«Κεφαλληνιακά χρονικά: Περιοδική επιστημονική έκδοση», τόμος 23 – Μια εξαιρετική έκδοση της Εταιρείας Κεφαλληνιακών και Ιστορικών Ερευνών

Ο 23ος τόμος της περιοδικής έκδοσης Κεφαλληνιακά χρονικά περιλαμβάνει μια πλειάδα θεμάτων από τις δεξαμενές της Ιστορίας, της Λαογραφίας, της Λογοτεχνίας, της Κοινωνίας, γενικά, του Πολιτισμού. Πρόκειται για το πολυσέλιδο επιστημονικό όργανο της «Εταιρείας Κεφαλληνιακών και Ιστορικών Ερευνών» (βραβείο Ακαδημίας 2009), η οποία, από την ίδρυσή της, το 1975, έχει θέσει ως κύριο σκοπό να συμβάλλει ουσιαστικά στην πνευματική και πολιτιστική άνοδο της Κεφαλονιάς. Το συγκεκριμένο περιοδικό, με κείμενα που προέρχονται από τη μελέτη των αρχείων και από την πρωτογενή έρευνα, είναι ένα σημαντικά ξεχωριστό βήμα διαλόγου για την επιστημονική κοινότητα και τον κάθε ερευνητή, συνάμα αποτελώντας και ένα φυτώριο νέων επιστημόνων. Να σημειώσω ότι σε όλους τους τόμους περιέχονται και ορισμένες μελέτες που αναφέρονται και σε άλλα θέματα που αφορούν στα Ιόνια νησιά και γενικότερα στη χώρα. Μέχρι δε και τον 22ο τόμο, έχουν δημοσιευτεί 621 επιστημονικές εργασίες σε έκταση 11.422 σελίδων (σ. 27).

Τα επιστημονικά κείμενα που περιλαμβάνει ο 23ος τόμος, εντάσσονται στις κατηγορίες: Ιστορία, Γενεαλογία-Λαογραφία-Δημόσια Ιστορία, Θετικές επιστήμες, Τέχνες, Φιλολογία-Φιλοσοφία και Εκπαίδευση. Η κατηγοριοποίηση είναι εν πολλοίς δηλωτική της θεματολογίας των προηγούμενων τόμων. Ανάμεσα δε στα πολυθεματικά τους αφιερώματα, ορισμένοι από αυτούς αναφέρονται σε σημαίνουσες προσωπικότητες όπως είναι ο λαογράφος Δημήτριος Σ. Λουκάτος, ο φιλόλογος και νεοελληνιστής Γεώργιος Γ. Αλισανδράτος, ο ιστορικός και ακαδημαϊκός Διονύσιος Α. Ζακυθινός, η ζωγράφος Ντιάνα Αντωνακάτου, ο γιατρός και καθηγητής πανεπιστημίου Γερ. Η. Πεντόγαλος κ.ά.

Ο τόμος

Ο τόμος αρχίζει με τον πρόλογο του νέου προέδρου της Εταιρείας, επίκ. καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου Παύλου Σπ. Μπουχάγιερ, που υπογραμμίζει την αναγκαιότητα συνέχισης του έργου της Εταιρείας. Ακολουθεί ένα προλογικό σημείωμα του επιμελητή του τόμου, Ηλία Α. Τουμασάτου, όπου, ανάμεσα στα άλλα, αναφέρεται στον, για πολλά χρόνια πρόεδρο της Εταιρείας, νεοελληνιστή και καθηγητή της Νεότερης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πατρών Γεώργιο Ν. Μοσχόπουλο, ο οποίος είχε την πρωτοβουλία για την ίδρυση της Εταιρείας. Υπογραμμίζει δε «…τη διορατικότητά του, την τόλμη του, την οργανωτική του μαεστρία, την ικανότητά του να οραματίζεται, να κατανέμει αρμοδιότητες, να υλοποιεί τις δράσεις, ακόμη κι εκείνες που φάνταζαν ανέφικτες…» (σσ. 18-19). Επιπλέον, παρατίθεται ένα περιεκτικό κείμενο του Διονύση Γ. Γαρμπή, μέλους του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας, στο οποίο πληροφορεί σχετικά με την ίδρυση, την εξέλιξη και την πολύμορφη δράση της (π.χ. επιστημονικές εκδόσεις, συνέδρια κ.ά.).¹

