Φάκελος αρχαιοκαπηλία με προτάσεις τριών βιβλίων: «Επιχείρηση “Νόστος”: Ένα χρυσό στεφάνι και μια Κόρη για τον Αλέξη Καρρά» (εκδ. Τόπος), του Νικόλα Ζηργάνου, «Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων – Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές» (εκδ. Άγρα), του Ανδρέα Αποστολίδη και «Ίλιγγος» (εκδ. Άγρα), του Γιάννη Μαρή.
Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου
«Επιχείρηση “Νόστος”: Ένα χρυσό στεφάνι και μια Κόρη για τον Αλέξη Καρρά» (εκδ. Τόπος), του Νικόλα Ζηργάνου
«Όταν ο κορυφαίος αρχαιοπώλης στον κόσμο πεθαίνει κάτω από ύποπτες συνθήκες, ξεσπάει μια διαμάχη για το ποιος θα κληρονομήσει τις χιλιάδες αρχαιότητες αμφίβολης νομιμότητας που είχε κρυμμένες σε αποθήκες στη Βρετανία και στην Ελβετία. Ο συνεταίρος και σύντροφός του θα εμπλακεί σε μια σκληρή αντιπαράθεση με την οικογένεια του θύματος και η διαμάχη θα συμπαρασύρει μεγάλα μουσεία και συλλέκτες. Σε αυτή τη δίνη θα βρεθεί τυχαία ο Αλέξης Καρράς, ένας αποτυχημένος δημοσιογράφος στα όρια της κατάθλιψης. Με την έρευνά του στα άδυτα του παγκόσμιου δικτύου αρχαιοκαπηλίας ξαναβρίσκει νόημα στη ζωή του. Με τους δικούς του δαίμονες παλεύει και ο αδιάφθορος διοικητής της Δίωξης Αρχαιοκαπηλίας της Ασφάλειας αστυνόμος Γεωργίου. Οι δρόμοι του Καρρά και του Γεωργίου θα συναντηθούν καθώς αναζητούν ένα χρυσό μακεδονικό στεφάνι και μια αρχαϊκή Κόρη. Όσο πλησιάζουν στον στόχο τους, τόσο βυθίζονται σε έναν κόσμο διαφθοράς, ίντριγκας και παρακμής στα μέσα ενημέρωσης, στην αστυνομία, στην πολιτική. Η Επιχείρηση “Νόστος” είναι ένα μυθιστόρημα για την αρχαιοκαπηλία, τη σκοτεινή πλευρά της Ασφάλειας, τη διαπλοκή των λαμπερών μίντια και το ημίφως των μπαρ της Αθήνας».
Ο Αλέξης Καρράς, ένας ξοφλημένος επαγγελματικά δημοσιογράφος, σκοντάφτει σε μια υπόθεση αρχαιοκαπηλίας η οποία ξυπνάει μέσα του το ερευνητικό ταλέντο του – και τη λαχτάρα του για ζωή. Σύντομα θα καταλάβει ότι έχει να αντιμετωπίσει ένα πολύπλοκο, σφιχτά οργανωμένο κύκλωμα αρχαιοκάπηλων με ισχυρές διασυνδέσεις στην αστυνομία, στο δικαστικό σώμα και την εξουσία. Χάρη στις παλιές γνωριμίες του, θα συνεργαστεί με έναν τίμιο αστυνομικό κι έναν αδέκαστο δικαστή, και με τη συγχρονισμένη βοήθεια των ιταλικών διωκτικών και δικαστικών αρχών, θα συστήσουν τη βραχύβια «Διεθνή των Καλών». Θα επιτύχουν την επιστροφή μιας Κόρης κι ενός χρυσού νεκρικού μακεδονικού στεφάνου από ένα ιδιωτικό μουσείο της Δυτικής Ακτής. Το ερώτημα όμως είναι: πόσα αρχαία έργα τέχνης παραμένουν ακόμα κρυμμένα σε αποθήκες, ιδιωτικές συλλογές και κοντέινερ μεταφοράς φρούτων;
