hellene

Του Πάρι Κωνσταντινίδη 

...δεν είναι ένα, ούτε αιώνιο. Ούτε καν απλώς των Ελλήνων! Ωστόσο, επί τη βάση τέτοιων κλισέ «αναλύονται» πολλές φορές διάφορα προβλήματα στη χώρα μας, οι αιτίες των οποίων ανάγονται με περισσή ευκολία σε «εθνικά χαρακτηριστικά».

 



 

politikes_dynameisΤέτοιες φολκλορικές ερμηνείες συσκοτίζουν τις πραγματικές αιτίες των προβλημάτων, παρατηρούσε ο κοινωνιολόγος της πολιτικής, Ζαν Μεϋνώ, στην κλασική μελέτη του: «Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα» (επανέκδ. Σαββάλας, 2004 [1965]). Ο Μεϋνώ είχε προβλέψει, ήδη το 1965, ότι η είσοδος της Ελλάδας στην τότε Κοινή Αγορά (πρόδρομο της Ευρωπαϊκής Ένωσης), θα οδηγούσε σε αποβιομηχάνιση, εάν δεν λαμβάνονταν συγκεκριμένα μέτρα. Παράλληλα είχε προβλέψει ότι εντός της Κοινής Αγοράς η γερμανική ηγεμονία θα αντικαθιστούσε την αμερικάνικη, ενώ για την οικονομική καχεξία της μεταπολεμικής Ελλάδας, απέδιδε ευθύνες, μεταξύ άλλων, στον υπέρογκο εξωτερικό δανεισμό, που δημιουργούσε εξαρτήσεις και καταδίκαζε την οικονομική ανάπτυξη. Επεσήμαινε επίσης, ότι στην ελληνική πολιτική σκηνή, δεν κυριαρχούσαν τόσο οι ιδεολογίες, όσο ένα σύστημα πατρωνίας.

Στο τελευταίο αυτό ζήτημα έρχονται μια σειρά από νεώτερες μελέτες να ανανεώσουν την οπτική μας. Ωστόσο, πριν γίνει λόγος για μία από αυτές, ας θυμηθούμε πόσο εύκολα αναγόνταν –και πάλι– σε «εθνικά χαρακτηριστικά» ό,τι εθεωρείτο επιτυχημένο. Για παράδειγμα, ο κριτικός θεάτρου Κώστας Γεωργουσόπουλος έγραφε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» στις 24 Οκτωβρίου 1997: «Οι Έλληνες ηθοποιοί είναι από τους καλύτερους της Ευρώπης, χωρίς να έχουν ούτε την εκπαίδευση ούτε την παράδοση των Ευρωπαίων συναδέλφων τους. Όμως η πλούσια φαντασία του λαού μας, η φλογερή μας ιδιοσυγκρασία, το φιλότιμο, το ένστικτο της αυτοσυντήρησης [...] κατέστησαν τους Έλληνες ηθοποιούς ικανούς...».  

kyla_aimaΩστόσο αυτές οι αντιλήψεις δεν περιορίζονταν μόνο στον δημόσιο λόγο ενός επιφανούς κριτικού θεάτρου, αλλά  ενσωματώνονταν στα προσωπικά βιώματα των ηθοποιών, όπως δείχνει η εθνογραφική έρευνα της Βασιλικής Λαλιώτη. Στο «…γιατί κυλά στο αίμα μας. Από το αρχαίο δράμα στο φλαμένκο: Επιστρέφοντας την ανθρωπολογία στο πεδίο της εμπειρίας» (Κριτική,  2010), γίνεται μια αξιοπρόσεκτη σύνδεση δύο εθνογραφιών. Η Μαρία Παπαπαύλου δείχνει πώς αντιλαμβάνονται οι Τσιγγάνοι της Jerez της Ανδαλουσίας τον εαυτό τους ως τον μόνο γνήσιο φορέα της παράδοσης του φλαμένκο, ενώ η Λαλιώτη δείχνει πώς βιώνουν μια παράσταση στην Επίδαυρο οι ηθοποιοί του Εθνικού Θεάτρου. 