Στην κατηγορία «Ιστορία» περιέχονται μελέτες για το ιστορικό αρχείο της Κεφαλονιάς

Στη συνέχεια περιλαμβάνονται είκοσι τέσσερα (24) επιστημονικά κείμενα υψηλού επιπέδου από την πλευρά της θεωρίας, της μελέτης των αρχείων και άλλων κειμένων και της πρωτογενούς έρευνας τα οποία θα παρουσιάσω συνοπτικά.

Στην κατηγορία «Ιστορία» περιέχονται μελέτες για το ιστορικό αρχείο της Κεφαλονιάς, με αναφορά στο εκκλησιαστικό αρχείο, στις εργασίες για την ανασυγκρότησή του, στη διάρθρωση και στην αξία των τεκμηρίων του (Ν. Γ. Μοσχονάς)· για τις καταστρεπτικές συνέπειες σεισμών στην Παλική κυρίως, αλλά και σε άλλες περιοχές του νησιού κατά τον 18ο αιώνα και τη συνδρομή της Βενετίας κυρίως σε οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα (Δέσπ. Ερ. Βλάσση)· για την πολιτική οργάνωση και τους θεσμούς πολιτικής αντιπροσώπευσης στην Κεφαλονιά κατά την Επτάνησο Πολιτεία (αρχές του 1800), περίοδο κατά την οποία δημιουργήθηκε η πεποίθηση ότι είναι δυνατόν να καταλυθεί το δεσποτικό σύστημα, που στη συνέχεια θα ενισχυθεί από την Ελληνική Επανάσταση του ‘21 και, βέβαια, από το ενωτικό κίνημα του Ριζοσπαστισμού (Παύλ. Χρ. Καρούσος).

Ακολούθως, αναφέρεται -και με παρατιθέμενα έγγραφα- η δράση του κόντε Γεράσιμου Λιβαδά (1762-1822) στις αρχές του 19ου αιώνα, μιας αινιγματικής μορφής, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, που έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στον ερχομό των Βρετανών στα Επτάνησα (Γερ. Χ. Λιβιτσάνης) κι επίσης, χαρτογραφείται ο κοινωνικός και οικονομικός προσανατολισμός της κοινωνίας, ορισμένης περιοχής της Κεφαλονιάς, μέσα από περιλήψεις εγγράφων που έχουν ως θέματα αγοραπωλησίες, ανταλλαγές κτημάτων, οφειλές, διαθήκες κ.ά., τα οποία είχε καταγράψει ο νοτάριος Αργύρης Πάστρας, κατά τα έτη 1812-1818 (Σταμ. Ζαπάντη).

Στην επόμενη κατηγορία, με γενικό θέμα «Γενεαλογία-Λαογραφία, Δημόσια Ιστορία», παρέχονται πληροφορίες για την αναζήτηση και τελικά την εύρεση της ρίζας της οικογένειας του συγγραφέα του άρθρου, αποκλειστικά στην Κεφαλονιά

Επιπλέον, αποτυπώνεται η κινητικότητα των κατοίκων των Κυθήρων στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, με επίκεντρο την Ιερά Μονή Μυρτιδίων και ιδιαίτερα την παρουσία των εκεί προσφύγων και τον θετικό ρόλο που έπαιξαν (Γ. Ν. Λεοντσίνης), αναλύονται οι βασικές ιδεολογικές όψεις της επτανησιακής κοινωνίας όπως αυτές παρουσιάζονται στην εφημερίδα Ο Αληθής Ριζοσπάστης των ετών 1862-63 (Ν. Ξ. Καρπούζης) και υπογραμμίζεται το ενδιαφέρον της Γαλλικής Δημοκρατίας, συγκεκριμένα η έμπρακτη συμβολή της πόλης του Παρισιού προς τους σεισμόπληκτους κατοίκους της Άσσου, κατά την περίοδο 1953-54, καθώς και οι ουσιαστικές παρεμβάσεις του καταγόμενου από την Άσσο, ανθρωπιστή και σπουδαίου γιατρού Ιωάννη Πατρικίου (Ηλ. Α. Τουμασάτος).

