Ντελικάτη γυναίκα, της Αλεξάνδρας Μπακονίκα – Έρωτας στο φάσμα του θανάτου

Στο καινούργιο βιβλίο της Αλεξάνδρας Μπακονίκα Ντελικάτη γυναίκα διακρίνουμε μια ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική δομή ως προς τη διάταξη των ποιημάτων της, κάτι που δεν συνέβαινε σε προηγούμενα βιβλία της. Εισαγωγικό της ενότητας «Διαδρομή», που καλύπτει το μεγαλύτερο τμήμα του βιβλίου, το ποίημα «Να συντρέξεις» αποτελεί επίκληση της ποιήτριας στην «αγάπη της αλήθειας και της περιπάθειάς της» να συντρέξει και να την παρηγορήσει για να αντιπαλέψει τις «φονικές λύπες» που στραγγίζουν το σθένος της. Ωραία ποιητική εισαγωγή, που μπορεί να εκληφθεί ως επίκληση στη μούσα της ποίησης για τόνωση της έμπνευσή της, όμως, προκαταβολικά, μας ενημερώνει και για την ψυχική διάθεση της ποιήτριας. Όσο για το ποιες είναι αυτές οι «φονικές λύπες» που την κατατρέχουν, θα γίνουν αντιληπτές στη δεύτερη και μικρότερης έκτασης ενότητα, που τιτλοφορείται «Το παράπονο».

Στη «Διαδρομή» επικρατεί το γνώριμο ποιητικό κλίμα της Μπακονίκα, που έχει να κάνει πρωτίστως με αισθήσεις και αισθήματα. Η ποιήτρια, συλλέκτρια σπάνιων αισθημάτων του προσωπικού της βίου αλλά και ανθρώπων του περίγυρού της, εστιάζει σε μοτίβα, αρκετά από τα οποία μάς είναι γνώριμα και από παλαιότερες συλλογές της. Ας επικεντρωθούμε σε κάποια άλλα, που τα συναντούμε πρώτη φορά: Η χαρμόσυνη διαστολή της ζωής που προκύπτει από μια αδρή αντρική περπατησιά, η αγωνία της αναμονής ενός ερωτικού ραντεβού που οδηγεί σε αφηνιασμένο σμίξιμο, ερωτικά σκιρτήματα της εφηβείας, ερωτικές έλξεις σε επαγγελματικά συνέδρια σε ξενοδοχεία, η συνταύτιση του έρωτα με την αίσθηση της αφής, η μοναδικότητα των φιλιών, το ισχυρό μαγνητικό πεδίο του πόθου ενός ερωτευμένου προς το ερωτικό του ταίρι.

Ερωτικές φωτοσκιάσεις και τρυφερά αγγίγματα θα ακολουθήσουν και πάλι, θαρρείς και ο έρωτας βρίσκει τον τρόπο να απομακρύνει όλα τα μίζερα και τα μικρά της ζωής, και να στεφθεί νικητής. Εκεί όμως καραδοκεί ο θάνατος.

Σταδιακά το ερωτικό στοιχείο και το παιχνίδι των αισθημάτων και των αισθήσεων υποχωρεί στις σελίδες, και τη θέση τους παίρνει η επιβολή, η κυριαρχία, η καταδυνάστευση, η άσκηση εξουσίας ανθρώπου προς άνθρωπο – γνώριμο κι αυτό το ποιητικό μοτίβο από παλαιότερη συλλογή της ποιήτριας (Ηδονή και εξουσία, εκδ. Μεταίχμιο), εδώ όμως πιο κατασταλαγμένο και πιο ελεύθερα και τολμηρά εκφρασμένο. Δίχως κι αυτά τα ποιήματα να στερούνται ερωτισμού, ή, καλύτερα, ενός κλίματος ερωτικού –αφού ο έρωτας είναι μια ευρεία έννοια που περικλείει μέσα της άλλες έννοιες αλλά και συμπεριφορές και ανθρώπινες διαθέσεις– εδώ αναδύονται στην επιφάνεια καταστάσεις που, κατά τα φαινόμενα, βασάνισαν στο παρελθόν τη συνείδηση της ποιήτριας: αντίζηλες γυναίκες που «παγερά ανιχνεύουν τις κρυφές πληγές της», βεντετισμοί και καυχησιολογίες, άκαμπτη οίηση και φιλαρέσκεια ανθρώπου του περίγυρού της, άνθρωποι ανάλγητοι-καβαλημένα καλάμια, συγγενείς με κυνική συμπεριφορά που ενδημούν ως όχεντρες και επιτίθενται, λογής λογής αχρείοι της ζωής που καταδιώκουν τα θηράματά τους και τα κατατροπώνουν.

