sofia dionyssopoulou 02

Για την ποιητική σύνθεση «Θυρίδα 1821», της Σοφίας Διονυσοπούλου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Το Ροδακιό. 

Της Τιτίκας Δημητρούλια

«Στην ποίηση οι στίχοι είναι σφαίρες», διαβάζαμε στην προηγούμενη ποιητική σύνθεση της Σοφίας Διονυσοπούλου, Σε ονομάζω Χιουρρέμ (2019). Στη Θυρίδα 1821, η σφαίρα είναι ποίηση: η σφαίρα που σκότωσε τον Ιωάννη Καποδίστρια έναν Οκτώβρη πριν από εκατόν ενενήντα χρόνια, μαζί κι η βουβή μαχαιριά, βρίσκονται στο επίκεντρο μιας ποιητικής σύνθεσης στην οποία ένας ηθοποιός που θα υποδυθεί τον Κυβερνήτη προσπαθεί να συλλάβει τη μορφή του. Από τον τίτλο ως το σώμα του ποιήματος, δέκα χρόνια δρόμος για αρχή, 1821-1831, κι άλλα διακόσια μετά, όσο κι αν «του μαραθώνιου η γη δεν πιάνει διακοσάρι» (σ. 10): από τα ασκέρια, τα γιουρούσια και τους εμφύλιους της επανάστασης ως τους αγώνες για ελευθερία, τους δωσιλόγους, τους σημερινούς άστεγους, τη φραπεδιά, την τσικουδιά και τη ληγμένη δουλειά.

Ο πυροβολισμός που σκοτώνει τον Καποδίστρια ορίζει την εκκίνηση του λόγου ως αγώνα δρόμου εθνικής αυτοσυνειδησίας. Σε ένα αντεστραμμένο εγκώμιο, με ραψωδιακές αντηχήσεις, το έθνος και ο λαός έρχονται εξαρχής στο προσκήνιο μέσα στις αντιφάσεις τους:

«Χολή θα χύσω για ένα έθνος λαμπερό
Χλωμό Κι επαίσχυντο
Χολή ωμή για ένα λαό
Μωρό κι ανεύθυνο
Αγωνιστή τρανό Άριστο λουφαδόρο
Άμετρο ποιητή Κομπιναδόρο
Προδότη Φωτοδότη Δειλό και Κατσαπλιά»

Από τη μια ο Καποδίστριας κι από την άλλη ο ηθοποιός, άνθρωπος σημερινός που, προσπαθώντας να κατανοήσει τα πρόσωπα και τα γεγονότα για να τα αναπαραστήσει, χάνεται στους λαβυρίνθους της ιστορίας και της δικής του πραγματικότητας. Το εσύ ενιαίο κι ασύλληπτο:

«Πώς να το πιάσω αυτό το μεγαλείο / Της πονεμένης σου ψυχής το εκμαγείο / Δίχως να φτιάξω έναΚόμη προσωπείο».

thyrida 1821Το εγώ διαμελισμένο, σπαρασσόμενο, παρακαλεί, εν γνώσει του ματαίως εντέλει, την Ιστορία να του χαρίσει την ενότητα που απεγνωσμένα χρειάζεται, το κλειδί της θυρίδας 1821 που κλείνει μέσα της τον θησαυρό της ταυτότητάς του. Ο Καποδίστριας το παίρνει από τον κόρφο μιας μελανειμονούσας με λεβάντες που τις θάβει στις θίνες σα λεβέντες και του το δίνει. Κι ο ηθοποιός αποποιείται τελικά τον ρόλο, καλεί τον Καποδίστρια να ενσαρκώσει ο ίδιος τον εαυτό του, ανοίγει τη θυρίδα και καλεί τον άνεμο να πάρει την πνοή του ’21. Με την επίγνωση ότι ο ίδιος θα παραμείνει στην κερκίδα κι εκεί θα αφήσει την τελευταία του πνοή.

Σε ένα ολοποιητικό εγχείρημα με σαφή στόχευση, η Διονυσοπούλου αποτυπώνει πέραν κάθε αφαίρεσης την πολυπλοκότητα και τις αντινομίες της εθνικής ταυτότητας, όπως τη βιώνουν τα ιστορικά υποκείμενα. Ενσωματώνοντας το θέατρο στην ποίηση –όπως και την ποίηση στο θέατρο και στην πρόζα της σε άλλα της έργα, με μια αντίληψη που αποδίδει στην ποίηση μια πρωτοκαθεδρία πέραν των ειδολογικών διαχωρισμών–, συναιρεί τα μέσα τους στην πραγμάτωση ενός μοντερνιστικού ποιητικού λόγου που διεκδικεί και κερδίζει τη λαϊκότητά του, χωρίς καμία υποχώρηση σε απλουστεύσεις κι ευκολίες. Διατάσσοντας σε διακριτές σκηνές τους μονολόγους του ηθοποιού, στους οποίους ακούγονται πολλές, διαφορετικές φωνές, χρησιμοποιεί καίρια τη ρίμα αλλά και την ατάκα· την εναλλαγή πεζών και κεφαλαίων – με τα κεφαλαία να υποδεικνύουν αναλόγως τον επιτονισμό, την ένταση της φωνής, αλλά και την πολυσημία· ενίοτε την τεχνική του καλλιγράμματος· την παρένθεση ήχων φυσικών, από το τριζόνι ως τον φλοίσβο· και οπωσδήποτε την αιχμηρή ειρωνεία, στην προσωπική βίωση του παρελθόντος ως άχθους λόγου χάρη:

