alt

Του Νίκου Ξένιου

Τα Γράμματα σ’ ένα φίλο Γερμανό δημοσιεύθηκαν αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, παρά το γεγονός ότι είχαν αρχίσει να γράφονται το 1943. Πρόκειται για μια καταγγελία της βίας από τον Αλμπέρ Καμύ που, καθώς προηγήθηκε της Πανούκλας, έδωσε το προανάκρουσμα της πνευματικής σύλληψης του μεγάλου συγγραφέα σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη και τις ενδιάθετες τάσεις της. Τα Γράμματα ενθάρρυναν τους Γάλλους να παραμείνουν πιστοί στη διανόηση, ενάντια στον πραγματισμό και τη χυδαία «ηθική της αποτελεσματικότητας» του γερμανικού μιλιταρισμού.

Ο μικρός pied-noir

Στην ημιτελή αυτοβιογραφική του νουβέλα Ο πρώτος άνθρωπος, που δημοσιεύτηκε τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του[1], ο Καμύ αναφερόταν στη μητέρα του, φτωχή κόρη ισπανών μεταναστών, και στο σπίτι όπου μεγάλωσε, ένα διαμέρισμα χωρίς μπάνιο σε υποβαθμισμένο προάστειο στο Αλγέρι. «Γεννήθηκα φτωχός και δίχως θρησκεία, κάτω από ένα χαρούμενο ουρανό, νοιώθοντας την αρμονία και όχι την εχθρότητα μέσα στη φύση», έγραψε το 1948. Γράφοντας τη διπλωματική του εργασία στον Πλωτίνο και τον Άγιο Αυγουστίνο ο Καμύ είχε διαμορφώσει τη μεταφυσική του τοποθέτηση, θεμελιώνοντάς την στην κοινωνική εμπειρία. Η αποποίηση της θρησκείας μπορεί κάλλιστα να συνυπάρξει με ένα όραμα λύτρωσης. Η μηδενιστική τάση του στην ουσία είναι μια νέα αντίληψη περί δικαίου, το αποκύημα μιας ευφυούς συνείδησης κοσμοπολίτη Γάλλου υπό το πρίσμα του οποίου κάθε μορφή βίας είναι καταδικαστέα[2]. Στη διάρκεια του Πολέμου της Αλγερίας (1954-1962) ο συγγραφέας είχε ταχθεί με την πλευρά των συμπατριωτών του, πεπεισμένος τότε για τις βίαιες προθέσεις των εθνικιστών Αράβων. Στη διάρκεια της απονομής του βραβείου Νόμπελ, πολύ αργότερα, θα δηλώσει: «Πιστεύω στη Δικαιοσύνη, αλλά θα υπερασπιστώ τη μητέρα μου πριν από αυτήν».

Ο Καμύ είχε διαμορφώσει τη μεταφυσική του τοποθέτηση, θεμελιώνοντάς την στην κοινωνική εμπειρία

Αντίστοιχο ηθικής τάξεως δίλημμα θα απασχολήσει και τον Σαρτρ στον Εγκαταλελειμμένο Άνθρωπο: εκεί ένας νεαρός φοιτητής φιλοσοφίας οδηγείται από τον φιλόσοφο στο να διεξέλθει απορριπτικά όλες τις υπάρχουσες φιλοσοφικές θεωρίες προκειμένου να αποφασίσει μεταξύ της στράτευσής του στην Πατρίδα και της αγάπης του για την άρρωστη μητέρα του. Πρόκειται για το κλασικό δίλημμα των άθεων Γάλλων υπαρξιστών της δεκαετίας του σαράντα, που κατ’ ουσίαν θεσπίζει την πρωτοκαθεδρία μιας ασθμαίνουσας, έωλης συνείδησης παράλληλα με την αίσθηση της τυχαιότητας και ηθικής ερήμωσης που ταλανίζει τους Ευρωπαίους μετά την οδυνηρή εμπειρία του πολέμου. Η αδικία του ισχύοντος νομικού συστήματος καταγγέλλεται από τους γάλλους διανοητές της εποχής. Και, μαζί με αυτήν, καταγγέλλονται η μικρόνοια και η απανθρωπία που διέπει τη θανατική ποινή.

