alt

Του Γιώργου Λαμπράκου

Η ψηφιακή τεχνολογία έχει αλλάξει πολλές όψεις της καθημερινής ζωής, όχι εκατομμυρίων, αλλά δισεκατομμυρίων ανθρώπων στον κόσμο. Γι’ αυτό και από κάποιους ειδικούς θεωρείται η σημαντικότερη τεχνολογική εφεύρεση ενός μέσου επικοινωνίας μετά την τυπογραφία του Γουτεμβέργιου, εδώ και μισή χιλιετία.

Οι νέες γενιές, τις οποίες θα αποκαλούσαμε (ακολουθώντας τον παραγνωρισμένο Βίλεμ Φλούσερ) «τηλεματικές», έχουν αφοσιωθεί ψυχή τε και σώματι στα νέα πολυμέσα, ενώ και αρκετά μέλη παλαιότερων γενεών προσπαθούν, συχνά με μεγάλη επιτυχία, να προσαρμοστούν στις νέες ευκαιρίες και προκλήσεις που γεννά το διαδίκτυο – τώρα πια και με τις απρόσμενες ευλογίες του Πάπα, που πρόσφατα χαρακτήρισε το διαδίκτυο «δώρο Θεού»... Συνάμα, ωστόσο, οι παλαιές γενιές αρέσκονται σε μια ολοένα πιο κινδυνολογική στάση απέναντι στην ψηφιακή κουλτούρα, με επίκεντρο την πραγματική ή υποτιθέμενη αλλοίωση έως και εξαφάνιση κάποιων παραδοσιακών αξιών.  

Από τον κορυφαίο Γάλλο φιλόσοφο και επιστημολόγο Μισέλ Σερ (γεν. 1930), που δίδαξε σε διάφορα πανεπιστήμια της Γαλλίας και των ΗΠΑ και είναι μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, θα περιμέναμε –αν μη τι άλλο, λόγω ηλικίας– να συνταχθεί με τις παλαιές γενιές ως προς το ζήτημα του διαδικτύου και των ραγδαίων αλλαγών που έχει επιφέρει στη ζωή μας. Κι όμως, ο γηραιός πλην σοφός Σερ φανερώνεται όχι απλώς ανοιχτός στον ψηφιακό κόσμο, αλλά ένθερμος, σχεδόν φανατικός θιασώτης του. Στο ευσύνοπτο βιβλίο του Η Κοντορεβιθούλα, που εκδόθηκε το 2012 στη Γαλλία και μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά από τον καθηγητή Δημήτρη Ποταμιάνο, παρουσιάζει αρκετούς λόγους για τους οποίους οι νέες, κατεξοχήν ψηφιακές γενιές θα (άξιζε να) αντικαταστήσουν τις παλαιότερες.

Οι παλαιές γενιές αρέσκονται σε μια ολοένα πιο κινδυνολογική στάση απέναντι στην ψηφιακή κουλτούρα, με επίκεντρο την πραγματική ή υποτιθέμενη αλλοίωση έως και εξαφάνιση κάποιων παραδοσιακών αξιών

Σύμφωνα με τον Σερ, το ανθρώπινο «παράδειγμα» έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό τις τελευταίες δεκαετίες, ιδίως μετά τη δεκαετία του 1970, και αλλάζει σε αυξανόμενο βαθμό όσο εξελίσσονται οι νέες τεχνολογίες. Στο ανά χείρας βιβλίο, ο φιλόσοφος κωδικοποιεί το νέο ψηφιακό άτομο ως «Κοντορεβιθούλα»: είναι, όπως μας εξηγεί ο μεταφραστής, μια υπέρ του θηλυκού γένους εκδοχή του γνωστού ήρωα του παραμυθιού του Σαρλ Περό (Petit poucet), με την επιπλέον έννοια ότι, επειδή pouce σημαίνει «αντίχειρας», είναι το άτομο που παίζει στα δάχτυλα τις νέες τεχνολογίες. Η Κοντορεβιθούλα και ο Κοντορεβιθούλης της εποχής μας, αυτοί οι εξατομικευμένοι ανώνυμοι πολίτες του δικτυωμένου κόσμου οι οποίοι θέλουν να πάρουν τον δικό τους δρόμο στη ζωή, διαφέρουν ουσιωδώς από τους προγόνους τους: «Αυτός ή αυτή που θέλω να σας παρουσιάσω δεν ζει πλέον συντροφικά με ζώα, δεν κατοικεί την ίδια γη, δεν έχει πλέον την ίδια σχέση με τον κόσμο». Δεν έχουν (ακόμα) γνωρίσει τον πόλεμο, την αρρώστια, την πείνα. Στη διαμόρφωσή τους συμβάλλουν οι νέες τεχνολογίες, τα μέσα ενημέρωσης, η διαφήμιση, η κοινωνία της κατανάλωσης και του θεάματος, την οποία ουσιαστικά κατασκεύασαν, απόλαυσαν (πραγματικά ή φαντασιακά) και τους μεταδίδουν οι γονείς τους. «Τα παιδιά λοιπόν αυτά κατοικούν στην εικονική σφαίρα […] Δεν έχουν πια το ίδιο κεφάλι».

