Φρανσίς Πονζ, η καθαρή σκέψη για τα πράγματα

Υπάρχουν πολλά να ειπωθούν σχετικά με το σαπούνι, θα πει ο Φρανσίς Πονζ και δεν θα μας διαψεύσει ο Φρανσίς Πονζ. Κυρίες και Κύριοι, θα προχωρήσουμε μαζί, εσείς ακούγοντας, εγώ μιλώντας, και κάπως έτσι θα ξεκινήσει να μιλάει για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ. Οι πρώτες του αναφορές στο σαπούνι είναι σημειώσεις που κράτησε τον Απρίλιο του 1942, στην καρδιά του πολέμου, δηλαδή στην καρδιά των παντός είδους περιορισμών, και το σαπούνι, το αληθινό σαπούνι, ιδίως, μας έλειπε. Αυτή η έλλειψη να είναι ήταν άραγε η πηγή της έμπνευσης για να αρχίσει να κρατάει σημειώσεις για το σαπούνι ο Φρανσίς Πονζ; Δεν είχαμε παρά φθηνά Ersätze – που δεν άφριζαν καθόλου.

Ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. «Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια».

Υπάρχουν ακόμα περισσότερα που θα μπορούσε να πει το σαπούνι για τον εαυτό του. Αυτή είναι η ουσιαστική αφετηρία του Φρανσίς Πονζ. Και θα μιλήσει για τον εαυτό του το σαπούνι με έναν τρόπο που θα αντιστοιχεί πλήρως στις ιδιότητες που έχει το σαπούνι, μέχρι πλήρους εξαφανίσεως, εξαντλήσεως του θέματος, αυτό είναι άλλωστε ένα από τα χαρακτηριστικά της ποιητικής του Φρανσίς Πονζ, να προσαρμόζει τη γραφή του στις ιδιότητες των αντικειμένων για τα οποία μιλάει: το σαπούνι υπάρχει, γλιστράει, φθείρεται, τελικά, ξοδεύεται, εξαφανίζεται τελείως. Το σαπούνι έχει πολλά να πει. Όταν θα έχει τελειώσει, δεν θα υπάρχει πια.

Ο Φρανσίς Πονζ καταθέτει ένα έργο το οποίο ανήκει στην ποιητική του αντικειμένου, στην αισθητική της νεκρής φύσης, στην απουσία του ανθρώπου, στον υπερρεαλισμό των πραγμάτων. Μπορούμε να συναντήσουμε τον Φρανσίς Πονζ στην ίδια ομάδα με ονόματα όπως: Μαλαρμέ, Ρεβερντί, Ρεμπώ, Ρίλκε, Κάρλος, Στίβενς. Ο Φρανσίς Πονζ μιλάει για τα αντικείμενα σε μία εποχή όπου η πίστη στον άνθρωπο μετεωρίζεται ανάμεσα στο κακό που προκαλεί ο άνθρωπος και την αντοχή και την κατάφαση της ζωής από τον άνθρωπο πάλι. Ο Φρανσίς Πονζ προσεγγίζει τα αντικείμενα ως πράγματα και ως έννοιες και ως εμπειρία. Όπως οι πρωτοπορίες με τις οποίες μεγάλωσε ο Φρανσίς Πονζ θα επιχειρήσει και ο ίδιος να προσεγγίσει το αντικείμενο από όλες τις δυνατές πλευρές. Αν ο κυβισμός αναδεικνύει για παράδειγμα αυτό που μία συγκεκριμένη προοπτική αποκρύπτει, ο Φρανσίς Πονζ πηγαίνει πιο πέρα: ξεγυμνώνει χρήσεις, διαστάσεις, αναφορές του βλέμματος και των αντικειμένων για να μιλήσει για τα ίδια τα αντικείμενα. Τι είναι το σαπούνι; Ένα είδος πέτρας, όχι όμως φυσικής: ευαίσθητης, εύθικτης, περίπλοκης. Ένα αδρανές βότσαλο σχεδόν εξίσου δυσχερές να το κρατήσεις όσο κι ένα ψάρι. Έχει αρετές το σαπούνι: ο ενθουσιασμός, η ευστροφία, η γλωσσική ευχέρεια. Έχει προσωπικότητα το σαπούνι. Είναι αξιοπρεπές, συμπαθητικό.