Ο Νικόλας Ζηργάνος είναι έμπειρος δημοσιογράφος με πολυετή θητεία στην ερευνητική δημοσιογραφία. Αυτό σημαίνει ότι ξέρει να γράφει εξαιρετικά, να οργανώνει μια πλοκή με πολλές δευτερεύουσες υποπλοκές και να συντάσσει αληθοφανείς διαλόγους. Διαβάζοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης υποψιάζεται ότι πρόκειται για αληθινή υπόθεση αλλά αυτό από μόνο του δεν θα ήταν επαρκές αν ο Ζηργάνος δεν διέθετε το ταλέντο της αφήγησης. Το σημαντικό στο «Επιχείρηση “Νόστος”» δεν είναι το whodunit, ή το whydunit, αλλά το πώς ο συγγραφέας συμπληρώνει σταδιακά το άγνωστο σ’ εμάς παζλ της αρχαιοκαπηλίας. Δηλαδή, το πώς από το χωράφι, ο κούρος ή η κόρη περνούν στα χέρια των μεσαζόντων, για να βρουν τον δρόμο προς την Ιταλία και στη συνέχεια να ξεπλυθούν μέσω ακριβών ελβετικών γκαλερί ή βρετανικών οίκων δημοπρασιών. Αυτό που διαισθανόμαστε όλοι, ότι δηλαδή το μεγάλο έγκλημα έχει ισχυρά στηρίγματα στην εξουσία, στο μυθιστόρημα του Ζηργάνου αναλύεται σε στάδια, το ένα κομματάκι μετά το άλλο, από κεφάλαιο σε κεφάλαιο.
Ο Ζηργάνος ασκεί το είδος της ερευνητικής δημοσιογραφίας που στις Ηνωμένες Πολιτείες τιμάται με Πούλιτζερ κάθε χρόνο. Πέραν τούτου, κατάφερε να γράψει ένα συναρπαστικό αστυνομικό μυθιστόρημα, με καλά ελληνικά [που δεν θυμίζουν μεταφρασμένους υπότιτλους του Νέτφλιξ], πειστικούς διαλόγους και, παρά τον όγκο του –432 σελίδες–, χωρίς αφηγηματικές κοιλιές. Διαβάζοντας τις συνεντεύξεις του, επιβεβαίωσα την αρχική υποψία μου ότι το μη κατονομαζόμενο Νησί είναι η Σχοινούσα. Εντούτοις, ο συγγραφέας παραδέχεται ότι στο «Επιχείρηση “Νόστος”» έχει καταγράψει τις εμπειρίες του από πολλές υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας. Και είναι πραγματικά εντυπωσιακά τα συμπεράσματα που εξάγει για την ουσία της αρχαιοκαπηλίας.
Σε μια συνέντευξή του στην Κατερίνα Αγγελιδάκη, για το news247.gr, λέει: «Το μεγαλύτερο κακό που προκαλούν οι αρχαιοκάπηλοι είναι η καταστροφή του περιβάλλοντος και των στοιχείων, άρα των πληροφοριών που θα μελετούσαν οι αρχαιολόγοι. Κι αυτό δεν θεραπεύεται. Οι λεηλατημένες αρχαιότητες είναι έργα τέχνης αποστερημένα και απογυμνωμένα από πληροφορίες για την κοινωνία που τα παρήγαγε, για την εποχή, τον τόπο, τις ιστορικές συνθήκες. Σήμερα ξέρουμε τόσο λίγα για τον κυκλαδικό πολιτισμό επειδή οι αρχαιοκάπηλοι ρήμαξαν τα νησιά. Μόλις τα κυκλαδικά ειδώλια έγιναν πηγή έμπνευσης για τον Μπρανκούζι, τον Πικάσο και τη μοντέρνα τέχνη, οι τιμές τους εκτοξεύτηκαν».
