Francis Ponge 1899 1988 ecrivain poete francais

Για το βιβλίο του Φρανσίς Πονζ «Το σαπούνι» (μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης, εκδ. Αντίποδες).

Του Θωμά Συμεωνίδη

Υπάρχουν πολλά να ειπωθούν σχετικά με το σαπούνι, θα πει ο Φρανσίς Πονζ και δεν θα μας διαψεύσει ο Φρανσίς Πονζ. Κυρίες και Κύριοι, θα προχωρήσουμε μαζί, εσείς ακούγοντας, εγώ μιλώντας, και κάπως έτσι θα ξεκινήσει να μιλάει για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ. Οι πρώτες του αναφορές στο σαπούνι είναι σημειώσεις που κράτησε τον Απρίλιο του 1942, στην καρδιά του πολέμου, δηλαδή στην καρδιά των παντός είδους περιορισμών, και το σαπούνι, το αληθινό σαπούνι, ιδίως, μας έλειπε. Αυτή η έλλειψη να είναι ήταν άραγε η πηγή της έμπνευσης για να αρχίσει να κρατάει σημειώσεις για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ; Δεν είχαμε παρά φθηνά Ersätze – που δεν άφριζαν καθόλου.

Ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. «Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια».

Υπάρχουν ακόμα περισσότερα που θα μπορούσε να πει το σαπούνι για τον εαυτό του. Αυτή είναι η ουσιαστική αφετηρία του Φρανσίς Πονζ. Και θα μιλήσει για τον εαυτό του το σαπούνι με έναν τρόπο που θα αντιστοιχεί πλήρως στις ιδιότητες που έχει το σαπούνι, μέχρι πλήρους εξαφανίσεως, εξαντλήσεως του θέματος, αυτό είναι άλλωστε ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια.

Ο Φρανσίς Πονζ καταθέτει ένα έργο το οποίο ανήκει στην ποιητική του αντικειμένου, στην αισθητική της νεκρής φύσης, στην απουσία του ανθρώπου, στον υπερρεαλισμό των πραγμάτων. Μπορούμε να συναντήσουμε τον Φρανσίς Πονζ στην ίδια ομάδα με ονόματα όπως: Μαλαρμέ, Ρεβερντί, Ρεμπώ, Ρίλκε, Κάρλος, Στίβενς. Ο Φρανσίς Πονζ μιλάει για τα αντικείμενα σε μία εποχή όπου η πίστη στον άνθρωπο μετεωρίζεται ανάμεσα στο κακό που προκαλεί ο άνθρωπος και την αντοχή και την κατάφαση της ζωής από τον άνθρωπο πάλι. Ο Φρανσίς Πονζ προσεγγίζει τα αντικείμενα ως πράγματα και ως έννοιες και ως εμπειρία. Όπως οι πρωτοπορίες με τις οποίες μεγάλωσε ο Φρανσίς Πονζ θα επιχειρήσει και ο ίδιος να προσεγγίσει το αντικείμενο από όλες τις δυνατές πλευρές. Αν ο κυβισμός αναδεικνύει για παράδειγμα αυτό που μία συγκεκριμένη προοπτική αποκρύπτει, ο Φρανσίς Πονζ πηγαίνει πιο πέρα: ξεγυμνώνει χρήσεις, διαστάσεις, αναφορές του βλέμματος και των αντικειμένων για να μιλήσει για τα ίδια τα αντικείμενα. Τι είναι το σαπούνι; Ένα είδος πέτρας, όχι όμως φυσικής: ευαίσθητης, εύθικτης, περίπλοκης. Ένα αδρανές βότσαλο σχεδόν εξίσου δυσχερές να το κρατήσεις όσο κι ένα ψάρι. Έχει αρετές το σαπούνι: ο ενθουσιασμός, η ευστροφία, η γλωσσική ευχέρεια. Έχει προσωπικότητα το σαπούνι. Είναι αξιοπρεπές, συμπαθητικό.

Μέσα στο Σαπούνι θα διαβάσουμε την άποψη του Αλμπερτ Καμύ, θα δοκιμάσουμε τη σιωπή του Ζαν Πωλάν. Και οι δύο φίλοι του Φρανσίς Πονζ στους οποίους έστειλε ένα μέρος του χειρογράφου ο Φρανσίς Πονζ. Η άποψη του Καμύ, η σιωπή του Πωλάν: δύο ακόμα διαστάσεις για να προσεγγίσουμε το Σαπούνι. Για το Σαπούνι και τον Φρανσίς Πονζ μίλησε και ο (αναφέρομαι σε αυτόν με μεγάλη αμφιθυμία ομολογώ) Ζαν Πωλ Σαρτρ: Ο Πονζ δεν βάζει τον άνθρωπο να παρεμβαίνει στα πράγματα παρά με την ιδιότητα του καθαρού βλέμματος. Αλλά τι σημαίνει καθαρό βλέμμα εδώ; Στα ίδια τα πράγματα, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς δηλαδή επιβεβλημένες, κυρίαρχες, περιοριστικές οπτικές, χωρίς τον απόλυτο προσδιορισμό από τη χρήση ή της χρήσεις.

