alt

Για το μυθιστόρημα της Svetlana Alexievich Το τέλος του κόκκινου ανθρώπου (μτφρ. Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου, εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Δρουγαλά

Το Τέλος του κόκκινου ανθρώπου είναι το τελευταίο μυθιστόρημα-χρονικό της Λευκορωσίδας νομπελίστριας Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (1948) με θέμα τη μετάβαση από την ΕΣΣΔ στην καπιταλιστική Ρωσία. Σε αυτό το βιβλίο ακολούθησε την ίδια διαδικασία με τα προηγούμενα: αφού πρώτα ξόδεψε χρόνια αναζητώντας και παίρνοντας συνεντεύξεις από ποικίλους ανθρώπους, στη συνέχεια κατέγραψε την προσωπική τραγωδία καθημερινών ανθρώπων πίσω από μια ορισμένη ιστορική στιγμή δίνοντας στις φωνές τους μια αθάνατη χροιά. «Η αλήθεια», όπως υποστήριξε και η Αλεξίεβιτς στην ομιλία της στη Σουηδική Ακαδημία, «δεν χωράει σε μία μόνο καρδιά, σε έναν μόνο νου».

Οι πολλαπλές αφηγήσεις καλύπτουν το χρονικό εύρος από το 1990 έως και το 2012 και στις σελίδες του «παρελαύνουν» σταλινικοί, αντιφρονούντες, υποστηρικτές του Γκορμπατσόφ και αργότερα του Γιέλτσιν, απλοί άνθρωποι αλλά και διανοούμενοι.

Στο παρόν ογκώδες χρονογράφημά της έχει καταγράψει εκατοντάδες μαρτυρίες για έναν κόσμο που έφυγε, για έναν άλλον που ήρθε και για το μεταίχμιο ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους. Οι πολλαπλές αφηγήσεις καλύπτουν το χρονικό εύρος από το 1990 έως και το 2012 και στις σελίδες του «παρελαύνουν» σταλινικοί, αντιφρονούντες, υποστηρικτές του Γκορμπατσόφ και αργότερα του Γιέλτσιν, απλοί άνθρωποι αλλά και διανοούμενοι. Όλοι αναζητούν μια αιμορραγική ταυτότητα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται, οι πάντες προσπαθούν να βρουν τον εαυτό τους, καθώς με τη σοβιετική κατάρρευση είδαν να γκρεμίζονται όλα αυτά που είχαν χτίσει. Ανάμεσα στις καταγραφές –κάποιες εξ αυτών ανούσιες, κάποιες άλλες συνταρακτικές– παρεισφρύουν στα χείλη των μαρτύρων μνήμες από το Τσέρνομπιλ· από την καταστροφική επέμβαση του Κόκκινου Στρατού στο Αφγανιστάν· ανομολόγητα μυστικά από τη λενινιστική Ρωσία· διηγήσεις για την αυτοκτονία του στρατάρχη Αχρομέγεφ και τη σύληση του τάφου του από τυμβωρύχους που ήθελαν να πουλήσουν τα χρυσά σιρίτια και το πηλήκιό του σε αγοραστές παλαιών αντικειμένων· για τις σταλινικές ανακρίσεις και εκκαθαρίσεις· ιστορίες από την εισβολή των Γερμανών, την αντίσταση και την τελική νίκη απέναντι στον ναζισμό.

Ένας ολόκληρος λαός, που όποια κι αν ήταν η οπτική του πάνω στα μέχρι τότε τεκταινόμενα, βρέθηκε, από την περεστρόικα κι έπειτα, εκτεθειμένος, από τις πρώτες κιόλας ώρες της αλλαγής του καθεστώτος, σε βανδαλισμούς, εμπρησμούς, δολοφονίες κι αυτοκτονίες. Ο Γκορμπατσόφ αποτέλεσε έναν Γενικό Γραμματέα που έγινε είδωλο στον δυτικό κόσμο, αλλά στο εσωτερικό της σοβιετικής αυτοκρατορίας τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά: οι πολίτες εντός των τειχών είδαν την αξιοπρέπειά τους να χάνεται και στη θέση των παλιών ηρώων της λογοτεχνίας του Τολστόι και του Τσέχοφ, είδαν να αναδύονται τα τέρατα που γεννούσε η κυριαρχία του χρήματος ως ο υπέρτατος ρυθμιστής της κοινωνίας. Άνθρωποι που πίστεψαν πως θα μπορούσαν να ζήσουν το δυτικό όνειρο με σοβιετική οικονομία, η παντοτινή επιθυμία για το ηλιόλουστο όνειρο του ανθρωπισμού είχε ανταλλαχθεί για ράφια γεμάτα σαλάμια σε σούπερ μάρκετ. Στο βιβλίο της Αλεξίεβιτς διαβάζουμε για ζωές που καταστράφηκαν εν μία νυκτί, αλλά και για ανθρώπους που αυτοκτόνησαν γιατί έπαψαν να βρίσκουν και το ελάχιστο νόημα.