Μέσα στο Σαπούνι θα διαβάσουμε την άποψη του Αλμπερτ Καμύ, θα δοκιμάσουμε τη σιωπή του Ζαν Πωλάν. Και οι δύο φίλοι του Φρανσίς Πονζ στους οποίους έστειλε ένα μέρος του χειρογράφου ο Φρανσίς Πονζ. Η άποψη του Καμύ, η σιωπή του Πωλάν: δύο ακόμα διαστάσεις για να προσεγγίσουμε το Σαπούνι. Για το Σαπούνι και τον Φρανσίς Πονζ μίλησε και ο (αναφέρομαι σε αυτόν με μεγάλη αμφιθυμία ομολογώ) Ζαν Πωλ Σαρτρ: Ο Πονζ δεν βάζει τον άνθρωπο να παρεμβαίνει στα πράγματα παρά με την ιδιότητα του καθαρού βλέμματος. Αλλά τι σημαίνει καθαρό βλέμμα εδώ; Στα ίδια τα πράγματα, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς δηλαδή επιβεβλημένες, κυρίαρχες, περιοριστικές οπτικές, χωρίς τον απόλυτο προσδιορισμό από τη χρήση ή της χρήσεις.

Ο Φρανσίς Πονζ

Αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν;

Στην κατανόηση όλων αυτών βοηθάει σημαντικά η μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη και το εργοβιογραφικό σημείωμα που συνέταξε ο ίδιος και παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου. Αλλά ας πούμε εδώ επίσης ότι αυτό που θέτει ως στόχο και επιτυγχάνει τελικά ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι καθόλου απλό και προφανές. Αποφεύγει την πόλωση της παρωδίας ή της ειρωνείας και επιτυγχάνει να προσανατολίσει το βλέμμα μας στην ηθική πλευρά του πράγματος. Ποια είναι η ουσία της καθαριότητας; Πόσα διαφορετική είδη καθαριότητας υπάρχουν; Θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για διανοητική τουαλέτα, αλλά και παίζοντας με τις έννοιες θα υποστηρίξει τη σύνδεση ανάμεσα στο σαπούνι (savon) και τη γνώση (savoir). Τα καθημερινά μας αντικείμενα συνδέονται με τη γνώση, είναι τα ίδια γνώση, είναι υποστάσεις της γνώσης. Το σαπούνι απολυμαίνει το σώμα, αλλά το σαπούνι μπορεί να είναι την ίδια στιγμή μια υπενθύμιση για την απολύμανση της σκέψης. Το βλέμμα λοιπόν που μοιάζει να υποδεικνύει ο Φρανσίς Πονζ δεν είναι ακριβώς ένα καθαρό βλέμμα αλλά η υπόμνηση μιας καθαρής σκέψης πάνω στα πράγματα.

Η καθαριότητα δεν σημαίνει απαραίτητα και απλότητα. Το καθαρό βλέμμα δεν είναι μια ευθεία γραμμή, η καθαρή σκέψη δεν είναι απαραίτητα ένας εύκολα αναγνώσιμος χώρος. Το αποδεικνύει αυτό ο Φρανσίς Πονζ μέσα από την αρχιτεκτονική την οποία τελικά καταλήγει να έχει Το Σαπούνι. Σε μία ραδιοφωνική συνομιλία του με τον Φιλίπ Σολλέρς στις 12 Μαΐου 1967 θα μιλήσει ο Φρανσίς Πονζ για τις κριτικές που έχουν γραφτεί για Το Σαπούνι: Τέλος πάντων, μιλούν γι’ αυτό κάνοντας λόγο για περίπλοκη και εκλεπτυσμένη αρχιτεκτονική όμως δεν έχουν διαβάσει, τελικά, δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι τα προβλήματα που τότε έζησα, είχαν περιληφθεί εκεί μέσα, είχαν περιληφθεί στην εν λόγω αρχιτεκτονική. Ποια είναι τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται ο Φρανσίς Πονζ; Αξίζει κάποιος να τα εντοπίσει μέσα στο βιβλίο. Γιατί και η αποκρυπτογράφηση είναι μία άσκηση καθαρότητας τελικά. Στα ίδια τα πράγματα, στο περιεχόμενο των πραγμάτων, η αποκατάσταση αυτού του πράγματος πού έχει λερωθεί. Ο Φρανσίς Πονζ δεν κρίνει αυτό ή αυτόν που στερεί την καθαρότητα. Περισσότερο, με τρόπο που δεν ηθικολογεί προτρέπει τον αναγνώστη να σκεφτεί το νόημα και την πράξη της καθαριότητας στη σκέψη και στις σχέσεις μας με τα πράγματα.

* Ο ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μυθιστόρημα» (εκδ. Γαβριηλίδης).

---

Το σαπούνι

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΦΡΑΝΣΙΣ ΠΟΝΖ