sakkas papantonis 01

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η πρώτη ποιητική συλλογή του Άκη Παπαντώνη «Bildungsroman» (εκδ. Κίχλη). 

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Bildungsroman του Άκη Παπαντώνη αποτελεί ένα ποιητικό χρονολόγιο ενηλικίωσης. Οι τίτλοι ποιημάτων φέρουν στον τίτλο και ένα έτος, ξεκινώντας από το 1978 («προσωπική χιροσίμα, 1978») μέχρι το 2019 («τα σύνεργα, 2019»), ενώ το τελευταίο αναφέρεται σε χρόνο μέλλοντα («υστερόγραφο, 2023»). Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, αποτυπώνοντας βιώματα του αφηγητή: ένα απόγευμα στην Οία, μια βόλτα στο Γιουσουρούμ, παρκάροντας έξω από τον Ευαγγελισμό, κλπ. Τα πρόσωπα που εισέρχονται είναι από το οικογενειακό περιβάλλον (μητέρα, πατέρας, παππούς, αδελφή, γιαγιά), ενώ κυριαρχεί η αναφορά σε ένα δεύτερο πρόσωπο, διαποτισμένη με συναίσθημα ερωτικό. Ο τρόπος των ποιημάτων διαλέγει τη δύσκολη οδό του πεζολογικού τρόπου. Δύσκολη, γιατί τέτοια ποιήματα, για να είναι άξια λόγου, προϋποθέτουν υψηλές δραματουργικές ικανότητες και οικονομία των λέξεων, χωρίς να περισσεύουν δεξιά κι αριστερά, ώστε να υπάρχει φόρτιση και το ποίημα να λειτουργεί σαν οιονεί μονόπρακτο, έστω και μέσα από λίγες αράδες∙ με πύκνωση νοημάτων και δημιουργία αντήχησης που δυναμώνει την ένταση των στίχων στον αναγνώστη.

Όμως ο Παπαντώνης μια τέτοια δυσκολία την έκανε ευκολία. Τα ποιήματα είναι γεμάτα περιγραφικές λεπτομέρειες που ίσως κάτι να προσέδιδαν στην πειστικότητα ενός διηγήματος, όμως εδώ το μόνο που καταφέρνουν είναι να ξεχειλώσουν τη δραματουργική σύνθεση ενός ποιήματος: πώς ξεκινά, πώς αναπτύσσεται, πότε κορυφώνεται, πώς τελειώνει. Διαβάζουμε στο ποίημα «αντισεισμικός οπλισμός, 1999»:

«με σφυρίχτρα και φακό/ και με τα ρούχα της γυμναστικής/ πέφτει για ύπνο η μικρή/ ήδη πιο έτοιμη για την πραγματικότητα, και αντί για παραμύθι, στο μπαλκόνι/ με τα φώτα σβηστά, κρυμμένοι/ ανάμεσα στις ορτανσίες και στον φίκο της μάνας/ τους παρακολουθούμε/ στον ακάλυπτο και στο όμορο οικόπεδο/ που ποτέ δεν έχτισε η χήρα του κυρ τάκη».

Ευτυχώς ή δυστυχώς, για να εκληφθεί ένα γραπτό ως ποίημα, δεν αρκεί το σπάσιμο των προτάσεων με τομές, μήπως και αποκτήσει αέρα ποιητικότητας, ούτε μια δυο ξέμπαρκες μεταφορές. Η ίδια η νεοελληνική ποιητική παράδοση έχει διαμορφώσει δια των έργων της ένα τεράστιο πλούτο εκφραστικών τρόπων, καθώς και τις ανάλογες αναγνωστικές απαιτήσεις όταν εισερχόμαστε στη μικρογραφία ενός ποιήματος.

Ευτυχώς ή δυστυχώς, για να εκληφθεί ένα γραπτό ως ποίημα, δεν αρκεί το σπάσιμο των προτάσεων με τομές, μήπως και αποκτήσει αέρα ποιητικότητας, ούτε μια δυο ξέμπαρκες μεταφορές.

Όσον αφορά το περιεχόμενο της ποιητικής συλλογής, διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «τριάντα τέσσερα ποιήματα που διαβάζονται ως μύχιο ημερολόγιο αλλά και ως συλλογική αυτοβιογραφία μιας γενιάς». Εύλογα διερωτάται κανείς τι το συλλογικό περιέχει μια αποτύπωση ιδιωτικών στιγμών. Ναι μεν διαμορφώνουν έναν αφηγηματικό ιστό, όμως από πλευράς περιεχομένου, τα ποιήματα του Παπαντώνη έχουν την ίδια, χρόνια καθώς φαίνεται, πάθηση της σύγχρονης νεοελληνικής ποίησης, ήτοι τον εσωτερικό μονόλογο βυθισμένο στον μικρόκοσμο προσωπικών βιωμάτων κι εξομολογήσεων, χωρίς δυνατότητα οι λέξεις να αγγίξουν ένα κοινό τόπο ιστορικό, φιλοσοφικό, κοινωνικό. Και φυσικά δεν αποτελεί αναφορά σε κάτι συλλογικό, η ένταξη λέξεων στα ποιήματα όπως: «με είχες ρωτήσει/ με sms», «σου δείχνω κάτι αστείο στο youtube».