Στρατευμένη λογοτεχνία με τους Συμμάχους ante portas

Κομβικό σημείο πριν από τις οριστικές διατυπώσεις του Καμύ περί του παράλογου χαρακτήρα της ανθρώπινης ζωής αποτέλεσε η συλλογή των τεσσάρων Γραμμάτων σ’ ένα φίλο Γερμανό: η πρώτη επιστολή δημοσιεύθηκε στην RevueLibre το 1943, η δεύτερη στα CahiersdeLibération το 1944 και η τρίτη στην εφημερίδα Libertés, το 1945. Τα Γράμματα σ' ένα φίλο Γερμανό εκδόθηκαν συγκεντρωμένα το 1945 από τις εκδόσεις «Γκαλιμάρ» και περιλήφθηκαν στη συλλογή Resistance, Rebellion and Death. Χαρακτηριστικά στρατευμένο κείμενο, τα Γράμματα απευθύνονται σε δεύτερο πρόσωπο σε κάποιον επινοημένο αποδέκτη, που λίγο ως πολύ ενσαρκώνει τον μέσο Γερμανό της εποχής.

altΣτην πρώτη επιστολή, υπογεγραμμένη τον Ιούλιο του 1943, ο Καμύ απαντά στη κατηγορία που υποτίθεται ότι δέχτηκε από τον «φίλο Γερμανό»[3] πως «δεν αγαπά την πατρίδα του» και του έδωσε εφαλτήριο για να ορίσει την πραγματική «αγάπη για την Πατρίδα». Στην επιστολή αυτήν ο Άνθρωπος και η Ευτυχία του βαρύνουν πολύ περισσότερο από οποιανδήποτε «πατρίδα». Δεν πρόκειται για τη δήλωση ενός απάτριδος, αλλά για την ακλόνητη πεποίθηση ενός ανθρωπιστή. Στη δεύτερη επιστολή (Δεκέμβριος 1943) υπερασπίζεται την Πνευματικότητα ενάντια στην Ισχύ. Στην τρίτη (Απρίλιος 1944) μιλά για το Θάρρος, αντιπαραβάλλοντας την αλόγιστη τόλμη του φανατικού Γερμανού στη συνειδητή, εμποτισμένη στο Πνεύμα τόλμη του αντιστασιακού Ευρωπαίου[4]. Ο «φίλος Γερμανός» πρέπει να πάρει το μήνυμα πως η Δικαιοσύνη υπερέχει του γερμανικού «μεγαλείου», όποιο κι αν είναι το τίμημα σε αίμα αυτής της πρωθιεράρχησης. Εννοείται πως ο Καμύ αναιρεί τις πρότερες πεποιθήσεις όλων για την ύπαρξη ενός υπερβατολογικού ορθολογικού πνεύματος που θα κυριαρχούσε στην ευρωπαϊκή συνείδηση της Ιστορίας εάν ο παραλογισμός του πολέμου δεν είχε ανατρέψει παρόμοιες βεβαιότητες. Η τέταρτη επιστολή είναι γράμμα «συμφιλίωσης», πάνω σε μια νέα βάση: η Ευρώπη έχει ανάγκη τη Γερμανία, όπως και κάθε άλλο ευρωπαϊκό έθνος. Όμως η Γερμανία πρέπει να λυτρωθεί από τους «δαίμονες» που την κατατρύχουν. Ο άνθρωπος πρέπει να προσδώσει νόημα στην ανέστια ζωή του. Αρνούμενος την απελπισία του μεταφυσικά άστεγου, ο Καμύ νοηματοδοτεί τον κόσμο γύρω του με όργανο τη βούληση.

