alt

Για το μυθιστόρημα της Svetlana Alexievich «Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου» (μτφρ. Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου, εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Δρουγαλά

Το Τέλος του κόκκινου ανθρώπου είναι το τελευταίο μυθιστόρημα-χρονικό της Λευκορωσίδας νομπελίστριας Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (1948) με θέμα τη μετάβαση από την ΕΣΣΔ στην καπιταλιστική Ρωσία. Σε αυτό το βιβλίο ακολούθησε την ίδια διαδικασία με τα προηγούμενα: αφού πρώτα ξόδεψε χρόνια αναζητώντας και παίρνοντας συνεντεύξεις από ποικίλους ανθρώπους, στη συνέχεια κατέγραψε την προσωπική τραγωδία καθημερινών ανθρώπων πίσω από μια ορισμένη ιστορική στιγμή δίνοντας στις φωνές τους μια αθάνατη χροιά. «Η αλήθεια», όπως υποστήριξε και η Αλεξίεβιτς στην ομιλία της στη Σουηδική Ακαδημία, «δεν χωράει σε μία μόνο καρδιά, σε έναν μόνο νου».

Οι πολλαπλές αφηγήσεις καλύπτουν το χρονικό εύρος από το 1990 έως και το 2012 και στις σελίδες του «παρελαύνουν» σταλινικοί, αντιφρονούντες, υποστηρικτές του Γκορμπατσόφ και αργότερα του Γιέλτσιν, απλοί άνθρωποι αλλά και διανοούμενοι.

Στο παρόν ογκώδες χρονογράφημά της έχει καταγράψει εκατοντάδες μαρτυρίες για έναν κόσμο που έφυγε, για έναν άλλον που ήρθε και για το μεταίχμιο ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους. Οι πολλαπλές αφηγήσεις καλύπτουν το χρονικό εύρος από το 1990 έως και το 2012 και στις σελίδες του «παρελαύνουν» σταλινικοί, αντιφρονούντες, υποστηρικτές του Γκορμπατσόφ και αργότερα του Γιέλτσιν, απλοί άνθρωποι αλλά και διανοούμενοι. Όλοι αναζητούν μια αιμορραγική ταυτότητα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται, οι πάντες προσπαθούν να βρουν τον εαυτό τους, καθώς με τη σοβιετική κατάρρευση είδαν να γκρεμίζονται όλα αυτά που είχαν χτίσει. Ανάμεσα στις καταγραφές –κάποιες εξ αυτών ανούσιες, κάποιες άλλες συνταρακτικές– παρεισφρύουν στα χείλη των μαρτύρων μνήμες από το Τσέρνομπιλ· από την καταστροφική επέμβαση του Κόκκινου Στρατού στο Αφγανιστάν· ανομολόγητα μυστικά από τη λενινιστική Ρωσία· διηγήσεις για την αυτοκτονία του στρατάρχη Αχρομέγεφ και τη σύληση του τάφου του από τυμβωρύχους που ήθελαν να πουλήσουν τα χρυσά σιρίτια και το πηλήκιό του σε αγοραστές παλαιών αντικειμένων· για τις σταλινικές ανακρίσεις και εκκαθαρίσεις· ιστορίες από την εισβολή των Γερμανών, την αντίσταση και την τελική νίκη απέναντι στον ναζισμό.

Ένας ολόκληρος λαός, που όποια κι αν ήταν η οπτική του πάνω στα μέχρι τότε τεκταινόμενα, βρέθηκε, από την περεστρόικα κι έπειτα, εκτεθειμένος, από τις πρώτες κιόλας ώρες της αλλαγής του καθεστώτος, σε βανδαλισμούς, εμπρησμούς, δολοφονίες κι αυτοκτονίες. Ο Γκορμπατσόφ αποτέλεσε έναν Γενικό Γραμματέα που έγινε είδωλο στον δυτικό κόσμο, αλλά στο εσωτερικό της σοβιετικής αυτοκρατορίας τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά: οι πολίτες εντός των τειχών είδαν την αξιοπρέπειά τους να χάνεται και στη θέση των παλιών ηρώων της λογοτεχνίας του Τολστόι και του Τσέχοφ, είδαν να αναδύονται τα τέρατα που γεννούσε η κυριαρχία του χρήματος ως ο υπέρτατος ρυθμιστής της κοινωνίας. Άνθρωποι που πίστεψαν πως θα μπορούσαν να ζήσουν το δυτικό όνειρο με σοβιετική οικονομία, η παντοτινή επιθυμία για το ηλιόλουστο όνειρο του ανθρωπισμού είχε ανταλλαχθεί για ράφια γεμάτα σαλάμια σε σούπερ μάρκετ. Στο βιβλίο της Αλεξίεβιτς διαβάζουμε για ζωές που καταστράφηκαν εν μία νυκτί, αλλά και για ανθρώπους που αυτοκτόνησαν γιατί έπαψαν να βρίσκουν και το ελάχιστο νόημα.