 Οι ηθοποιοί με τους οποίους συνομίλησε η ανθρωπολόγος θεωρούσαν ότι δεν έπρεπε να έχουν ιδιαίτερο θεωρητικό υπόβαθρο για να μην χάσουν την «αθωώτητα» και τον «αυθορμητισμό» τους, ενώ πίστευαν ότι η «ιδιότητα» του Έλληνα τους καθιστούσε αυτομάτως τους πλέον κατάλληλους για να αποδόσουν «σωστά» το Αρχαίο Δράμα. Οι δύο ανθρωπολόγοι επιλέγουν συνειδητά να μην ερμηνεύσουν τα παραπάνω ως αντανακλάσεις των κυρίαρχων ιδεολογικών κατασκευών στο πλαίσιο της συγκρότησης εθνικών ταυτοτήτων, αλλά να επικεντρωθούν στον τρόπο που οι δρώντες βιώνουν και ερμηνεύουν τις εν λόγω επιτελέσεις, κάνοντας λόγο για Ανθρωπολογία της Εμπειρίας. Καταλήγουν στο συμπέρασμα, ότι –αν και στην περίπτωση του Εθνικού Θεάτρου επρόκειτο για ανθρώπους μέσης και ανώτερης μόρφωσης– και στις δύο εθνογραφίες οι δρώντες «βιώνουν τον κόσμο με έναν τρόπο ο οποίος έρχεται σε αντίφαση με τη Δυτική επιστημονική λογική». 

Αν και πρόκειται για μία πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο μπορούν να ερμηνευτούν όλα αυτά αποκλειστικά ως μία, τρόπον τινά, tabula rasa εμπειρία, όταν οι όροι βίωσής των βασίζονται και συνδιαμορφώνονται από ιδεολογικές κατασκευές περί Έθνους ως οργανικής ενότητας, οι οποίες επίσης δεν υπακούν στους κανόνες της Δυτικής επιστημονικής λογικής, παρότι είναι και αυτές προϊόντα της Δυτικής σκέψης; Είναι εντυπωσιακό πώς άνθρωποι που μετέχουν της Δυτικής επιστημονικής λογικής, όπως π.χ. ο κριτικός θεάτρου Γεωργουσόπουλος, έρχονται ταυτόχρονα σε αντίθεση με αυτήν, μια αντίφαση που δείχνει πόσο ενδιαφέροντα μονοπάτια καλείται ακόμα να λάβει υπόψη της και να διερευνήσει η Ανθρωπολογία της Εμπειρίας.

polemos_xwris_telos
Το Έθνος, ωστόσο, δεν αποτελεί απλώς «ερμηνευτικό» εργαλείο ή βιωμένη εμπειρία, αλλά κατέχει και κεντρική θέση στον πολιτικό λόγο. Όπως δείχνει η ιστορικός Ελένη Πασχαλούδη στο «Ένας πόλεμος χωρίς τέλος: Η δεκαετία του 1940 στον πολιτικό λόγο, 1950-1967» (Επίκεντρο, 2010) και οι τρεις βασικές πολιτικές παρατάξεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας, η Δεξία, το Κέντρο και η Αριστερά, εργαλειοποίησαν την ιστορία της δεκαετίας του 1940 μέσω των προσκείμενων σε αυτές εφημερίδων. Η Ιστορία επανερχόταν στον Τύπο, όχι για να κατανοηθεί και να ερμηνευτεί, αλλά για να συσπειρώσει τις παρατάξεις ή να πλήξει τον αντίπαλο βάσει του παρελθόντος. Μάλιστα, όσο πιο κοντά σε κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις βρισκόμασταν, τόσο πιο έντονο γινόταν το «ενδιαφέρον» του Τύπου για την Ιστορία. Η Δεξιά επικεντρωνόταν στην εθνικοφροσύνη, ισχυριζόμενη ότι διέσωσε τη χώρα από τον κομμουνισμό, ενώ η Αριστερά αναφερόταν στην Εθνική Αντίσταση και το ΕΑΜ. Το Κέντρο προβαλόταν ως η μετριοπαθής δύναμη που διασφάλιζε τη δημοκρατία κρατώντας αποστάσεις από τις ακρότητες του εμφυλίου. Αν και κάθε πλευρά τόνιζε διαφορετικά τα ιστορικά γεγονότα, κοινό σημείο όλων των αφηγήσεων ήταν το ελληνικό έθνος, το οποίο η κάθε πλευρά διατείνοταν ότι το είχε διασώσει στο τότε πρόσφατο παρελθόν.