Στην επόμενη κατηγορία, με γενικό θέμα «Γενεαλογία-Λαογραφία, Δημόσια Ιστορία», παρέχονται πληροφορίες για την αναζήτηση και τελικά την εύρεση της ρίζας της οικογένειας του συγγραφέα του άρθρου, αποκλειστικά στην Κεφαλονιά, παρά το ότι η κατάληξη «-ακης» παραπέμπει στην Κρήτη (Δ. Π. Γιαννικάκης) κι επίσης, για την ονομασία του Αργοστολίου από Ακροστόλι-Acrostoli σε Αργοστόλι, μέσα από διάφορες θεωρίες και ενδιαφέρουσες ετυμολογικές προσεγγίσεις (Παύλ. Σπ. Μπουχάγιερ).

Στα επόμενα δύο κείμενα αναφέρονται, το μεν πρώτο στην Γκιόστρα σε γιορτές πολιούχων Αγίων σε πανηγύρια της Ζακύνθου και την ανεξάρτητη λαϊκή της μορφή, όταν συνδέθηκε με τον εορτασμό του Αγίου Διονυσίου (Διον. Φλεμοτόμος), το δε δεύτερο στις νεκρολογικές μαρτυρίες, παραμυθητικού περιεχομένου, για τη βραχύβια κόρη (αδελφή του Κωνσταντίνου Θεοτόκη) του Μάρκου κόμητα Θεοτόκη (Θεοδ. Πυλαρινός).

Μια εκτενής εργασία περιλαμβάνεται στην κατηγορία «Θετικές Επιστήμες» σχετική με την πλούσια χλωρίδα της Κεφαλονιάς

Επίσης, με τα κείμενα για τη μεγάλη συμβολή της Επτανήσου στη συγκρότηση εθνικής συνείδησης, στη γλώσσα και στην πνευματική και πολιτική ζωή, από την ενετοκρατία έως την ένωση με την Ελλάδα (Αν. Γεωργοπούλου) και για τις αναπαραστάσεις της μνήμης σχετικά με την Καμπάνα του Αργοστολιού (συμβολικός χαρακτήρας του μνημείου, πολιτικές και ιδεολογικές διαστάσεις της μνήμης) (Σταμ. Καλλιβωκά), κλείνει η θεματολογία της συγκεκριμένης κατηγορίας.

Μια εκτενής εργασία περιλαμβάνεται στην κατηγορία «Θετικές Επιστήμες» σχετική με την πλούσια χλωρίδα της Κεφαλονιάς (ιστορική επισκόπηση, αλφαβητικός κατάλογος φυτών, φαρμακευτικά κι αρωματικά φυτά) (Ιω. Ηλ. Βολανάκης).

Η πολιτισμική ανάπτυξη 

Κείμενα με θέματα ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής και θεάτρου περιλαμβάνει η κατηγορία «Τέχνες». Συγκεκριμένα, αναδύονται πληροφορίες για τον ταλαντούχο ζωγράφο και αρχιτέκτονα Γεράσιμο Πιτζαμάνο (1787-1825), τις σπουδές και τα εύσημά του, γενικά για την πλούσια δράση του και την περίεργη υπόθεση της «λογοκλοπής» -όπως αναφέρει ο συγγραφέας-, ενός δοκιμίου περί αρχιτεκτονικής (Φίλ. Μαζαράκης-Αινιάν)· για την όπερα «Μάγισσα» του Διονυσίου Λαυράγκα (υπόθεση, παραστάσεις, επιρροές, απήχηση του έργου) (Λαμπρ. Πεφάνης)· για τις θεατρικές παραστάσεις (επαγγελματικές και ερασιτεχνικές) στην Κεφαλονιά, όπως αυτές αποτυπώθηκαν σε τοπικές εφημερίδες, κατά την περίοδο 1940-1950 (Γ. Ν. Μοσχόπουλος).

