sakkas papantonis 01

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η πρώτη ποιητική συλλογή του Άκη Παπαντώνη «Bildungsroman» (εκδ. Κίχλη). 

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Bildungsroman του Άκη Παπαντώνη αποτελεί ένα ποιητικό χρονολόγιο ενηλικίωσης. Οι τίτλοι ποιημάτων φέρουν στον τίτλο και ένα έτος, ξεκινώντας από το 1978 («προσωπική χιροσίμα, 1978») μέχρι το 2019 («τα σύνεργα, 2019»), ενώ το τελευταίο αναφέρεται σε χρόνο μέλλοντα («υστερόγραφο, 2023»). Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, αποτυπώνοντας βιώματα του αφηγητή: ένα απόγευμα στην Οία, μια βόλτα στο Γιουσουρούμ, παρκάροντας έξω από τον Ευαγγελισμό, κλπ. Τα πρόσωπα που εισέρχονται είναι από το οικογενειακό περιβάλλον (μητέρα, πατέρας, παππούς, αδελφή, γιαγιά), ενώ κυριαρχεί η αναφορά σε ένα δεύτερο πρόσωπο, διαποτισμένη με συναίσθημα ερωτικό. Ο τρόπος των ποιημάτων διαλέγει τη δύσκολη οδό του πεζολογικού τρόπου. Δύσκολη, γιατί τέτοια ποιήματα, για να είναι άξια λόγου, προϋποθέτουν υψηλές δραματουργικές ικανότητες και οικονομία των λέξεων, χωρίς να περισσεύουν δεξιά κι αριστερά, ώστε να υπάρχει φόρτιση και το ποίημα να λειτουργεί σαν οιονεί μονόπρακτο, έστω και μέσα από λίγες αράδες∙ με πύκνωση νοημάτων και δημιουργία αντήχησης που δυναμώνει την ένταση των στίχων στον αναγνώστη.

Όμως ο Παπαντώνης μια τέτοια δυσκολία την έκανε ευκολία. Τα ποιήματα είναι γεμάτα περιγραφικές λεπτομέρειες που ίσως κάτι να προσέδιδαν στην πειστικότητα ενός διηγήματος, όμως εδώ το μόνο που καταφέρνουν είναι να ξεχειλώσουν τη δραματουργική σύνθεση ενός ποιήματος: πώς ξεκινά, πώς αναπτύσσεται, πότε κορυφώνεται, πώς τελειώνει. Διαβάζουμε στο ποίημα «αντισεισμικός οπλισμός, 1999»:

«με σφυρίχτρα και φακό/ και με τα ρούχα της γυμναστικής/ πέφτει για ύπνο η μικρή/ ήδη πιο έτοιμη για την πραγματικότητα, και αντί για παραμύθι, στο μπαλκόνι/ με τα φώτα σβηστά, κρυμμένοι/ ανάμεσα στις ορτανσίες και στον φίκο της μάνας/ τους παρακολουθούμε/ στον ακάλυπτο και στο όμορο οικόπεδο/ που ποτέ δεν έχτισε η χήρα του κυρ τάκη».

Ευτυχώς ή δυστυχώς, για να εκληφθεί ένα γραπτό ως ποίημα, δεν αρκεί το σπάσιμο των προτάσεων με τομές, μήπως και αποκτήσει αέρα ποιητικότητας, ούτε μια δυο ξέμπαρκες μεταφορές. Η ίδια η νεοελληνική ποιητική παράδοση έχει διαμορφώσει δια των έργων της ένα τεράστιο πλούτο εκφραστικών τρόπων, καθώς και τις ανάλογες αναγνωστικές απαιτήσεις όταν εισερχόμαστε στη μικρογραφία ενός ποιήματος.

Ευτυχώς ή δυστυχώς, για να εκληφθεί ένα γραπτό ως ποίημα, δεν αρκεί το σπάσιμο των προτάσεων με τομές, μήπως και αποκτήσει αέρα ποιητικότητας, ούτε μια δυο ξέμπαρκες μεταφορές.