Όμως το παραπάνω νοσηρό κλίμα και οι αρνητικοί άνθρωποι που την περιτριγυρίζουν δεν αποθαρρύνουν την ποιήτρια από το να συνεχίζει να εκφράζει την ερωτική της διάθεση – όλο το έργο της Μπακονίκα, άλλωστε, αποτελεί έκφραση μιας ερωτικής διάθεσης και δημιουργία ερωτικού κλίματος. Κι αυτό, προσωρινά, είναι μια μικρή νίκη εκ μέρους της. Ερωτικές φωτοσκιάσεις και τρυφερά αγγίγματα θα ακολουθήσουν και πάλι, θαρρείς και ο έρωτας βρίσκει τον τρόπο να απομακρύνει όλα τα μίζερα και τα μικρά της ζωής, και να στεφθεί νικητής. Εκεί όμως καραδοκεί ο θάνατος. Δύο ποιήματα που προοικονομούν τα «φοβερά» που θα συμβούν στη δεύτερη ενότητα μάς προσγειώνουν σε πιο σκληρές και οδυνηρές καταστάσεις. Μιλώ για τα ποιήματα «Σινιάλο» και «Πλήγματα». Αντιγράφω το δεύτερο:

«Οι βαριές λύπες και το άλγος που αφήνουν
δεν είναι προ των πυλών

Τα οικτρά που φοβόσουν,
οι βαριές, τραγικές λύπες έχουν μπει στη ζωή σου
να σε καταποντίσουν.
Μέσα στα πλήγματα και τη λαίλαπα του άλγους
θα κριθείς και θα αντέξεις».

Το φάσμα του θανάτου

Η ενότητα «Το παράπονο» περιλαμβάνει έντεκα ποιήματα που αναφέρονται στον αδόκητο χαμό της κόρης της ποιήτριας, Ιουλίας, στη μνήμη της οποίας άλλωστε είναι αφιερωμένη και ολόκληρη η ποιητική συλλογή. Με τα ποιήματα αυτά εγκαθιδρύεται από την Μπακονίκα μια καινούργια, κατά κάποιον τρόπο, θεματική, που αφορά την έλευση του θανάτου. Εδώ, προκαλεί εντύπωση ο αποστασιοποιημένος τρόπος γραφής τους ή, για να είμαι πιο ακριβής, η έλλειψη οποιασδήποτε γλυκερής συναισθηματολογίας ή επιτηδευμένα εκκωφαντικού σπαραγμού, από τα οποία η ποιήτρια σοφά κρατάει τις αποστάσεις της. Ο λυγμός της μάνας-ποιήτριας είναι ελεγμένος, ωστόσο ευδιάκριτος, και η λιτή και σαφής εκφορά του λόγου προσδίδουν ακρίβεια, πιστότητα και δύναμη στο τραγικό γεγονός. Γράφει η ποιήτρια (ποίημα «Αγώνας»):

«Μετά τη χημειοθεραπεία κατέβηκε
στην παραλία του Λευκού Πύργου
και με ορμή έτρεξε αρκετή ώρα.
Όσο πιο πολύ θα ίδρωνε ήταν καλό,
οι τοξίνες από τα φάρμακα αποβάλλονται.