Ο έφηβος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα

Κείμενο ιδιαίτερα δραστικό, που διαμορφώνει τη στάση του νέου πολίτη στην κατεύθυνση της εναντίωσης στη θανατική ποινή και των ανθρωπιστικών επιλογών, χωρίς απαραίτητα να προϋποθέτει τον αφελή χριστιανικό ανθρωπισμό

Το εμβόλιμο ανεκδοτολογικό επεισόδιο με το φορτηγό που οδηγεί, μεταξύ άλλων Γάλλων αγωνιστών, ένα δεκαεξάχρονο αθώο παιδί στον χώρο της εκτέλεσής του, είναι χαρακτηριστικά οικείο σε όλες τις γενεές που ακολούθησαν: το θέμα του αποσπάσματος είναι η νηφαλιότητα του επαναστάτη ενάντια στο εξηρμένο θυμικό του δημίου του. Παράλληλα, ασκείται έντονη κριτική για τον ρόλο που διαδραμάτισε ο προτεσταντικός κλήρος στο έγκλημα της Γερμανίας σε βάρος της ανθρωπότητας[5].

Στα μεταφρασμένα κείμενα κλασικής ευρωπαϊκής λογοτεχνίας γενικής παιδείας της τρίτης Λυκείου, όλα τα ελληνόπουλα διδάσκονται αυτό το κείμενο, που απευθύνεται στο εφηβικό συναίσθημα μπροστά στο φάσμα του ολέθρου και της αδικίας. Πρόκειται για κείμενο ιδιαίτερα δραστικό, που ως εκπαιδευτικός μπορώ να διαβεβαιώσω ότι διαμορφώνει τη στάση του νέου πολίτη στην κατεύθυνση της εναντίωσής του στη θανατική ποινή και της υιοθέτησης ανθρωπιστικών επιλογών, χωρίς απαραίτητα να προϋποθέτει τον αφελή χριστιανικό ανθρωπισμό. Η μορφή του ιερέα εξομολογητή φέρεται να συνεργεί στο έγκλημα και ο επίγειος εκπρόσωπος του Θείου δεν πείθει τον καταδικασμένο έφηβο για την υποτιθέμενη γαλήνη που υπάρχει στην προοπτική της αιωνιότητας. Ο συγγραφέας, διαλεγόμενος με την παράλογη μεταφυσική των Ναζί, εξηγεί τους λόγους που τον έκαναν να διαχωρίζει τη θέση του από τη δική τους. Η δίψα για Δικαιοσύνη που τον βασάνιζε από τα παιδικά του χρόνια θα βρει κι εδώ την έκφρασή της, ενώ η απελπισία που πηγάζει από το κενό της δημιουργίας θα ξεπεραστεί "με την πίστη του ανθρώπου στη γη"[6]. Η πίστη στον άνθρωπο ως απόλυτη αξία ζωής είναι η μόνη δικαίωση σ' αυτόν τον κόσμο, και η προσήλωση στη Δικαιοσύνη δεν είναι παρά το παράγωγο αυτής της πίστης σε επίπεδο ηθικής.

Με το ένθερμο και σκωπτικό ύφος τους τα Γράμματα σ’ ένα φίλο Γερμανό καταδεικνύουν το βαθύ διανοητικό χάσμα που χώριζε τους Γερμανούς εκείνης της εποχής από την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο Καμύ είναι τόσο οικουμενικός όσο κάθε μεγάλος διανοητής, γι’ αυτό και η παιδαγωγική αξία των κειμένων του είναι ανυπολόγιστη. Στην τελευταία επιστολή (Ιούλιος 1944) ο συγγραφέας ρίχνει φως ελπίδας στο γενικευμένο σκότος που σκέπασε την Ευρώπη με τη ναζιστική θηριωδία. Μια απροκάλυπτη κριτική του ναζιστικού καθεστώτος που απευθύνεται «όχι σ’ ένα έθνος», αλλά σ’ ένα καθεστώς δημίων. 