Όσον αφορά το περιεχόμενο της ποιητικής συλλογής, διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «τριάντα τέσσερα ποιήματα που διαβάζονται ως μύχιο ημερολόγιο αλλά και ως συλλογική αυτοβιογραφία μιας γενιάς». Εύλογα διερωτάται κανείς τι το συλλογικό περιέχει μια αποτύπωση ιδιωτικών στιγμών. Ναι μεν διαμορφώνουν έναν αφηγηματικό ιστό, όμως από πλευράς περιεχομένου, τα ποιήματα του Παπαντώνη έχουν την ίδια, χρόνια καθώς φαίνεται, πάθηση της σύγχρονης νεοελληνικής ποίησης, ήτοι τον εσωτερικό μονόλογο βυθισμένο στον μικρόκοσμο προσωπικών βιωμάτων κι εξομολογήσεων, χωρίς δυνατότητα οι λέξεις να αγγίξουν ένα κοινό τόπο ιστορικό, φιλοσοφικό, κοινωνικό. Και φυσικά δεν αποτελεί αναφορά σε κάτι συλλογικό, η ένταξη λέξεων στα ποιήματα όπως: «με είχες ρωτήσει/ με sms», «σου δείχνω κάτι αστείο στο youtube».

Εν πάση περιπτώσει, έχει ενδιαφέρον σε μια ποιητική συλλογή, ακόμα και ως άσκηση αισθητικής, να μπορέσει κανείς να ξεχωρίσει ποιήματα που διασώζονται και να εστιάσει εκεί. Από τα τριάντα τέσσερα ποιήματα της συλλογής, τέσσερα πέντε διασώζονται: «πριν τον ύπνο, 2014», «βαλς, 2008», «ορνιθολογία, 2009», «modes d’ emploi, 1997», «προσωπική χιροσίμα, 1978». Aς σταθούμε στο «ορνιθολογία, 2009»:

«παρκαρισμένος μπροστά στο κοιμητήριο
στην ανηφόρα, ο ήλιος κόντρα
το βεντιλατέρ ακόμα βουίζει
στον ορίζοντα οι παλιές σταφιδαποθήκες
στην ανοιχτή πόρτα του συνοδηγού
ακροβατεί τεράστια
μια αστραφτερή κουρούνα
τσιμπάει από την παλάμη μου σπόρια
δεν τρομάζω
τ’ αφήνω να πέσουν
λίγα λίγα στο χώμα
να κατέβει
να συνεχίσει εκεί
να ξεσκάψει το οικογενειακό μνήμα
να ανασάνουν
          –επιτέλους–
τα αναπαυμένα κόκαλα
όλων όσων
τα ονόματα κουβαλάω».