«Δεν βλέπω εγώ χαντζάρια και πιστόλες
Τρέμω το αίμα Φέρτε μου γλαδιόλες
Μ’ αυτές θα ξιφουλκήσω Μ’ αυτές θ’ ανδραγαθήσω
Κίτρινες θέλω Λαμπερές
Γλώσσες που σελαγίζουν Που πλαταγίζουν
Στιλπνά και Ανθηρά
ΑρωΜατοΠοιά
Πάρτε τις φουστανέλες Τα φέσια Τα σαρίκια
Για μένανε δεν είναι αυτά τα αντριλίκια»

Ή στην ακόλουθη σκηνή, στην οποία υπονοείται και η ύπαρξη ενός απροσδιόριστου χορού, όπου η γνωστή τοις πάσι ερώτηση «Ξέρεις ποιος είμαι ΕΓΩ;» πυροδοτεί ένα πολυφωνικό ταυτοτικό παραλήρημα:

«Ξέρεις ποιος είμ’ Εγώ;
ΠΟΙΟΣ είσαι ΠΟΙΟΣ;
ΠΟΙΟΣ είσαι;
Είμαι ο ταξιτζής πρωθυπουργός
Ο τζαναμπέτης μαστροπός
Η μερσεντές και η Βουλγάρα
Η αμαζόνα κι η φανφάρα
[…]
Είμαι η σπάθη και η αγιαστούρα
Η στείρα ανακατωσούρα
Ο Εφιάλτης Ο εξωμότης
Ο Λεωνίδας κι οι τρακόσιοι
Ο ήρωας κι ο τσιφλικάς
Ο ρατσιστής κι ο χριστιανός
Ο ΑναρχΟΛΑγνος αστός
Μη μου κολλάς γιατί ΕΓΩ
Εγώ είμ’ ΕΓΩ Ευζωνάκι γοργό
Κι η ξιφολόγχη μου ΙΕΡΡΡΗΗΗΗΗ
ΑΕΕΕΕΕΡΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑ»

Η ταυτοτική αυτή αναζήτηση συμπορεύεται όμως στο ποίημα με τη διερώτηση για τα όρια του λόγου καθαυτόν, του ποιητικού λόγου – σαν να ψιθυρίζει πίσω από τις λέξεις ο Αντόρνο τη δική του αγωνία μετά το Άουσβιτς. Γιατί οι στίχοι δεν φτιάχνονται με ιδέες, αλλά με λέξεις κι οι λέξεις «Μιλούν Φλυαρούν και τίποτα δεν λένε […] Σκορπώντας μια οσμή Καθαρτηρίου / Κολαστηρίου / Στρατόπεδου εξόντωσης και τα λοιπά»… Γίνονται «λοιμός από μελάνι» και «κατράμι», ως τη στιγμή που ξένες και μαζί δικές σπέρνονται σε πίδακες για να βάψουν με τέμπερες τη μαύρη πόλη. Έτσι, ο λόγος δεν δικαιώνεται ρητά μέσα στο ποίημα, αλλά μέσα από το ποίημα, που αρνείται να δώσει απαντήσεις και αφήνει τα πάντα ανοιχτά. Στη ζωή. Στην οποία εντάσσεται ιδεωδώς και η ίδια η ποίηση, όπως την «κάμει με όλη την κυριολεξία της λέξεως αυτής», για να θυμηθούμε τον Εμπειρίκο, η Διονυσοπούλου. Στις επιλογές του καθενός από μας. Διότι, όπως έλεγε η νεκρή Χιουρρέμ στο κορίτσι με την μπούρκα, «Την Ιστορία την πιάνεις από τα μαλλιά / ΤΗ ΦΤΙΑΧΝΕΙΣ / ΠΡΙΝ ΣΕ ΘΑΨΕΙ / ΠΡΙΝ ΣΕ ΚΛΑΨΕΙ / ΑΝΕΛΕΗΤΑ / ΥΠΟΚΡΙΤΙΚΑ».

* Η ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ είναι κριτικός λογοτεχνίας, Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ.

politeia link more

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...
«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...
Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 - 1997) –Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 - 1997) –Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

 Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος συνεχίζει τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 10» που επιµελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συµβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, κ. Σταύρος Ζουµπουλάκης. Η τρίτη εκδήλωση έχει τίτλο «Κορνήλι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