Για το δοκίμιο εκλαϊκευμένης ιστορίας του Θεόδωρου Παπακώστα «Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος και ένας Βίκινγκ μπαίνουν σε ένα μπαρ» (εκδ. Key Books).
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Στο δοκίμιο του Θεόδωρου Παπακώστα Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος και ένας Βίκινγκ μπαίνουν σε ένα μπαρ (εκδ. Key Books) όλα ξεκινούν με μια απρόσμενη συνάντηση, όταν μια μπάλα ποδοσφαίρου βρίσκει τον ανυποψίαστο αφηγητή στο μέτωπο, την ώρα που κάθεται σε ένα παγκάκι έξω από το Αρχαιολογικό Μουσείο. Μια παρέα παιδιών, οι υπαίτιοι, προσεγγίζουν το alter ego του συγγραφέα, ρωτώντας τον αν είναι καλά. Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα κοριτσάκι από τη «Σουηδανία» -Σουηδία και Δανία έχουν γίνει ένα μέσα από το φίλτρο του αθώου μυαλού- και ένα αγοράκι από το Ιράκ.
Η πολυπολιτισμικότητα και η οργανική αποδοχή της κάνουν τον αφηγητή να αναπολήσει τους πολιτισμούς του παρελθόντος, τόσο διαφορετικούς μεταξύ τους, κι όμως συγκοινωνούντα δοχεία στην πραγματικότητα. Συναντώντας τη φίλη του, την Περσεφόνη, σε ένα μπαρ, αρχίζει να της μιλά για τη Μεσοποταμία, την Αίγυπτο και τους Βίκινγκς, διαχωρίζοντας ιστορία και μυθολογία μεταξύ τους.
Ιστορία και μυθολογία
Κάθε κεφάλαιο είναι δομημένο έτσι ώστε να αποκτήσει τη μορφή συνεχούς διαλόγου – ο αναγνώστης γίνεται «ακροατής» της συζήτησης του αφηγητή με τη φίλη του. Απαντώντας στα ερωτήματα που θέτει η Περσεφόνη -έξυπνο και δοκιμασμένο τέχνασμα, που βοηθά στη μετατόπιση από το ένα θέμα στο άλλο-, ο αφηγητής πρώτα εξετάζει κάθε περίοδο ως ιστορικός και αρχαιολόγος, κάνοντας μια σύντομη περιγραφή της εξέλιξης, της ανόδου και της παρακμής κάθε πολιτισμού, και στη συνέχεια αφιερώνει ένα εκτενές χωρίο στη μυθολογία.
Οι πληροφορίες δίνονται σε ένα εύληπτο κείμενο που μαρτυρά συγγραφική άνεση. Αναπαρίσταται το χαλαρό κλίμα μιας συζήτησης μεταξύ φίλων κατά την έξοδό τους – ο τίτλος της έκδοσης δηλώνει απευθείας την ταυτότητα του βιβλίου. Η φιλομάθεια και η φιλοπεριέργεια ανταμείβονται χωρίς αυστηρούς κανόνες, για αυτό κιόλας το βιβλίο ξεκινά με τους Αιγυπτίους, παρότι μάλλον οι Μεσοποτάμιοι προηγούνται χρονικά, και στη συνέχεια επεκτείνεται στους Βίκινγκς, που όμως δεν ήταν «αρχαίοι».
Μάλιστα, σε αρκετά χωρία πραγματοποιείται σύνδεση και με το «τοπικό», με τα καθ’ ημάς, όπως όταν πληροφορούμαστε πως τα ιερογλυφικά των Αιγυπτίων ενέπνευσαν κατά πάσα πιθανότητα τη γραφή της μινωικής Κρήτης.
Η γλώσσα είναι σύγχρονη, χρωματισμένη από χιουμοριστικές πινελιές: ενδεικτικά, σε κάποιο σημείο η Περσεφόνη επισημαίνει πως οι ανθρωποθυσίες που πραγματοποιούνταν από τους πρώτους Φαραώ, πέρα από απάνθρωπη πρακτική, ήταν λάθος «κι από άποψη logistics και human resource management». Ο Γκιλγκαμές αναφέρεται και ως «Γκιλ», και ο Ατούμ, το πρώτο πλάσμα στο σύμπαν της αιγυπτιακής μυθολογίας, «έκανε σχέση με την παλάμη του», που ήταν ταυτόχρονα και κόρη του – διόλου αποκύημα σύγχρονης φαντασίας, αλλά αρχαίας.
Μάλιστα, σε αρκετά χωρία πραγματοποιείται σύνδεση και με το «τοπικό», με τα καθ’ ημάς, όπως όταν πληροφορούμαστε πως τα ιερογλυφικά των Αιγυπτίων ενέπνευσαν κατά πάσα πιθανότητα τη γραφή της μινωικής Κρήτης. Επιπλέον, υπάρχουν χρήσιμα διαγράμματα που χαρτογραφούν την εξέλιξη του εκάστοτε πολιτισμού μέσα στα χρόνια, με ταυτόχρονες αναφορές σε όσα συνέβαιναν την ίδια περίοδο στα εδάφη του σημερινού ελληνικού κράτους.