Εν πάση περιπτώσει, έχει ενδιαφέρον σε μια ποιητική συλλογή, ακόμα και ως άσκηση αισθητικής, να μπορέσει κανείς να ξεχωρίσει ποιήματα που διασώζονται και να εστιάσει εκεί. Από τα τριάντα τέσσερα ποιήματα της συλλογής, τέσσερα πέντε διασώζονται: «πριν τον ύπνο, 2014», «βαλς, 2008», «ορνιθολογία, 2009», «modes d’ emploi, 1997», «προσωπική χιροσίμα, 1978». Aς σταθούμε στο «ορνιθολογία, 2009»:

«παρκαρισμένος μπροστά στο κοιμητήριο
στην ανηφόρα, ο ήλιος κόντρα
το βεντιλατέρ ακόμα βουίζει
στον ορίζοντα οι παλιές σταφιδαποθήκες
στην ανοιχτή πόρτα του συνοδηγού
ακροβατεί τεράστια
μια αστραφτερή κουρούνα
τσιμπάει από την παλάμη μου σπόρια
δεν τρομάζω
τ’ αφήνω να πέσουν
λίγα λίγα στο χώμα
να κατέβει
να συνεχίσει εκεί
να ξεσκάψει το οικογενειακό μνήμα
να ανασάνουν
          –επιτέλους–
τα αναπαυμένα κόκαλα
όλων όσων
τα ονόματα κουβαλάω».

papantonisΕναρκτήριος στίχος που υποβάλλει μεταφέροντάς μας στο περιβάλλον ενός κοιμητηρίου, και μαζί με τους τρεις επόμενους στίχους δημιουργεί απέριττα ένα σκηνικό, το οποίο ο αναγνώστης αρχίζει να οπτικοποιεί. Στη συνέχεια γίνεται ομαλά η ενσωμάτωση μιας σκηνής που μοιάζει αφύσικη ή γκροτέσκο, και μπορεί να λειτουργήσει συμβολικά. Υπό μια έννοια αποτελεί το εύρημα του ποιήματος: μια τεράστια αστραφτερή κουρούνα στέκεται στο παράθυρο του συνοδηγού. Τα επίθετα έντονα, υπογραμμίζουν το συμβάν. Η αφήγηση υφαίνεται πέριξ των λέξεων κοιμητήριο, χώμα, σπόρια, ξεσκάβω, μνήμα, να ανασάνουν, τα κόκαλα, τα ονόματα που κουβαλάω. Στον τέταρτο στίχο πριν το τέλος συντελείται η κορύφωση (στο: «–επιτέλους–» ), με καλή επιλογή σημείων στίξης και τομής των στίχων, ώστε να δοθεί η δέουσα έμφαση, ενώ παράλληλα δημιουργείται μια απορία: ποιος ανασαίνει τελικά, τα αναπαυμένα κόκαλα ή ο αφηγητής; Ή και οι δύο μαζί; Ίσως χρήζει περαιτέρω επεξεργασίας η ρυθμική αγωγή του ποιήματος, το πώς τα φωνήεντα συναντάνε τα σύμφωνα. Παράδειγμα προς προβληματισμό: «τα αναπαυμένα», ή «τ’ αναπαυμένα», «να ανασάνουν», ή «ν’ ανασάνουν», ή μήπως «να πάρουν ανάσα»; Χρήσιμη θα ήταν εδώ στον Παπαντώνη η συμβουλή από κάτι παλιούς μαΐστορες της ποιητικής τέχνης: αφού το ποίημα έχει τελειώσει στο χαρτί (ή στην οθόνη, με σημερινούς όρους), προτού δημοσιευτεί, πρέπει να απαγγέλλεται τουλάχιστον είκοσι φορές, στίχο το στίχο. Πάντως παραμένει ένα δυνατό ποίημα που αναδεικνύει με ένταση τη γραμμή της ζωής από γενιά σε γενιά, τo πώς συνεχίζεται μεσ’ από ευθείες και τεθλασμένες, κουβαλώντας το φορτίο όσων έφυγαν, είτε απογειωτικά είτε καθηλωτικά.

* Ο ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΣΑΚΚΑΣ είναι κριτικός ποίησης.

politeia link more

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

«Birds in the night» του Σταμάτη Πολενάκη (κριτική)

«Birds in the night» του Σταμάτη Πολενάκη (κριτική)

Για το ποίημα του Σταμάτη Πολενάκη «Birds in the night», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ενύπνιο. 

Γράφει η Σοφία Διονυσοπούλου

NOTTURNO ΣΕ ΛΑ ΕΛΑΣΣΟΝΑ

Birds in the night ή Άσμα ασμάτων της αρχής της χιλιετίας. Ένα ποίημα χωρισμένο σε μικρ...

«Ευτοπία» των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου (κριτική)

«Ευτοπία» των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου (κριτική)

Για τη συλλογή με σονέτα των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου «Ευτοπία» (εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, έργο του Πάμπλο Πικάσο. 

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Οι συναντήσεις μεταξύ λογοτεχνών δεν είναι σπάνιο φαινόμενο στην ιστορία της ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

16 – ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