Τι άλλο προσπάθησαν να τους μεταδώσουν οι γονείς, αλλά δεν τα κατάφεραν; Ιδεολογίες. Και ευτυχώς, αναφωνεί ο Σερ. Το επιχείρημά του θα προκαλέσει ανατριχίλα στους ιδεολόγους, τους ηθικολόγους, τους ρομαντικούς. Αλλά δεν έχει άδικο: «Το νεογέννητο αυτό άτομο είναι μάλλον μια καλή είδηση. Βάζοντας στη ζυγαριά τα μειονεκτήματα αυτού που οι γερομπαμπαλήδες αποκαλούν “εγωισμό” με τα εγκλήματα που έγιναν στο όνομα και για χάρη του πάθους μας να ανήκουμε ντε και καλά κάπου –εκατοντάδες εκατομμύρια νεκρών–, αγαπώ με αληθινή αγάπη τους νέους αυτούς ανθρώπους». Ποιος σώφρων θα αρνούνταν ότι η μετατροπή των πανίσχυρων συλλογικών δεσμών σε χαλαρούς ατομικούς συνδέσμους, η αλλαγή του συλλογικού (collectif) σε συνδεσμικό (connectif), όπως εύστοχα γράφει ο Γάλλος φιλόσοφος, έχει και κάποια πλεονεκτήματα;

altΗ γνώση αλλάζει, ο δε τρόπος μετάδοσής της έχει αλλάξει ακόμα περισσότερο, μας λέει ο Σερ. «Το παιδαγωγικό σύστημα άλλαξε τρεις φορές: με τη γραφή οι Έλληνες ανακάλυψαν την παιδεία. Μετά την τυπογραφική επανάσταση τα παιδαγωγικά εγχειρίδια γέμισαν τον κόσμο. Σήμερα;» Σήμερα η γνώση βρίσκεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στο διαδίκτυο, προσβάσιμη σε όλους, συνεπώς δεν είναι ανάγκη «να» μεταδοθεί, αφού «ήδη» μεταδίδεται άμεσα και ακατάπαυτα. Ο Γάλλος επιστημολόγος θα αφιερώσει αρκετές σελίδες σε κάτι που γνωρίζει άριστα: στον τρόπο με τον οποίο αλλάζουν ιστορικά και πολιτισμικά η εκπαίδευση, η διάδοση της γνώσης, η μετάδοση των φυσικών και ανθρωπιστικών επιστημών. Πρόκειται για τις «μαλακές» επαναστάσεις, όπως γράφει, τις οποίες θεωρεί συχνά πιο επιδραστικές από τις «σκληρές» επαναστάσεις, που περιλαμβάνουν τα εργαλεία, τα μηχανήματα κ.λπ. «Το μαλακό οργανώνει και συσσωματώνει αυτούς που χρησιμοποιούν το σκληρό».    