Η θεματολογία της συγκεκριμένης κατηγορίας συνεχίζεται με την έρευνα σε βιβλία της εκπαίδευσης των ετών 1884-1937, για την συμπερίληψη του Εθνικού Ύμνου του Σολωμού καθώς και για την καθιέρωση του ποιητή στον εθνικό λογοτεχνικό κανόνα

Στην καταληκτική κατηγορία «Φιλολογία-Φιλοσοφία-Εκπαίδευση» συναντάται μία μελέτη σχετική με τις παρατηρήσεις για ένα στιχούργημα του 17ου αιώνα που βρίσκεται στο ιστορικό αρχείο της Κέρκυρας (χρόνος γραφής, δημιουργός κ.ά. στοιχεία), με βιβλικό περιεχόμενο (Σπ. Καρύδης), καθώς και μία άλλη για το δισυπόστατο ανακρεόντειο σύμβολο του ρόδου (έρωτας-πόθος, αγκάθια-ερωτική απογοήτευση) σε ποιητικές συλλογές των Ugo Foscolo, Ιωάννη Ζαμπέλιου και Αντωνίου Μάτεσι (Κλεοπ. Μαρ. Μαθιουδάκη). Ακολουθούν οι πληροφορίες για τις παραδόσεις του Νεόφυτου Βάμβα στην Κεφαλονιά και αργότερα στην Ιόνιο Ακαδημία, όπου, ανάμεσα στα άλλα, δίδαξε τη χρονιά 1829-1839 με βάση τη Μεταφυσική του φιλόσοφου Antonio Genovesi (Παν. Αλιμπράντης), καθώς και η παράθεση ενός άρθρου για ένα αθησαύριστο κείμενο του Μαβίλη για το «Όνειρο» του Σολωμού (Θεοδ. Πυλαρινός),

Η θεματολογία της συγκεκριμένης κατηγορίας συνεχίζεται με την έρευνα σε βιβλία της εκπαίδευσης των ετών 1884-1937, για τη συμπερίληψη του Εθνικού Ύμνου του Σολωμού καθώς και για την καθιέρωση του ποιητή στον εθνικό λογοτεχνικό κανόνα (Γ. Ανδρειωμένος) και ©περαιώνεται με την επεξεργασμένη ομιλία για την κοινωνική διάσταση στο πολύμορφο ποιητικό έργο -και σε σχέση με την εικαστική πορεία- του Κώστα Ευαγγελάτου (Ηλ. Α. Τουμασάτος).

Οι έγκυρες επιστημονικές εργασίες που περιέχονται στον τόμο συμβάλλουν στη γενικότερη πολιτισμική ανάπτυξη της περιοχής, παράλληλα προσφέροντας σημαίνοντα στοιχεία για την ολοκλήρωση της εικόνας της πνευματικής, κοινωνικής και γενικά της πολιτισμικής ζωής του νεοελληνικού έθνους.

Στον τόμο περιέχεται και μια βιβλιοπαρουσίαση του Θεοδ. Πυλαρινού για το βιβλίο-λεξικό Παρόλες κεφαλονίτικες του Αλέξανδρου Γ. Λοβέρδου, σχετικό με το κεφαλονίτικο γλωσσικό ιδίωμα. Στις τελευταίες σελίδες περιλαμβάνεται ένας κατάλογος με τους δωρητές, τους χορηγούς, τους ευεργέτες, καθώς και με όλες τις εκδόσεις τις Εταιρείας που φτάνουν στον αριθμό πενήντα εννέα (59).