Κατά τα μετεμφυλιακά χρόνια δεν εργαλειοποιήθηκε μόνο η ιστορία της χώρας μας, αλλά τέθηκαν και οι βάσεις της σημερινής μορφής των μεγάλων αστικών κέντρων, ένα χαρακτηριστικό των οποίων είναι η αυθαίρετη δόμηση. Ο ανθρωπολόγος Λεωνίδας Οικονόμου στο: «Η κοινωνική παραγωγή του αστικού χώρου στη μεταπολεμική Αθήνα: Η περίπτωση της Βούλας» (Πατάκης, 2012) όχι μόνο ξεπερνά τις φολκλορικές ερμηνείες, αλλά εγκαταλείπει και την περιγραφή του ελληνικού πολιτικού συστήματος ως συστήματος πατρωνίας, την οποία θεωρεί ανεπαρκή. Ο Οικονόμου βασίζεται κυρίως στις προσεγγίσεις της Ανθρωπολογίας του Κράτους και της Ανθρωπολογίας του Δικαίου για να κατανοήσει τον τρόπο οικοπεδοποίησης των ελληνικών πόλεων επί τη βάσει του παραδείγματος της Βούλας.

koinwniki_paragwgi_astikouΣε αυτό το πλαίσιο, το ελληνικό κράτος δεν γίνεται αντιληπτό ως μια μεσογειακή παρέκκλιση ενός ιδεοτυπικού Δυτικού κράτους. Αντιθέτως, θεωρείται ότι τόσο στον προηγμένο, όσο και στον αναπτυσσόμενο κόσμο: «η κανονική λειτουργία της κρατικής εξουσίας διεξάγεται στο όριο ανάμεσα στον κανόνα και την εξαίρεσή του, ανάμεσα στην τήρηση της νομιμότητας και την παρανομία». Αντιστοίχως, στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, το κράτος ενθάρρυνε επιλεκτικά, συγκεκριμένες –αν και ολοένα διευρυνόμενες– ομάδες του πληθυσμού στην πρακτική της αυθαίρετης δόμησης, την οποία κατόπιν νομιμοποιούσε, εξασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο την πολιτική νομιμοφροσύνη των εν λόγω ομάδων. Αν και ο τρόπος διαμόρφωσης της Αθήνας διαφέρει σημαντικά από τα ευρωπαϊκό σύνηθες παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με την περίπτωση του Λος Άντζελες στην Αμερική, καθώς κι εκεί συνυπήρξαν η υψηλή κοινωνική αξία της ιδιόκτητης κατοικίας με την ασχεδίαστη οικιστική ανάπτυξη χωρίς ουσιαστικό κρατικό έλεγχο.

Το «αιώνιο» πρόβλημα των Ελλήνων δεν είναι τελικά και τόσο φολκλορικό ή ανάδελφο, όσο κι αν επιλέγουμε πολλές φορές να ομφαλοσκοπούμε. Οι έρευνες των τελευταίων χρόνων έχουν καταφέρει να ανανεώσουν την οπτική και το θεωρητικό τους υπόβαθρο καταρρίποντας τα κυρίαρχα στερεότυπα, ωστόσο δεν αρκεί αυτό. Μένει να ενημερωθεί κι ο δημόσιος διάλογος από τα συμπεράσματά τους.

 

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το φαινόμενο της προσκόλλησης, του Πίτερ Λάβενχαϊμ

Το φαινόμενο της προσκόλλησης, του Πίτερ Λάβενχαϊμ

Για το βιβλίο «Το φαινόμενο της προσκόλλησης» του Peter Lovenheim (μτφρ. Χριστόδουλος Λιθαρής, εκδ. Διόπτρα). Η συναισθηματική «προσκόλληση» και η σημασία της για τις σχέσεις μας.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Η θεωρία της προσκόλλησης (“attachment theory”) αποτ...

Μια φορά κι έναν καιρό… των Φωτεινής Μηλιώνη και Βασιλικής Μηλιώνη

Μια φορά κι έναν καιρό… των Φωτεινής Μηλιώνη και Βασιλικής Μηλιώνη

Για τις μελέτες των Φωτεινής Μηλιώνη και Βασιλικής Μηλιώνη «Μια φορά κι έναν καιρό… – Μελέτες για τα αναμορφωτήρια και την παραβατικότητα των ανηλίκων» (εκδόσεις ΑΩ).

Της Διώνης Δημητριάδου

Παραβατικότητα ανηλίκων κ...

Η λυρική γενιά, του Φρανσουά Ρικάρ

Η λυρική γενιά, του Φρανσουά Ρικάρ

Για το δοκίμιο του François Ricard «Η λυρική γενιά – Δοκίμιο για τη ζωή και το έργο των πρώτων baby boomers» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, επίμ. Λάκης Προγκίδης εκδ. Μάγμα).

Του Γιώργου Δρίτσα

Αποτελεί γεγονός ότι πο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