Τρέξιμο με ορμή,
όπως όταν παλιά έτρεχε να προλάβει έναν εραστή,
ή μια παρέα φίλων της για εκδρομές και ξενύχτια.

Στην εσχατιά του οδυρμού και της αλλοφροσύνης
τρέξιμο στην παραλία
– τις τοξίνες και τον θάνατο να αποβάλει».

Στο καταληκτικό ποίημα της ενότητας αλλά και όλου του βιβλίου «Εύνοια», ο αναγνώστης δεν μπορεί να διακρίνει αν η αναφορά των στίχων αφορούν την ποιήτρια ή την πεθαμένη κόρη (ή μήπως και τις δύο μαζί;). Το ότι το ποιητικό υποκείμενο «καταξιώθηκε στον έρωτα και αγαπήθηκε» και ότι «συγκλονίστηκε από υπέρτατη μυσταγωγία» –προφανώς ερωτική–, αν μεν αφορά την κόρη αποτελεί μια δικαίωση τρόπον τινά και μια εύνοια στη σύντομη ζωή της, αν αφορά πάλι την ποιήτρια (κάλλιστα η Μπακονίκα θα μπορούσε σε στιγμές αυταρέσκειας να γράψει ένα τέτοιο ποίημα για την ίδια) δείχνουν τον αλύγιστο χαρακτήρα της και πως ο έρωτας σε όλες τις εκφάνσεις του που απεκόμισε ως εμπειρίες ζωής –ακόμη κι αν άγγιξε, διά της κόρης, τον θάνατο– μέστωσε και πλούτισε τη ζωή της. Όπως και να έχει η Μπακονίκα μέσα στην ευρύτερη έννοια του έρωτα εντάσσει ακόμη και τον θάνατο, εμπλουτίζοντας αυτή την έννοια και αναδεικνύοντάς την σε υπέρτατη ποιητική αλλά και πανανθρώπινη αξία.

Η Αλεξάνδρα Μπακονίκα γεννήθηκε το 1951 στη Θεσσαλονίκη, όπου και ζει. Φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ, αλλά δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές της. Εργάστηκε ως καθηγήτρια Αγγλικών. Έχει εκδώσει έντεκα ποιητικές συλλογές. Ποιήματά της και κριτικά της σημειώματα δημοσιεύθηκαν σε πολλά έγκριτα λογοτεχνικά περιοδικά. Βιβλία της εκδόθηκαν στην Ινδία και στον Καναδά, με ανθολογημένα ποιήματά της μεταφρασμένα στα αγγλικά στην έκδοση: “Lovers and Lairs. Poems from the Greek”, μτφρ. Richard Scorza (Samkaleen Prakashan, New Delhi, 1992).