Η Κοντορεβιθούλα δεν είναι πια υποχείριο της αυθεντίας, αλλά αξιώνει να αξιολογεί την αυθεντία, κάθε αυθεντία, αρχής γενομένης από τους δασκάλους της. Και καλά κάνει, λέει ο Σερ: «Πάνε σαράντα χρόνια που οι φοιτητές μου με βαθμολογούν σε άλλα πανεπιστήμια. Και δεν μου έχει κάνει κανένα κακό. Γιατί; Επειδή, χωρίς κανένας νόμος να το ορίζει, οι φοιτητές που παρακολουθούν ένα μάθημα πάντα αξιολογούν τον καθηγητή» (κάτι που, αν μπορούσαν, θα εισάκουγαν όσοι Έλληνες καθηγητές εναντιώνονταν/εναντιώνονται στην αξιολόγησή τους). Ο Σερ συνεχίζει ακάθεκτος να παίρνει το μέρος της Κοντορεβιθούλας, να κατακεραυνώνει κάθε μορφή εξουσίας και αυθεντίας, όπως τους πολιτικούς, των οποίων τις «μπαρούφες» και τον «ξύλινο λόγο» δικαίως αποστρέφεται και απορρίπτει η νέα γενιά. Πατρίδα, Τάξη, Φυλή, Εκκλησία, Ανδρικό Φύλο, όλα αυτά τα «αιμοσταγή φαντάσματα» για τα οποία οι περασμένες γενιές έδωσαν και έχυσαν αίμα, προκαλούν αηδία, όταν δεν προκαλούν αφόρητη πλήξη, στην Κοντορεβιθούλα. Σήμερα, το πάνω χέρι έχει πάρει το φάντασμα της Αγοράς, εναντίον του οποίου πρέπει να στραφεί, κατά τον Σερ, η νέα γενιά, αφού «πάνω από το ένα τρίτο της ανθρωπότητας ζει ακόμα βασανιστικά στη φτώχεια».   

Στον «πολιτισμό της πρόσβασης» δεν γίνεται παρά να εγκωμιάσουμε τον κώδικα. «Υπάρχω, άρα είμαι ένας κώδικας, μετρήσιμος, απροσμέτρητης αξίας». Ο ψηφιακός άνθρωπος στη «νέα δημοκρατία της γνώσης» αξιώνει, σύμφωνα με τον Σερ, να διαλύσει την πυραμιδοειδή κατασκευή της εξουσίας, που εδώ και μερικές χιλιετίες έχει στήσει τη Μεγαμηχανή της (για να θυμηθούμε τον Μύθο της μηχανής του Λιούις Μάμφορντ) ώστε να ελέγχει την ανθρώπινη ζωή. Ως αντίδραση σε αυτό τον «ασάλευτο Πύργο», οι νέες ψηφιακές γενιές, οι Κοντορεβιθούληδες του παρόντος και του μέλλοντος, αξίζει να εγείρουν έναν νέο πύργο που θα είναι «κινούμενος, μεταβλητός, ρευστός, παρδαλός, πολύχρωμος, με δέρμα τίγρης, καμωμένος από ψηφίδες μωσαϊκού και μαρκετερί, ένας πύργος λάλος, όλος μικρές χρωματιστές φωτίτσες, που θα αντιπροσωπεύει τη συνδεδεμένη συλλογικότητα».

Ο Σερ εξετάζει το παρελθόν για να διανοίξει το μέλλον μας, όχι για να εκθειάσει το παρελθόν, και μια τέτοια κοσμοθεώρηση είναι αφ’ εαυτού της φρέσκια

Αισιόδοξος; Ως εκεί που δεν πάει. Ανοιχτομάτης σε όλα, μα τυφλός μπρος στις διαχρονικές ανθρωπολογικές σταθερές; Πιθανόν. Αδιάφορος απέναντι στον «δημοκρατικό μηδενισμό» (Ζαν Μποντριγιάρ) της μεταμοντέρνας εποχής; Ενδεχομένως. Μα όλα αυτά, πέραν του ότι και ο ίδιος ο Σερ τα γνωρίζει, δεν έχουν εν προκειμένω τόση σημασία. Το βιβλίο του Σερ είναι ένα ευσύνοπτο μανιφέστο για την ψηφιακή γενιά, όχι μια σχολαστική μελέτη αυτού του φαινομένου. Αν ήταν μια τέτοια μελέτη, θα είχε να αναλογιστεί σε βάθος όλα τα τιμήματα που οπωσδήποτε θα πληρώσουν οι νέες γενιές στις προσπάθειές τους να φτιάξουν έναν άλλο, τον δικό τους, κόσμο. Ο Σερ εξετάζει το παρελθόν για να διανοίξει το μέλλον μας, όχι για να εκθειάσει ως «γερομπαμπαλής» το παρελθόν, και μια τέτοια κοσμοθεώρηση είναι αφ’ εαυτού της φρέσκια, θετική, πολύτιμη, σχεδόν ανακουφιστική μες στη γεροντοκρατία που μας πλήττει.