Οι πολίτες εντός των τειχών είδαν την αξιοπρέπειά τους να χάνεται και στη θέση των παλιών ηρώων της λογοτεχνίας του Τολστόι και του Τσέχοφ, είδαν να αναδύονται τα τέρατα που γεννούσε η κυριαρχία του χρήματος.

Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον μέσα στο βιβλίο παρουσιάζουν οι αποκλίσεις ανάμεσα στους ηλικιακά μεγαλύτερους και στους νεότερους· οι πιο παλιοί, που έζησαν τον πόλεμο, δεν εμπιστεύονταν τη Δύση, ενώ οι νεότεροι ήθελαν να ζήσουν όπως στη Δύση. Η παλιά γενιά εμπιστευόταν διαφορετικές ιδέες και όνειρα από τη νεότερη: γέροι που πριν από μερικές δεκαετίες είχαν δώσει το αίμα τους εναντίον του Χίτλερ, θα πέθαιναν βλέποντας τα εγγόνια τους να ετοιμάζονται για στρατιώτες προκειμένου να υπερασπιστούν τα εκατομμύρια των νεόπλουτων της Ρωσίας.

Οι μαρτυρίες των ανθρώπων θα μπορούσαν να συνοψιστούν στο εξής: όλοι ήθελαν να γλιτώσουν από την τυραννία του καθεστώτος και της γραφειοκρατίας και να ζήσουν σε έναν ελεύθερο κόσμο, με ίσα δικαιώματα κι ελευθερίες. Δεν κατάλαβαν όμως πως η άρχουσα ελίτ στον δυτικό κόσμο δεν ήταν απλώς μια απρόσωπη ηγεσία όπως στην ΕΣΣΔ, αλλά το εμπόριο και το κεφαλαιοκρατικό χρήμα· δεν πρόλαβαν να αντιληφθούν πώς από τη μια τυραννία οδηγήθηκαν σε μια άλλη: ο καπιταλισμός, υπηρετώντας πιστά την αρχή της ηδονής, αποτέλεσε την ενοχική ανάγνωση αυτού του κόσμου, φανερώνοντας μάλιστα τρομερά αντανακλαστικά αυτοσυντήρησης. Και εν μέσω κομμουνισμού και καπιταλισμού, ένας λαός που αντί για πετρέλαιο και ορυκτά έμαθε να εξορύσσει διαρκώς τον πόνο.

russia

Το βιβλίο ασφαλώς θα μπορούσε να είναι πιο συμπαγές, εάν είχε μικρότερη έκταση, μιας και αρκετές μαρτυρίες μοιάζουν ανούσιες και αποπροσανατολίζουν τον αναγνώστη από τη βασική θεματική του βιβλίου· άλλες πάλι μοιάζουν να επαναλαμβάνονται. Υπάρχει και μία ακόμη εγγενής αδυναμία για τους αμύητους στην ιστορία της ΕΣΣΔ: δεν υπάρχει κάποιος πρόλογος ή έστω κάποιο επεξηγηματικό σημείωμα προκειμένου να κατανοήσουμε τη συνολική πίσω από την προσωπική ιστορία, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να αναγκάζεται να βουλιάξει για αρκετές σελίδες σε αχαρτογράφητα νερά μέχρι να αρχίσουν να «δένουν» οι ιστορίες μεταξύ τους. 

Ήρωας είναι πάντα ο μικρός άνθρωπος, αυτός που δεν τον πρόσεξε ποτέ κανείς, που κανένας δεν του έδωσε ποτέ σημασία.

