστόσο, συνεισφορά των συγγραφέων στο ευρύτερο κοινό των Ελλήνων αναγνωστών είναι, κατά τη γνώμη μου, η μετάφραση του λατινικού κειμένου όχι απλά σε στρωτά ελληνικά (που δεν είναι πάντα αυτονόητο), αλλά σε ύφος πλούσιο και παραστατικό, διατηρώντας τόσο την πολυσημία τού αρχικού κειμένου όσο και το στοιχείο τού μέτρου (πρόκειται για την πρώτη έμμετρη μετάφραση στη νέα ελληνική, κατά την οποία το αρχαίο ελεγειακό δίστιχο αποδίδεται εύστοχα και πολύ λειτουργικά σε ιαμβικό ρυθμό).

Εν ολίγοις, οι συγγραφείς του τόμου μάς προσφέρουν τη δυνατότητα να γνωρίσουμε και να απολαύσουμε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα έργα του Ovidius, του εξορισμένου poeta in terra Pontica των μαθητικών μας χρόνων. Κυρίως, όμως, αποδεικνύουν ότι είναι άδικο η έλξη που έχουμε συνδέσει με τη λατινική γλώσσα και τα κείμενα της ρωμαϊκής γραμματείας να περιορίζεται στη γερουνδιακή.


* Ο ΣΠΥΡΟΣ ΚΙΟΣΣΕΣ είναι διδάσκων στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η απορηματική της ύπαρξής μας» του Αριστείδη Βουγιούκα (κριτική)

«Η απορηματική της ύπαρξής μας» του Αριστείδη Βουγιούκα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αριστείδη Βουγιούκα «Η απορηματική της ύπαρξής μας» (εκδ. Gutenberg). Κεντρική φωτογραφία © Jr Korpa / Unsplash

Του Γιώργου Βέη

Αναστοχαστικός, ταυτοχρόνως κυριολεκτικός και ρηματικά άμεσος, ανατρεπτικός όπου...

«Η ασπίδα του Αχιλλέα» του Γ.Χ. Ώντεν (κριτική)

«Η ασπίδα του Αχιλλέα» του Γ.Χ. Ώντεν (κριτική)

Για τη δίγλωσση ανθολογία ποιημάτων του W.H. Auden «Η ασπίδα του Αχιλλέα και άλλα ποιήματα» (μτφρ. Ερρίκος Σοφράς, εκδ. Αντίποδες).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Οι εκδόσεις Αντίποδες προσφέρουν μια εξαιρετική ευκαιρία για μια δημιουργική επίσκεψη σε αισθητ...

«Προσευχή για την κόρη μου / Η κόρη μου» των Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς / Κώστα Κουτσουρέλη (κριτική)

«Προσευχή για την κόρη μου / Η κόρη μου» των Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς / Κώστα Κουτσουρέλη (κριτική)

Για το βιβλίο με την ποιητική σύνθεση του William B. Yeats «Προσευχή για την κόρη μου» (μτφρ. Κώστας Κουτσουρέλης) και του Κώστα Κουτσουρέλη «Η κόρη μου» (εκδ. Κίχλη). 

Της Ευσταθίας Δήμου

Ο Κώστας Κουτσουρέλης επανέρχεται λογοτεχνικά μέσα από τη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Χάνα Κεντ: «Με γοήτευσε η ιδέα μιας αγάπης που ήταν πέρα από τον χρόνο»

Χάνα Κεντ: «Με γοήτευσε η ιδέα μιας αγάπης που ήταν πέρα από τον χρόνο»

Η Αυστραλή Χάνα Κέντ (Hannah Kent), συγγραφέας του εξαιρετικού «Έθιμα ταφής», μιλάει για το νέο της μυθιστόρημα με τίτλο «Λατρεία» (εκδ. Ίκαρος), το οποίο περιγράφει τη βαθιά αγάπη μεταξύ δυο νεαρών μεταναστριών τον 19ο αιώνα.

Επιμέλεια: Book Press

...
Τριάντα χρόνια Καφέ Φίλιον – Το μεγάλο χωνευτήρι της Αθήνας

Τριάντα χρόνια Καφέ Φίλιον – Το μεγάλο χωνευτήρι της Αθήνας

Το Καφέ Φίλιον, το στέκι πολιτικών, καλλιτεχνών, διανοούμενων, ηθοποιών, αλλά και κάθε λογής αθηναίων, κλείνει φέτος 30 χρόνια παρουσίας στην πόλη μας, και το γιορτάζει. Ακολουθεί το Δελτίο Τύπου που εξέδωσαν οι ιδιοκτήτριες του καφενείου ενόψει της επετείου, καθώς και απόσπασμα από το διήγημα του Κ.Β. Κατσουλάρη «Φ...

Σε μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τον πατέρα του Νετανιάχου το Πούλιτζερ λογοτεχνίας για το 2021

Σε μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τον πατέρα του Νετανιάχου το Πούλιτζερ λογοτεχνίας για το 2021

Ο συγγραφέας Τζόσουα Κοέν (Joshua Cohen) τιμήθηκε με το φετινό Βραβείο Pulitzer στην κατηγορία της μυθοπλασίας, για το μυθιστόρημά του με τίτλο «The Netanyahus», ένα σατιρικό μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τη ζωή του πατέρα του πρώην Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου. Δείτε επίσης τα υπόλοιπα βραβεία Pulitze...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...
«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (προδημοσίευση)

«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Antonio Skármeta «Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 11 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μεγαλωμένος ανάμε...

«Μια τελευταία επιστολή αγάπης» της Ελιάνας Χουρμουζιάδου (προδημοσίευση)

«Μια τελευταία επιστολή αγάπης» της Ελιάνας Χουρμουζιάδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελιάνας Χουρμουζιάδου «Μια τελευταία επιστολή αγάπης», που θα κυκλοφορήσει στις 11 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Θα σου πω τι θυμάμαι από τη συνέχεια. Περπατήσαμε αργά στην ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