Η Κοντορεβιθούλα του Μισέλ Σερ μπορεί λοιπόν να διαβαστεί ως ένα tour de force υπέρ ενός «νέου ανθρώπινου όντος» το οποίο σπεύδουν να καταδικάσουν, επειδή το φοβούνται και επειδή δεν το κατανοούν, αυτοί ακριβώς που το διαμόρφωσαν. Οι προ-τηλεματικοί γονείς κοιτάζουν τα τηλεματικά τέκνα τους και αποστρέφουν το βλέμμα τους. Το πιο χαριτωμένο της υπόθεσης είναι πως τα τηλεματικά τέκνα έχουν ήδη προλάβει να αποστρέψουν το δικό τους βλέμμα από τους γεννήτορες και δημιουργούς τους και να το στρέψουν στο μέλλον. Και καλά (τους) κάνουν.  

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ

altΗ κοντορεβιθούλα
Michel Serres
Μτφρ: Δημήτρης Ποταμιάνος
Ποταμός 2013
Σελ. 128, τιμή € 9,50

alt

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MICHEL SERRES

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ποιος ακυρώνει τι;» της Λορ Μιρά (κριτική) – Σύγχρονη πολιτισμική πολιτική και Cancel culture

«Ποιος ακυρώνει τι;» της Λορ Μιρά (κριτική) – Σύγχρονη πολιτισμική πολιτική και Cancel culture

Σκέψεις για την κουλτούρα της ακύρωσης με αφορμή το βιβλίο της Laure Murat «Ποιος ακυρώνει τι; – Σκέψεις για την cancel culture» (μτφρ. Γιάννης Κτενάς, εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Θυμήθηκα το 1984 του Τζορτζ Όργουελ, όπου η υπ...

«Η σεξουαλικότητα στην Ευρώπη τον 20ό αιώνα» της Ντάγκμαρ Χέρτζοκ (κριτική)

«Η σεξουαλικότητα στην Ευρώπη τον 20ό αιώνα» της Ντάγκμαρ Χέρτζοκ (κριτική)

Για τη μελέτη της Dagmar Herzog «Η σεξουαλικότητα στην Ευρώπη τον 20ό αιώνα – Μια ιστορία» (μτφρ. Πελαγία Μαρκέτου, επιστ. επιμ.-πρόλογος, Έφη Αβδελά, εκδ. Gutenberg).

Του Νίκου Ξένιου

To βιβλίο της Ντάγκμαρ Χέρτζοκ Η σεξουαλικό...

Διερευνώντας την ψυχολογία του θρησκευτικού βιώματος: Χριστιανισμός, μουσουλμανισμός, ισλαμισμός

Διερευνώντας την ψυχολογία του θρησκευτικού βιώματος: Χριστιανισμός, μουσουλμανισμός, ισλαμισμός

Ένα κείμενο με αφορμή το βιβλίο του William James «Οι παραλλαγές της θρησκευτικής εμπειρίας» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) και το βιβλίο της Anne-Clémentine Larroque «Η γεωπολιτική των ισλαμισμών» (μτφρ. Γιάννης Σιδέρης, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: «Η έκσταση της Αγίας Θηρεσίας», του&nbs...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...
Ο Ιούνιος εντός και εκτός φεστιβάλ: οι 5 παραστάσεις που ξεχώρισαν

Ο Ιούνιος εντός και εκτός φεστιβάλ: οι 5 παραστάσεις που ξεχώρισαν

Ο Ιούνιος χαρακτηρίστηκε από πληθώρα παραστάσεων εντός και εκτός του Φεστιβάλ Αθηνών, με τις περισσότερες να χαρακτηρίζονται ως απογοητευτικές. Παρόλα αυτά, πέντε παραστάσεις ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