Βέβαια, σκοπός της Αλεξίεβιτς δεν είναι να μας μεταφέρει τα «νέα», δηλαδή την επίσημη ιστορία, αλλά να μας περιγράψει τι σημαίνει για έναν άνθρωπο το να ζει με τα τραύματα σε μια «αυτοκρατορία» που μετασχηματίζεται· και παραγωγικά, τι σημαίνει για τον κάθε άνθρωπο χωριστά να γκρεμίζει αυτά που έχτιζε. Ως εκ τούτου, η γοητεία των βιβλίων της Αλεξίεβιτς παραμένει απαράλλαχτη και στο Τέλος του κόκκινου ανθρώπου ο ήρωας είναι πάντα ο μικρός άνθρωπος, αυτός που δεν τον πρόσεξε ποτέ κανείς, που κανένας δεν του έδωσε ποτέ σημασία. Η Αλεξίεβιτς παρεμβαίνει μόνο για να δώσει ώθηση στον αφηγητή να αποκαλύψει τη δική του ιστορία· κατά τα άλλα μοιάζει με την αόρατη συγγραφέα: υπάρχει μόνο για να δίνει σκηνοθετικές οδηγίες. Εν κατακλείδι το Τέλος του κόκκινου ανθρώπου είναι ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα που στηρίζεται στις εικόνες και στα λόγια που ανασύρονται από τους πολυπληθείς ήρωες του βιβλίου για να ξορκίσουν τα κακά, τα παλιά και τα καινούργια· κι η παλιά γνώση: η μνήμη ως ο ιδρώτας της ψυχής.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι εκπαιδευτικός και βιβλιοκριτικός.

alexievichΤο τέλος του κόκκινου ανθρώπου
Svetlana Alexievich
Μτφρ. Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου
Εκδ. Πατάκη 2016
Σελ. 686, τιμή εκδότη €19,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ SVETLANA ALEXIEVICH

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση» του Δημήτρη Τζιόβα – Πολιτισμική ανάλυση της Μεταπολίτευσης (κριτική)

«Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση» του Δημήτρη Τζιόβα – Πολιτισμική ανάλυση της Μεταπολίτευσης (κριτική)

Για τη μελέτη του Δημήτρη Τζιόβα «Η Ελλάδα από τη Χούντα στην Κρίση – Η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης» (μτφρ. Ζωή Μπέλλα, Γιάννης Στάμος, εκδ. Gutenberg).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στην εποχή των διεπιστημονικών συγκλίσεων, η Μεταπολίτευ...

«Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή»» του Ηλία Γκότση (επιμέλεια)

«Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή»» του Ηλία Γκότση (επιμέλεια)

Για τον συλλογικό τόμο «Κρίση και μετασχηματισμοί – Διάλογοι για το νόημα, την (ψυχο)θεραπεία και τη ζωή» (εκδ. Αρμός). Ο Ηλίας Γκότσης υπογράφει την εισαγωγή, την επιστημονική επιμέλεια και τον συντονισμό των διαλόγων και η Βάσω Παπαδιώτη τον πρόλογο. Κεντρική φωτογραφία © Daria Nepriakhina / Unsplash. ...

«Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» του Τίμοθι Σνάιντερ

«Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» του Τίμοθι Σνάιντερ

Για το βιβλίο-μαρτυρία του Τίμοθι Σνάιντερ (Timothy Snyder) «Η δική μας ασθένεια – Μαθήματα ελευθερίας από ένα ημερολόγιο νοσηλείας» (μτφρ. Γιώργος Μπολιεράκης, εκδ. Στερέωμα).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Πολλές φορές ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

Ηλίας Μπιστολάς: «Ένα μικρό βιβλίο που καταπιάνεται με μεγάλα θέματα»

Ηλίας Μπιστολάς: «Ένα μικρό βιβλίο που καταπιάνεται με μεγάλα θέματα»

Πρόσφατα ο Ηλίας Μπιστολάς μας συστήθηκε με το μυθιστόρημα «Χώμα στα μάτια, στα αυτιά, στο στόμα» (εκδ. Τόπος), «ένα σχετικά μικρό σε έκταση βιβλίο το οποίο καταπιάνεται με μεγάλα θέματα».

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

Με ποια λόγια θα συστήνατε...

Καζούο Ισιγκούρο: «Γράφω όπως θα έγραφε ένας τραγουδοποιός»

Καζούο Ισιγκούρο: «Γράφω όπως θα έγραφε ένας τραγουδοποιός»

Ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro μίλησε στον Guardian για τη συλλογή διηγημάτων του με τίτλο «Νυχτωδίες», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός, σε μετάφραση Αργυρώς Μαντόγλου.

Επιμέλεια: Book Press

Ο βραβευμένο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Γουίλιαμ ΜακΊλβανι [William McIlvanney], το οποίο ολοκλήρωσε ο Ίαν Ράνκιν [Ian Rankin] «Το σκοτάδι παραμένει» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