Σε άλλη συνέντευξή του, στην Ευλαλία Πάνου, για τη bookpress.gr, ο συγγραφέας εξηγεί το πώς ασχολήθηκε με την αρχαιοκαπηλία: «Η προσέγγισή μου δεν είχε να κάνει με την αρχαιολογία, καθώς αντιμετώπισα αυτή την έρευνα ως διεθνές θέμα, όχι μόνο γιατί η ειδικότητά μου ήταν οι διεθνείς ειδήσεις, αλλά και γιατί η αρχαιοκαπηλία, ως δίκτυο, από τη βάση της πυραμίδας έως την κορυφή, είναι ένα διεθνικό έγκλημα και μάλιστα συνδέεται με το οργανωμένο έγκλημα. Με απασχολούσε να χαρτογραφήσω το διεθνές δίκτυο και ήθελα να αναδείξω ότι στην αρχαιοκαπηλία δεν ενέχονται μόνο οι συνήθεις ύποπτοι, αυτοί που σκάβουν παράνομα, αλλά συνδέονται ευθέως και πολλοί αρχαιοπώλες, ιδιώτες συλλέκτες και πολλά μουσεία. Στην πορεία, η έρευνα με συνεπήρε και “κόλλησα”».
Η έρευνά του για το διεθνές κύκλωμα αρχαιοκαπηλίας έχει παρουσιαστεί στο περιοδικό Έψιλον, στην Εφημερίδα των Συντακτών, στα έντυπα Solomon, L.A. Times και Independent, στα ντοκιμαντέρ «Το Κύκλωμα» του Ανδρέα Αποστολίδη και «Looters of the Gods» (σκηνοθεσία Adolfo Conti), καθώς και στο βιβλίο “The Medici Conspiracy” (εκδ. PublicAffairs) των Peter Watson και Cecilia Todeschini.
«Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων – Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές» (εκδ. Άγρα), του Ανδρέα Αποστολίδη
Στο βιογραφικό του Νικόλα Ζηργάνου αναφέρεται «Το Κύκλωμα», ένα άκρως εμπεριστατωμένο ντοκιμαντέρ του συγγραφέα αστυνομικής λογοτεχνίας και σκηνοθέτη ντοκιμαντέρ έρευνας, Ανδρέα Αποστολίδη. Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο:
«Τι συμβαίνει στο εμπόριο αρχαιοτήτων μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο; Πώς σχηματίζονται οι μεγάλες σύγχρονες ιδιωτικές συλλογές και που βρίσκουν τα μεγάλα μουσεία της Δύσης καινούργια ευρήματα της αρχαίας ελληνικής τέχνης; Το διεθνές εμπόριο διαθέτει ένα πολύπλοκο αλλά ορατό σύστημα λειτουργίας για το “ξέπλυμα” και τη νομιμοποίηση των λαθρανασκαφών στις χώρες που είναι πλούσιες σε αρχαιότητες. Ο αρχαιολόγος Νηλ Μπρόντι, διευθυντής του Κέντρου Ερευνών Παράνομων Αρχαιοτήτων του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, υποστηρίζει: “Ανακαλύπτεις διαρκώς να επαναλαμβάνονται τα ίδια ονόματα σε διάφορους συνδυασμούς. Είναι λοιπόν σωστό να αντιμετωπίζει κανείς το χώρο αυτό ως κύκλωμα”. “Το Κύκλωμα” ήταν και το θέμα του ντοκιμαντέρ του Ανδρέα Αποστολίδη που προβλήθηκε δύο φορές από την ελληνική κρατική τηλεόραση το 2006 και συζητήθηκε διεθνώς. Ο Ανδρέας Αποστολίδης, με τη διπλή ιδιότητα του σκηνοθέτη ντοκιμαντέρ έρευνας και του συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων, γράφει μια μελέτη για το εμπόριο αρχαιοτήτων, συνδυάζει αποκαλυπτικές προσωπικές αφηγήσεις και ιστορίες, άγνωστα ντοκουμέντα και αρχεία και αναλύει συγκεκριμένες συγκλονιστικές υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας σε ένα θέμα που για πρώτη φορά στην Ελλάδα τοποθετείται στο διεθνές του πλαίσιο με βάση τις σύγχρονες νομικές και ηθικές αντιλήψεις για τη σημασία και την αξία της επιστημονικής αρχαιολογικής έρευνας».