papantonisΕναρκτήριος στίχος που υποβάλλει μεταφέροντάς μας στο περιβάλλον ενός κοιμητηρίου, και μαζί με τους τρεις επόμενους στίχους δημιουργεί απέριττα ένα σκηνικό, το οποίο ο αναγνώστης αρχίζει να οπτικοποιεί. Στη συνέχεια γίνεται ομαλά η ενσωμάτωση μιας σκηνής που μοιάζει αφύσικη ή γκροτέσκο, και μπορεί να λειτουργήσει συμβολικά. Υπό μια έννοια αποτελεί το εύρημα του ποιήματος: μια τεράστια αστραφτερή κουρούνα στέκεται στο παράθυρο του συνοδηγού. Τα επίθετα έντονα, υπογραμμίζουν το συμβάν. Η αφήγηση υφαίνεται πέριξ των λέξεων κοιμητήριο, χώμα, σπόρια, ξεσκάβω, μνήμα, να ανασάνουν, τα κόκαλα, τα ονόματα που κουβαλάω. Στον τέταρτο στίχο πριν το τέλος συντελείται η κορύφωση (στο: «–επιτέλους–» ), με καλή επιλογή σημείων στίξης και τομής των στίχων, ώστε να δοθεί η δέουσα έμφαση, ενώ παράλληλα δημιουργείται μια απορία: ποιος ανασαίνει τελικά, τα αναπαυμένα κόκαλα ή ο αφηγητής; Ή και οι δύο μαζί; Ίσως χρήζει περαιτέρω επεξεργασίας η ρυθμική αγωγή του ποιήματος, το πώς τα φωνήεντα συναντάνε τα σύμφωνα. Παράδειγμα προς προβληματισμό: «τα αναπαυμένα», ή «τ’ αναπαυμένα», «να ανασάνουν», ή «ν’ ανασάνουν», ή μήπως «να πάρουν ανάσα»; Χρήσιμη θα ήταν εδώ στον Παπαντώνη η συμβουλή από κάτι παλιούς μαΐστορες της ποιητικής τέχνης: αφού το ποίημα έχει τελειώσει στο χαρτί (ή στην οθόνη, με σημερινούς όρους), προτού δημοσιευτεί, πρέπει να απαγγέλλεται τουλάχιστον είκοσι φορές, στίχο το στίχο. Πάντως παραμένει ένα δυνατό ποίημα που αναδεικνύει με ένταση τη γραμμή της ζωής από γενιά σε γενιά, τo πώς συνεχίζεται μεσ’ από ευθείες και τεθλασμένες, κουβαλώντας το φορτίο όσων έφυγαν, είτε απογειωτικά είτε καθηλωτικά.

* Ο ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΣΑΚΚΑΣ είναι κριτικός ποίησης.

politeia link more

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Γυναικών τε» του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη (κριτική) – Δέος και λατρεία για τις γυναίκες του κόσμου

«Γυναικών τε» του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη (κριτική) – Δέος και λατρεία για τις γυναίκες του κόσμου

Για την ποιητική συλλογή του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη «Γυναικών τε, Ποίηση», (εκδ. Εύμαρος). Κεντρική εικόνα: ο πίνακας του Γιάννη Μόραλη «Νέα γυναίκα». 

Γράφει η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη

...

«Μύθοι για το τέλος του κόσμου» της Ευτυχίας Παναγιώτου (κριτική) – O μύθος της ανθρώπινης συνθήκης

«Μύθοι για το τέλος του κόσμου» της Ευτυχίας Παναγιώτου (κριτική) – O μύθος της ανθρώπινης συνθήκης

Για την ποιητική συλλογή της Ευτυχίας Παναγιώτου «Μύθοι για το τέλος του κόσμου» (εκδ. Κέδρος). Κεντρική εικόνα: πίνακας του Γκάι Ντένινγκ. 

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Οι ...

«Το πιο ωραίο τοπίο» του Διονύση Στεργιούλα (κριτική) – Ποίηση κρυφά αισιόδοξη

«Το πιο ωραίο τοπίο» του Διονύση Στεργιούλα (κριτική) – Ποίηση κρυφά αισιόδοξη

Για την ποιητική συλλογή του Διονύση Στεργιούλα «Το πιο ωραίο τοπίο» (εκδ. Νησίδες). Kεντρική εικόνα: πίνακας της ζωγράφου Ντι Νίκερσον. 

Γράφει ο Ιγνάτης Χουβαρδάς

Στην σχετικά πρόσφατη ποιητική συλλογή του Διονύση Στεργιούλα με τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...
Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Η Λαμπρινή Λαδά σε ένα διαδραστικό workshop στη ΒιβλιοΠρόταση στο Μαρούσι

Διαδραστικό workshop με τη Λαμπρινή Λαδά, στη ΒιβλιοΠρόταση, το Σάββατο 9 Μαρτίου, την επομένη της Παγκόσμιας Ημέρας της Γυναίκας.

Επιμέλεια: Book Press

Η ομάδα της ΒιβλιοΠρότασης, διοργανώνει το Σάββατο 9 Μαρτίου και ώρα 12:00, ένα διαδραστι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