Οι πολίτες εντός των τειχών είδαν την αξιοπρέπειά τους να χάνεται και στη θέση των παλιών ηρώων της λογοτεχνίας του Τολστόι και του Τσέχοφ, είδαν να αναδύονται τα τέρατα που γεννούσε η κυριαρχία του χρήματος.

Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον μέσα στο βιβλίο παρουσιάζουν οι αποκλίσεις ανάμεσα στους ηλικιακά μεγαλύτερους και στους νεότερους· οι πιο παλιοί, που έζησαν τον πόλεμο, δεν εμπιστεύονταν τη Δύση, ενώ οι νεότεροι ήθελαν να ζήσουν όπως στη Δύση. Η παλιά γενιά εμπιστευόταν διαφορετικές ιδέες και όνειρα από τη νεότερη: γέροι που πριν από μερικές δεκαετίες είχαν δώσει το αίμα τους εναντίον του Χίτλερ, θα πέθαιναν βλέποντας τα εγγόνια τους να ετοιμάζονται για στρατιώτες προκειμένου να υπερασπιστούν τα εκατομμύρια των νεόπλουτων της Ρωσίας.

Οι μαρτυρίες των ανθρώπων θα μπορούσαν να συνοψιστούν στο εξής: όλοι ήθελαν να γλιτώσουν από την τυραννία του καθεστώτος και της γραφειοκρατίας και να ζήσουν σε έναν ελεύθερο κόσμο, με ίσα δικαιώματα κι ελευθερίες. Δεν κατάλαβαν όμως πως η άρχουσα ελίτ στον δυτικό κόσμο δεν ήταν απλώς μια απρόσωπη ηγεσία όπως στην ΕΣΣΔ, αλλά το εμπόριο και το κεφαλαιοκρατικό χρήμα· δεν πρόλαβαν να αντιληφθούν πώς από τη μια τυραννία οδηγήθηκαν σε μια άλλη: ο καπιταλισμός, υπηρετώντας πιστά την αρχή της ηδονής, αποτέλεσε την ενοχική ανάγνωση αυτού του κόσμου, φανερώνοντας μάλιστα τρομερά αντανακλαστικά αυτοσυντήρησης. Και εν μέσω κομμουνισμού και καπιταλισμού, ένας λαός που αντί για πετρέλαιο και ορυκτά έμαθε να εξορύσσει διαρκώς τον πόνο.

russia

Το βιβλίο ασφαλώς θα μπορούσε να είναι πιο συμπαγές, εάν είχε μικρότερη έκταση, μιας και αρκετές μαρτυρίες μοιάζουν ανούσιες και αποπροσανατολίζουν τον αναγνώστη από τη βασική θεματική του βιβλίου· άλλες πάλι μοιάζουν να επαναλαμβάνονται. Υπάρχει και μία ακόμη εγγενής αδυναμία για τους αμύητους στην ιστορία της ΕΣΣΔ: δεν υπάρχει κάποιος πρόλογος ή έστω κάποιο επεξηγηματικό σημείωμα προκειμένου να κατανοήσουμε τη συνολική πίσω από την προσωπική ιστορία, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να αναγκάζεται να βουλιάξει για αρκετές σελίδες σε αχαρτογράφητα νερά μέχρι να αρχίσουν να «δένουν» οι ιστορίες μεταξύ τους. 

Ήρωας είναι πάντα ο μικρός άνθρωπος, αυτός που δεν τον πρόσεξε ποτέ κανείς, που κανένας δεν του έδωσε ποτέ σημασία.

Βέβαια, σκοπός της Αλεξίεβιτς δεν είναι να μας μεταφέρει τα «νέα», δηλαδή την επίσημη ιστορία, αλλά να μας περιγράψει τι σημαίνει για έναν άνθρωπο το να ζει με τα τραύματα σε μια «αυτοκρατορία» που μετασχηματίζεται· και παραγωγικά, τι σημαίνει για τον κάθε άνθρωπο χωριστά να γκρεμίζει αυτά που έχτιζε. Ως εκ τούτου, η γοητεία των βιβλίων της Αλεξίεβιτς παραμένει απαράλλαχτη και στο Τέλος του κόκκινου ανθρώπου ο ήρωας είναι πάντα ο μικρός άνθρωπος, αυτός που δεν τον πρόσεξε ποτέ κανείς, που κανένας δεν του έδωσε ποτέ σημασία. Η Αλεξίεβιτς παρεμβαίνει μόνο για να δώσει ώθηση στον αφηγητή να αποκαλύψει τη δική του ιστορία· κατά τα άλλα μοιάζει με την αόρατη συγγραφέα: υπάρχει μόνο για να δίνει σκηνοθετικές οδηγίες. Εν κατακλείδι το Τέλος του κόκκινου ανθρώπου είναι ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα που στηρίζεται στις εικόνες και στα λόγια που ανασύρονται από τους πολυπληθείς ήρωες του βιβλίου για να ξορκίσουν τα κακά, τα παλιά και τα καινούργια· κι η παλιά γνώση: η μνήμη ως ο ιδρώτας της ψυχής.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι εκπαιδευτικός και βιβλιοκριτικός.