Αντίστοιχα, ανταποκρινόμενος στους προβληματισμούς της εποχής μας, ο συγγραφέας κάνει αναφορές στα θέματα που ενδιαφέρουν εδώ και τώρα το αναγνωστικό κοινό, όπως τη θέση της γυναίκας – εξηγεί, για παράδειγμα, πως οι Βίκινγκς, παρότι οργανώθηκαν πατριαρχικά, έδωσαν μεγαλύτερη ελευθερία από άλλους στις γυναίκες τους, οι οποίες μπορούσαν να γίνουν μέχρι κι επιχειρηματίες.
Κάτι αντίστοιχο ισχύει για την Αρχαία Αίγυπτο, στην οποία λατρεύονταν όχι δώδεκα, ούτε είκοσι, αλλά πάνω από χίλιοι θεοί, αν συνυπολογιστούν οι «μικροί».
Όσον αφορά στη μυθολογία, είναι το δεύτερο μεγάλο θέμα που απασχολεί τον Archaeostoryteller. Το εγχείρημα είναι εξαρχής φιλόδοξο κι αυτό καθώς οι θρησκευτικές αντιλήψεις και οι δοξασίες διέφεραν από τόπο σε τόπο ακόμα και εντός των ορίων του ιδίου πολιτισμού – ας πάρουμε το παράδειγμα της Αρχαίας Ελλάδας: πόσες διαφορετικές εκδοχές για τον ίδιο μύθο διασώζονται σήμερα και πόσες επιπλέον χάθηκαν μέσα στα χρόνια; Κάτι αντίστοιχο ισχύει για την Αρχαία Αίγυπτο, στην οποία λατρεύονταν όχι δώδεκα, ούτε είκοσι, αλλά πάνω από χίλιοι θεοί, αν συνυπολογιστούν οι «μικροί». Ο Σεθ, λοιπόν, δολοφόνησε τον Όσιρη είτε με τη μορφή άγριου ζώου είτε χτυπώντας τον με κάποιο εργαλείο είτε ποδοπατώντας τον και πετώντας τον στον Νείλο, σε ένα φέρετρο που είχε δημιουργήσει αποκλειστικά για εκείνον.
Όπως γίνεται αντιληπτό, τα σημεία που αφορούν στη μυθολογία είναι από τα πιο απολαυστικά του βιβλίου. Θεϊκές μάχες, καταστροφές, τέρατα και ήρωες ξεπηδούν. Γυρνώντας σελίδα, καθώς εμβαθύνουμε, απομακρυνόμαστε από βολικούς μύθους περί πρωτοτυπίας του δυτικού πολιτισμού – πολλά από τα στοιχεία που μας διαμόρφωσαν τα δανειστήκαμε από αλλού, όπως την ιστορία του Κατακλυσμού του Νώε, που είναι βασισμένη στους μεσοποταμιακούς μύθους.
Ανοιχτό μυαλό
Ο Θεόδωρος Παπακώστας προσεγγίζει το θέμα με θέρμη, χιούμορ και ανοιχτό μυαλό. Έχει αξία να κρατήσουμε το εξής χωρίο, αλιευμένο από το κεφάλαιο για τους Βίκινγκς: «Ο πολιτισμός δεν είναι διαγωνισμός ούτε αγώνας δρόμου. Υπέροχοι οι αρχαίοι πολιτισμοί, αλλά δεν τελείωσε η ανθρωπότητα εκεί».
Ας διαφυλάξουμε, επίσης, το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο συγγραφέας:
«Από πού πηγάζουν όμως όλοι αυτοί οι πολιτισμοί; Από το ανθρώπινο μυαλό. Από πυραμίδες μέσα στην έρημο ή κήπους κρεμαστούς σε εύφορες κοιλάδες, μέχρι ξύλινα πλοία σαν καρυδότσουφλα στα ταραγμένα κύματα που διασχίζουν ωκεανούς, οι άνθρωποι φαντάζονται, συζητούν, μαλώνουν κι αγαπιούνται. Αλλά πάνω από όλα, θέλουν να μαζευτούν σε μικρές ομάδες, να πιουν, να γελάσουν, να διασκεδάσουν. […] Μέσα στους αιώνες, αμέτρητα χέρια σήκωσαν στον αέρα αμέτρητα ποτήρια με την ίδια απλή και πανανθρώπινη σκέψη: Στην υγειά μας».
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Θεόδωρος Παπακώστας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε αρχαιολογία στο πανεπιστήμιο του Reading. Πήρε το μεταπτυχιακό του στην προϊστορική αρχαιολογία από το πανεπιστήμιο του Nottingham και το 2017 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην κλασική αρχαιολογία από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 2018 δημιούργησε τον archaeostoryteller, επικοινωνώντας την αρχαιογνωσία σε όλα τα κοινωνικά δίκτυα. Έχει παρουσιάσει δύο σειρές αρχαιολογικών ντοκιμαντέρ και το ομώνυμο podcast του, archaeostoryteller, παραμένει μέσα στα top 5 πανελλαδικά.
Το πρώτο του βιβλίο Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; κυκλοφόρησε το 2021 από την Key Books, έγινε bestseller, βραβεύτηκε και μεταφράστηκε σε 15 γλώσσες. Ακολούθησε το 2022 το επίσης βραβευμένο bestseller Αρχαιολογία αγάπη μου… έλα πάρε με από δω και το 2023 το παιδικό Παιδιά, χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ; αμφότερα από τις εκδόσεις Key Books.