Νέα στοιχεία στο έργο της ποιήτριας

Παρακολουθώντας και σχολιάζοντας το έργο της Μπακονίκα τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια διακρίνω, πέραν της ενότητας που αφορά τον θάνατο της κόρης της, κι άλλα καινούργια στοιχεία στη γραφή της. Υπάρχει μια γοργή κίνηση και μια κινηματογραφική ματιά σε ορισμένα ποιήματα, που ξεφεύγουν από τον στατικό γενικά χαρακτήρα τής έως τώρα γραφής της, όπου στέκεται κυρίως στην ποιητική έκφραση και αποτύπωση ενός αισθήματος, ενός βλέμματος, μιας ιδέας ή μιας συμπεριφοράς. Ποιήματα όπως «Τα ποδήλατα», «Το πρόσχημα», «Διαδρομή», «Αγώνας», αλλά και κάποια ακόμη ξεφεύγουν από την ακινησία της ποιητικής εικόνας, και ενταγμένα σε φυσικό περιβάλλον (δάση, φύση, παραλία Θεσσαλονίκης κλπ.) δίνουν στην έννοια του έρωτα μια πιο «αγνή» και «φυσική» διάσταση, ακόμη κι αν το φάσμα του θανάτου πλανάται σε κάποια εξ αυτών – ο έρωτας θαρρείς ελαφρύνεται και καθαίρεται από όλους τους βαρείς συμβολισμούς του. Έρωτας, άλλωστε, κατά την ποιήτρια, δεν είναι μόνο τα σκιρτήματα, τα βλέμματα, η αγωνία για γρήγορη περίπτυξη και όλα τα συναφή, αλλά είναι και οι ερωτευμένοι –συνήθως νέοι– που μακριά από «κοινές συνομιλίες και βαρετές συνήθειες», φιλιούνται πίσω από βάρκες ή κρύβονται μες στα δάση, για να βγουν μετά, εξαγνισμένοι και χαλαροί, και ν’ ανέβουν στα ποδήλατά τους «με χαλαρωμένα, φωτεινά πρόσωπα και σώματα», αγνοώντας ίσως οι ίδιοι τα ποιητικά συμφραζόμενα των απανταχού της γης ερωτικών ποιημάτων, που, μάλλον, τους είναι άχρηστα και περιττά.

Με σαφήνεια, λιτότητα, τόλμη και εξομολογητική διάθεση, συχνά κάνοντας χρήση και ποιητικών προσωπείων, γράφει μεστά και ουσιαστικά ποιήματα, αποτυπώνοντας και μεταφράζοντας τον έρωτα σε όλες τις εκφάνσεις του, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου του σημείου, όπου άπτεται με το φάσμα του θανάτου.

Η Αλεξάνδρα Μπακονίκα συνεχίζει την πορεία της στον χρόνο τυπώνοντας αυθεντικά και ειλικρινή ποιήματα. Οι γόνιμες επιρροές της από Καβάφη, Χριστιανόπουλο, Παλατινή Ανθολογία και από τη μοντερνιστική ποίηση εν γένει, σε συνδυασμό με τη θητεία της στη «Διαγώνιο», το μεγάλο αυτό λογοτεχνικό –και όχι μόνο– Σχολείο της Θεσσαλονίκης, μια «σχολή συγγραφικού ήθους» αν μπορώ να τη χαρακτηρίσω έτσι, την καθιστούν, πλέον, μία από τις αξιόλογες εκπροσώπους της πόλης στο καθημερινό και βασανιστικό παιχνίδι με τις λέξεις, όπως είναι η ποίηση. Με σαφήνεια, λιτότητα, τόλμη και εξομολογητική διάθεση, συχνά κάνοντας χρήση και ποιητικών προσωπείων, γράφει μεστά και ουσιαστικά ποιήματα, αποτυπώνοντας και μεταφράζοντας τον έρωτα σε όλες τις εκφάνσεις του, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου του σημείου, όπου άπτεται με το φάσμα του θανάτου.

* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή διηγημάτων «Η εγγύτητα των πραγμάτων», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νησίδες.

Ντελικάτη γυναίκα
ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΚΟΝΙΚΑ
ΠΟΛΙΣ 2021
Σελ. 64, τιμή εκδότη €12,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΜΠΑΚΟΝΙΚΑ

Απόσπασμα από το βιβλίο

ΑΠΕΙΘΑΡΧΟ
Κουτσαίνοντας και με δύο ανθρώπους
να τη στηρίζουν,
περπατάει στον διάδρομο του νοσοκομείου
κάνοντας γύρους.
Οι γιατροί συνέστησαν όσο μπορεί να κινείται.
Το σώμα της ένα σφάγιο στα χέρια της αρρώστιας,
όμως με πείσμα επιμένει κουτσαίνοντας να κάνει γύρους.

Σαν του αετού το βλέμμα της,
δυνατό κι απείθαρχο μπροστά στον θάνατο.