[1] Το χειρόγραφό της νουβέλας βρέθηκε επάνω στο νεκρό σώμα του Καμύ, στον τόπο του αυτοκινητικού δυστυχήματος που του κόστισε τη ζωή σε σχετικά νεαρή ηλικία.
[2] Ο René Char γράφει, στο FureuretMystère (1948): «Δεν θέλω να ξεχάσω όλα όσα με εμπόδισαν να μετατραπώ σε ένα κτήνος αδικίας και φανατισμού, ένα τέρας που θα πάλευε εσαεί με τα σκυλιά της Κολάσεως»: διαφαίνεται η ίδια ανάγκη για συμφιλίωση του διανοητή με τον εαυτό του.
[3] O Kαμύ χρησιμοποιεί το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο διευκρινίζοντας ότι εννοεί τους Ναζί και το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο εννοώντας τους ελεύθερους Ευρωπαίους πολίτες.
[4]« …je sais que lorsque vous dites «Europe» vous ne pouvez vous empêcher de penser à une cohorte de nations dociles menée par une Allemagne de seigneurs, vers un avenir fabuleux et ensanglanté . Alors que pour «nous», elle est cette ancienne terre de culture et de l'ésprit».
[5] «Ο φόνος τελείται στο επίπεδο των αξιών και όχι στο επίπεδο του παραλόγου», γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης σχολιάζοντας τον Καμύ.
[6] «l'esprit ne peut rien contre l’épée, mais. l’esprit uni à l'épée est le vainqueur éternel de l’épée tirée pour elle-même».

 ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ

altΓράμματα σ' έναν φίλο Γερμανό
Albert Camus
Μτφρ.: Νίκη Καρακίτσου-Ντουζέ, Μαρία Κασαμπάλογλου-Ρομπλέν
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Τιμή € 5,50, σελ.96

alt

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALBERT CAMUS

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το χρονικό μιας εκούσιας απαγωγής, Aline Fernandez Diaz – Σπύρος Αλιμπέρτης. Θεσσαλονίκη 1914» της Μαρίας Πλαστήρα-Βαλκάνου (κριτική)

«Το χρονικό μιας εκούσιας απαγωγής, Aline Fernandez Diaz – Σπύρος Αλιμπέρτης. Θεσσαλονίκη 1914» της Μαρίας Πλαστήρα-Βαλκάνου (κριτική)

Το βιβλίο με τον τίτλο «Το χρονικό μιας εκούσιας απαγωγής. Aline Fernandez Diaz – Σπύρος Αλιμπέρτης. Θεσσαλονίκη 1914», μια εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση του οίκου University Studio Press (2022), αποτελεί καρπό μιας ευτυχούς συγκυρίας και της ιστορικο-φιλολογικής περιέργειας και ευρηματικότητας της φιλολόγου Μαρίας Π...

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

Για τη μελέτη της Emine Yeşim Bedlek «Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923 – Τραύμα και φαντασιακές κοινότητες σε Ελλάδα και Τουρκία» (μτφρ. Αικατερίνη Χαλμούκου, επιστ. επιμ.: Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Ενετικό Λιμάνι Χανίων, Νεώρια του Μόρο. Οι τελευταίοι Κρητικοί Μουσου...

«Το διαλυμένο σπίτι» του Χορστ Κρίγκερ (κριτική) – Το σιωπηλό δράμα ενός συλλογικού τραύματος

«Το διαλυμένο σπίτι» του Χορστ Κρίγκερ (κριτική) – Το σιωπηλό δράμα ενός συλλογικού τραύματος

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Χορστ Γκρίγκερ (Horst Krüger) «Το διαλυμένο σπίτι – Τα νεανικά μου χρόνια στη Γερμανία του Χίτλερ» (μτφρ. Σίσσυ Παπαδάκη, εκδ. Gutenberg).

Της Διώνης Δημητριάδου

Το συλλογικό τραύμα των Γερμανών, απότοκο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

Η Αν Ράις (Anne Rice) ήταν Αμερικανίδα συγγραφέας που ασχολήθηκε κυρίως με το είδος του γοτθικού τρόμου. Το πλέον γνωστό της έργο είναι το μυθιστόρημα «Συνέντευξη με έναν βρικόλακα», που την καθιέρωσε ως μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς τρόμου της γενιάς της, και ενέπνευσε την ομότιτλη κινηματογραφική διασκευή ...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