alexievichΤο τέλος του κόκκινου ανθρώπου
Svetlana Alexievich
Μτφρ. Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου
Εκδ. Πατάκη 2016
Σελ. 686, τιμή εκδότη €19,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ SVETLANA ALEXIEVICH


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα ζώα και εμείς, της Έλλης Βιντιάδη

Τα ζώα και εμείς, της Έλλης Βιντιάδη

Για το βιβλίο της Έλλης Βιντιάδη «Τα ζώα και εμείς» (σειρά Μικρές Εισαγωγές, εκδ. Παπαδόπουλος). Εικόνα: Υπεύθυνη κέντρου αποκατάστασης ζώων επιβραβεύει έναν μικρό ελέφαντα.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Δεν το περίμενα πως θα το έλ...

Στο βάθος του αιώνα – ένα αφήγημα για την Αθήνα, του Νίκου Βατόπουλου

Στο βάθος του αιώνα – ένα αφήγημα για την Αθήνα, του Νίκου Βατόπουλου

Για το βιβλίο του Νίκου Βατόπουλου «Στο βάθος του αιώνα – Ένα αφήγημα για την Αθήνα» (εκδ. Μεταίχμιο). Στην εικονογράφηση, φωτογραφία της Χριστίνας Κουτσογιάννη που αποτυπώνει ένα «τυπικό» στιγμιότυπο της αθηναϊκής ζωής. 

Της Έλενας Χουζούρη

...
Δύο προφητικά βιβλία για το 2021

Δύο προφητικά βιβλία για το 2021

Η χρονιά που ολοκληρώνεται προφανώς δεν ήταν μια συνηθισμένη χρονιά. Όσα συνέβησαν θα μείνουν στην Ιστορία και θα διαμορφώσουν τη γενιά μας και όλες τις επόμενες. Καθώς πλέον υπάρχουν οι πρώτες ενδείξεις ότι ο Covid θα ηττηθεί, πολλοί αναρωτιούνται αν αυτό που έρχεται θα είναι μια έκρηξη χαράς και ανάπτυξης, ή αν θα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τάκης Βαρβιτσιώτης: «Ο ποιητής, αυτός ο αθώος, αυτός ο μάγος»

Τάκης Βαρβιτσιώτης: «Ο ποιητής, αυτός ο αθώος, αυτός ο μάγος»

Μια μέρα σαν σήμερα, 17 Απριλίου 1916, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη ο ποιητής Τάκης Βαρβιτσιώτης

Του Λεωνίδα Καλούση

Αυτός ο μικρός θεός που μιλά

Ο ποιητής
Αυτός ο αθώος
Αυτός ο μάγος
Ο θαυματοποιός
Ο μυστηριώδη...



Ανατόλ Φρανς: «Να ζεις χωρίς ψευδαισθήσεις είναι το μυστικό της ευτυχίας»

Ανατόλ Φρανς: «Να ζεις χωρίς ψευδαισθήσεις είναι το μυστικό της ευτυχίας»

Μια μέρα σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844, γεννήθηκε στο Παρίσι ο Γάλλος συγγραφέας και κριτικός, βραβευμένος με Νόμπελ το 1921, Ανατόλ Φρανς. 

Του Λεωνίδα Καλούση 

Ο Ζακ Φρανσουά Ανατόλ-Τιμπώ γεννήθηκε σε μια οικογένεια από γονείς μέτριας μόρφωσ...

Ένας διαφορετικός τυμπανιστής, του Γουίλιαμ Μέλβιν Κέλι

Ένας διαφορετικός τυμπανιστής, του Γουίλιαμ Μέλβιν Κέλι

Για το μυθιστόρημα του William M. Kelley «Ένας διαφορετικός τυμπανιστής» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Καθαριστήριο στην οδό Φίλμορ, στο Χάρλεμ τη δεκαετία του '50. David Johnson/Harlem of the West©

Του Διονύση Μαρίνου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ευσταθίας Ματζαρίδου «Φτερά στο τσιμέντο», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Περισπωμένη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[…] Τις ώρες που αυτοί κοιμούνται, αν εξαιρέσω, το ροχαλητό το...

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση», σε επιμέλεια του Ιωάννη Βαρτζόπουλου, που κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι στη φύση του ανθρώπου η δυνατότ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