Το βιβλίο του Ανδρέα Αποστολίδη είναι βιβλίο αναφοράς. Αφενός λόγω του όγκου των πληροφοριών που δυσκολεύεται να χωνέψει κανείς με μία μόνο ανάγνωση, κι αφετέρου γιατί είναι το πιο πλήρες ελληνικό έργο πάνω στο θέμα της αρχαιοκαπηλίας. Κάθε φορά που θα ανακύπτει μια υπόθεση αρχαιοκαπηλίας, στον εν λόγω τόμο θα βρίσκει κανείς τις απαντήσεις σε όλες τις απορίες του.
Συναρπαστική σαν αστυνομικό μυθιστόρημα είναι και η αφορμή της έρευνας του Αποστολίδη, που δεν ήταν άλλη από την ανακάλυψη και τη μετάφραση των βιβλίων του Oliver Banks, Η μανία με τον Καραβάτζο και Ο χαμένος πίνακας του Ρέμπραντ στις εκδόσεις της Άγρας. Το επόμενο βήμα ήταν η γνωριμία του με τον Πίτερ Γουότσον, «συγγραφέα, ερευνητή και νούμερο ένα λαγωνικό γύρω από τα θέματα λαθραίων έργων τέχνης». Η οπτική του βιβλίου ανοίγει σταδιακά για να περιλάβει την ιστορία του θεσμού των μουσείων, τη συστηματική λαθρανασκαφή των ελληνικών νησιών τις δεκαετίες του 1960, 1970 και 1980, την εκμετάλλευση των συνθηκών αστάθειας στην Εγγύς και Μέση Ανατολή, και αμέτρητες ιστορίες αρχαιοκαπηλίας.
Το ντοκιμαντέρ «Το Κύκλωμα» υπάρχει ελεύθερο στο διαδίκτυο, και αλληλοσυμπληρώνεται με το βιβλίο Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων.
«Ίλιγγος» (εκδ. Άγρα), του Γιάννη Μαρή
Με εισαγωγή του Ανδρέα Αποστολίδη και επίμετρο του Κώστα Καλφόπουλου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα ο Ίλιγγος.
«Ο Ίλιγγος δημοσιεύτηκε σε ογδόντα εννέα συνέχειες στην εφημερίδα Απογευματινή το 1961 με την ένδειξη: “Κείμενο: Γ. Μαρή. Εικονογράφηση: Φ. Δελλή – Όλα εμφανίζονται ανεξήγητα και μεταφυσικά”. Δεν εκδόθηκε πότε σε βιβλίο. Είναι από τα λίγα έργα του Μαρή στα οποία ο αστυνόμος Μπέκας εμφανίζεται από την αρχή. Ο τίτλος παραπέμπει στην ταινία “Vertigo” του Χίτσκοκ, 1957 (ελληνικός τίτλος: “Ο δεσμώτης του ιλίγγου”). Ο Ίλιγγος κατά το ήμισυ ακολουθεί το μοτίβο της αγωνιώδους αναζήτησης της χαμένης μνήμης γύρω από ένα έγκλημα στον χώρο του υποκόσμου, και το υπόλοιπο το συνδέει σε μια υπόθεση αρχαιοκαπηλίας: Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας γεμίζει με αντίγραφα των μυκηναϊκών εκθεμάτων του, ενώ τα πρωτότυπα έχουν κάνει φτερά. Η σπείρα των λαθρεμπόρων αρχαιοτήτων έχει διασυνδέσεις με το Παρίσι και αρχηγό έναν ακαθόριστης εθνικότητας τυχοδιώκτη ονόματι Ισαάκ Γιοβέλ ή Αρμάντο Κάστρο. Είναι το πρώτο από τα δύο έργα του Μαρή με θέμα την αρχαιοκαπηλία. Ύστερα από χρόνια γνωρίζουμε με αποδείξεις, καταγγελίες, καταθέσεις και συνεντεύξεις τα ονόματα που συνιστούσαν τότε τον κύκλο της λαθραίας διακίνησης ή και κλοπής αρχαιοτήτων. Ο Μαρής έπεσε τότε απίστευτα κοντά περιγράφοντας μια φανταστική υπόθεση».
＊ Η ΧΙΛΝΤΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι μεταφράστρια και συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ένοχος μέχρι αποδείξεως του εναντίου» (εκδ. Μεταίχμιο).