alt
Ο Φρανσίς Πονζ

Αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν;

Στην κατανόηση όλων αυτών βοηθάει σημαντικά η μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη και το εργοβιογραφικό σημείωμα που συνέταξε ο ίδιος και παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου. Αλλά ας πούμε εδώ επίσης ότι αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν; Θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για διανοητική τουαλέτα, αλλά και παίζοντας με τις έννοιες θα υποστηρίξει τη σύνδεση ανάμεσα στο σαπούνι (savon) και τη γνώση (savoir). Τα καθημερινά μας αντικείμενα συνδέονται με τη γνώση, είναι τα ίδια γνώση, είναι υποστάσεις της γνώσης. Το σαπούνι απολυμαίνει το σώμα, αλλά το σαπούνι μπορεί να είναι την ίδια στιγμή μια υπενθύμιση για την απολύμανση της σκέψης. Το βλέμμα λοιπόν που μοιάζει να υποδεικνύει ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι ακριβώς ένα καθαρό βλέμμα αλλά η υπόμνηση μιας καθαρής σκέψης πάνω στα πράγματα.

Η καθαριότητα δεν σημαίνει απαραίτητα και απλότητα. Το καθαρό βλέμμα δεν είναι μια ευθεία γραμμή, η καθαρή σκέψη δεν είναι απαραίτητα ένας εύκολα αναγνώσιμος χώρος. Το αποδεικνύει αυτό ο Φρανσίς Πονζ μέσα από την αρχιτεκτονική την οποία τελικά καταλήγει να έχει Το Σαπούνι. Σε μία ραδιοφωνική συνομιλία του με τον Φιλίπ Σολλέρς στις 12 Μαΐου 1967 θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για τις κριτικές που έχουν γραφτεί για Το Σαπούνι: Τέλος πάντων, μιλούν γι’ αυτό κάνοντας λόγο για περίπλοκη και εκλεπτυσμένη αρχιτεκτονική όμως δεν έχουν διαβάσει, τελικά, δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι τα προβλήματα που τότε έζησα, είχαν περιληφθεί εκεί μέσα, είχαν περιληφθεί στην εν λόγω αρχιτεκτονική. Ποια είναι τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται ο Φρανσίς Πονζ; Αξίζει κάποιος να τα εντοπίσει μέσα στο βιβλίο. Γιατί και η αποκρυπτογράφηση είναι μία άσκηση καθαρότητας τελικά. Στα ίδια τα πράγματα, στο περιεχόμενο των πραγμάτων, η αποκατάσταση αυτού του πράγματος πού έχει λερωθεί. Ο Φρανσίς Πονζ δεν κρίνει αυτό ή αυτόν που στερεί την καθαρότητα. Περισσότερο, με τρόπο που δεν ηθικολογεί προτρέπει τον αναγνώστη να σκεφτεί το νόημα και την πράξη της καθαριότητας στη σκέψη και στις σχέσεις μας με τα πράγματα.

* Ο ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μυθιστόρημα» (εκδ. Γαβριηλίδης).


altΤο σαπούνι
Φρανσίς Πονζ
Μτφρ. Δημήτρης Δημητριάδης
Αντίποδες 2019
Σελ. 176, τιμή εκδότη €12,70

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΦΡΑΝΣΙΣ ΠΟΝΖ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κυψέλες», του Γιώργου Αλισάνογλου (παρουσίαση)

«Κυψέλες», του Γιώργου Αλισάνογλου (παρουσίαση)

Για την ποιητική συλλογή του Γιώργου Αλισάνογλου «Κυψέλες» (εκδ. Κίχλη). Φωτογραφία © Pierre Bourjo.

Της Ευσταθίας Δήμου

Η νέα, ένατη κατά σειρά, ποιητική συλλογή του Γιώργου Αλισάνογλου φέρει τον μονολεκτικό, πολύσημο τίτλο Κυψέλες,...

«Ρινόκερως», του Παναγιώτη Ιωαννίδη (κριτική)

«Ρινόκερως», του Παναγιώτη Ιωαννίδη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Παναγιώτη Ιωαννίδη «Ρινόκερως» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

Για την παράσταση «ΙΝSEQS» σε χορογραφία του Δημήτρη Μυτιληναίου, η οποία παρουσιάστηκε στον πρώην εκθεσιακό χώρο αυτοκινήτων της Φίατ, στο Κουκάκι.

Του Νίκου Ξένιου

Οι σωματικές αναπαραστάσεις που επιδιώκει το μπαλέτο είναι πολύ συγκεκριμένες. Η ...

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

Για το μυθιστόρημα «Οι κεφαλές του Κέρβερου» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος) της Φράνσις Στίβενς που κυκλοφορεία από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος. Στην κεντρική φωτογραφία, η συγγραφέας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Γεννημένη το 1884, ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