Είναι ολοφάνερο ότι ένα τέτοιο σμήνος ουσιαστικών θεμάτων, με κοινωνικές και ιστορικές κυρίως ορίζουσες, δεν ενδιαφέρει μόνον αναγνώστες και αναγνώστριες από την Κεφαλονιά και, γενικά, τα Ιόνια νησιά, αλλά όσους και όσες ενδιαφέρονται για την ιστορία του τόπου τους και τον πολιτισμό γενικότερα. Οι έγκυρες επιστημονικές εργασίες που περιέχονται στον τόμο συμβάλλουν στη γενικότερη πολιτισμική ανάπτυξη της περιοχής, παράλληλα προσφέροντας σημαίνοντα στοιχεία για την ολοκλήρωση της εικόνας της πνευματικής, κοινωνικής και γενικά της πολιτισμικής ζωής του νεοελληνικού έθνους. Σε ένα άλλο επίπεδο, αναδύονται από τα κείμενα η έμπνευση, η αγάπη και η έγνοια για την περιοχή του νησιού της Κεφαλονιάς, την ευρύτερη του Ιόνιου Πελάγους, που αντανακλάται, βέβαια, και στη χώρα.

Ο 23ος τόμος των 568 σελίδων, όπως άλλωστε και όλοι οι τόμοι των Χρονικών, είναι καλαίσθητος και ιδιαίτερα προσεγμένος. Διευθυντής συντάξεως είναι ο πάντα ενεργός και εμπνευσμένος εμψυχωτής της Εταιρείας Γεώργιος Ν. Μοσχόπουλος, η δε επιμέλεια ύλης, η οποία είναι μεθοδικά υποδειγματική και επιστημονικά διαμορφωμένη, έγινε από τον νομικό, θεατρολόγο και συγγραφέα, καθηγητή του Βαλλιάνειου Γενικού Λυκείου Κεραμειών Κεφαλονιάς Ηλία Α. Τουμασάτο.

＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίου, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο η ποιητική συλλογή «Φεγγάρια παιδιά» (εκδ. Πατάκη).

¹Έκδοση μελετών και διατριβών, για: την ιστορία του νησιού (π.χ. εξεγέρσεις, Lίbro d’ oro, εκθέσεις αρμοστείας, επτανησιακός ριζοσπαστισμός), τη λαογραφία (π.χ. λαϊκή ποίηση, δημοτικά τραγούδια), την ψυχολογία, (π.χ. ψυχολογία των κατοίκων της Κεφαλονιάς κατά τους σεισμούς του 1953), την κοινωνιολογία (π.χ. η κοινωνική ζωή μιας επαρχιακής πόλης), τη φιλολογική έρευνα και διάφορες προσωπικότητες (π.χ. ανέκδοτα γράμματα και χειρόγραφα λογοτεχνών και προσωπικοτήτων, Ελλήνων και ξένων), την εκδοτική έρευνα (π.χ. μελέτη περιοδικών, εφημερίδων, μεταφράσεις), την τέχνη (π.χ. θέατρο), τα εκκλησιαστικά θέματα (π.χ. ιστορικές μονές) κ.ά.. (σσ. 27-29).

Η Εταιρεία έχει συνδεθεί και με άλλες οργανώσεις πολιτισμού, έχει συμμετάσχει σε διάφορες εκδηλώσεις κι έχει διοργανώσει ένα πλήθος διαλέξεων και επιστημονικών συνεδρίων, π.χ. για την ιστορική έκδοση των «Κεφαλληνιακών Συμμίκτων» του Ηλία Τσιτσέλη, για τη διάσωση των ιστορικών μνημείων του νησιού, για τα δύο Διεθνή Πανιόνια Συνέδρια (Ε΄ και ΙΑ΄), για την Επτανησιακή Μουσική, για τον Ευρωπαϊκό διαφωτισμό, για τον Ανδρέα Λασκαράτο, για τις πηγές της Επτανησιακής Φιλολογίας κ.ά. (σσ. 25-26). Στις συγκεκριμένες εκδηλώσεις συμμετείχαν σημαίνοντα πρόσωπα της επιστημονικής κοινότητας, μελετητές και ερευνητές. Άλλωστε η πολύμορφη δράση της Εταιρείας έχει αναγνωριστεί και διεθνώς, ώστε πολλά πρόσωπα και οργανισμοί έχουν γίνει δωρητές της.

Όπως αναφέρεται στον 23ο τόμο, ο συνολικός αριθμός των πρωτότυπων επιστημονικών ανακοινώσεων που έχουν παρουσιαστεί στα συνέδρια έφτασε τις 603, ο δε αριθμός των σελίδων σε 10.242 (σ. 27).