isaac newton

Για το βιβλίο της Τζο Χέντγουικ Τίουισε [Jo Hedwig Teeuwisse] «Fake History – 100+1 μύθοι της Ιστορίας υπό... κατάρριψη» (μτφρ. Κωνσταντίνα Γεωργούλια, εκδ. Μίνωας). Κεντρική εικόνα: πίνακας του Ρόμπερτ Χάνα που αναπαριστά τον Ισαάκ Νεύτωνα κάτω από τη μηλιά (© The Royal Institution), ένας από τους πολλούς μύθους που διαψεύδονται σε αυτό το βιβλίο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Η Τζο Χέντγουικ Τίουισε, γνωστή ως «κυνηγός της ψεύτικης ιστορίας», στο βιβλίο της Fake History – 100+1 μύθοι της Ιστορίας υπό... κατάρριψη (μτφρ. Κωνσταντίνα Γεωργούλια, εκδ. Μίνωας) ανασύρει από τη σωρεία των αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα (και αλλαχού) που έχουν ως θέμα κάποιο ιστορικό γεγονός, τα πιο χαρακτηριστικά που «θαυμάζονται» και «εγκωμιάζονται» ποικιλοτρόπως, καίτοι βασίζονται σε καταφανή ψεύδη.

Κλασική αμερικανική προτροπή προς επίδοξους συγγραφείς και δημοσιογράφους: ποτέ μην αφήνεις μια μικρή λεπτομέρεια να σου χαλάσει μια ωραία ιστορία. 

Αν στον δημοσιογραφικό κανόνα η έννοια του ψεύδους, της μισής αλήθειας ή της κατασκευασμένης είδησης είναι σύμφυτη με το λειτούργημα, αλλά τουλάχιστον, στο τέλος, στηλιτεύεται, στην κυκεώνα των σόσιαλ μίντια ένα τέτοιο «δημιούργημα» πριμοδοτείται με ευρεία αποδοχή.

Σημεία των καιρών; Μα, ειδικά η Ιστορία (επίσημη, κατά τα λοιπά) ήταν πάντοτε ένας διαφιλονικούμενος επιστημονικός τομέας. Ας μην ξεχνάμε το γνωστό: την Ιστορία την γράφουν οι νικητές.

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με τα ζωτικά ψεύδη του Ίψεν. Ήτοι: σκέψεις, γεγονότα, συζητήσεις ή ακόμη και μνήμες που κατασκευάζει ένας άνθρωπος για να μπορέσει να ζήσει εν ειρήνη και δίχως να τον τρομάζουν τα τραύματα του παρελθόντος, αλλά για επί σκοπώ επινόηση πραγματικών -και καλά- γεγονότων που πολύς κόσμος με το λέγε-λέγε πιστεύει ακράδαντα πως υφίστανται, πως έτσι ακριβώς έγιναν.

Αναλλοίωτοι μύθοι

Η συγγραφέας στο εισαγωγικό σημείωμά της δεν ρίχνει τα βέλη μόνο στο Διαδίκτυο για τη διασπορά ψευδών ιστορικών γεγονότων. Όπως σημειώνει, υπάρχει αναλλοίωτοι μύθοι που πέρασαν από γενιά σε γενιά και όπως συμβαίνει συχνά: όταν επαναλάβεις ένα ψέμα πολλές φορές, στο τέλος αυτό αποκτάει τις αποχρώσες ενδείξεις (ου μην και αποδείξεις) μιας αλήθειας που δεν γίνεται να αμφισβητηθεί.

Στους ανθρώπους αρέσει να ασχολούνται με το παρελθόν, σημειώνει ακόμη, καθώς με τον κατάλληλο «χειρισμό» είναι σε θέση να δείχνουν πως είναι ανώτεροι από τους προηγούμενους. Άλλωστε, έχει αποδειχθεί πως ένα από τα βασικά μελήματα κάθε γενιάς είναι να αποδομεί αυτά που έκανε η προηγούμενη ή οι προηγούμενες.

Η Τίουισε αλιεύει 100+1 μύθους που σίγουρα -κάποιοι εξ αυτών- έχουν υποπέσει στην αντίληψή μας ή τους αναπαράγουμε εν αγνοία μας θεωρώντας πως έτσι είναι αφού έτσι νομίζουμε όλοι.

Η Τίουισε αλιεύει 100+1 μύθους που σίγουρα -κάποιοι εξ αυτών- έχουν υποπέσει στην αντίληψή μας ή τους αναπαράγουμε εν αγνοία μας θεωρώντας πως έτσι είναι αφού έτσι νομίζουμε όλοι.

Κάθε κεφάλαιο του βιβλίου είναι αφιερωμένο σε έναν από αυτούς τους μύθους, ενώ ακολουθεί η διάψευση και το τι πραγματικά συνέβη.

Είναι, άραγε, αποκαρδιωτικό να σκέφτεσαι πως τόσα χρόνια πίστευες με θέρμη κάποιο ψέμα; Ενδεχομένως ναι, αλλά από την άλλη είναι και διαφωτιστικό. Επιτέλους, μαθαίνεις την αλήθεια. Να ποια είναι η σημαντικότητα αυτού του βιβλίου. Διαλύει το πέπλο που καλύπτει κάποια γεγονότα αποκαλύπτοντάς μας την πραγματικότητα.

Jo Hedwig Teeuwisse

Η Τζο Χέντγουιγκ Τίουισε, γνωστή ως η κυνηγός της ψεύτικης ιστορίας, είναι αυθεντία στην ιστορία και ευρύτερα γνωστή για τη δουλειά της στα μέσα κοινωνικής δικτύω­σης, με τη βοήθεια των οποίων καταρρίπτει ιστορικά «γεγονότα». Για πάνω από είκοσι χρόνια έχει μελετήσει, διδάξει και ερευνήσει την ιστορία και έχει κάνει εκτεταμένη έρευνα στην καθημερινή ζωή της μεσαιωνικής Ευρώπης, στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 και στην ιστορία του εγκλήματος. Έχει εργαστεί ως ιστορική σύμβουλος σε ντοκιμαντέρ και ταινίες και έχει διδάξει ιστορία σε μουσεία.

Μια «δοκιμή» θα μας πείσει. Επί παραδείγματι: μάθαμε στο σχολείο (και φυσικά το επαναλαμβάνουμε με περισσή σιγουριά) πως ο Νεύτωνας επινόησε τη θεωρία της βαρύτητας όταν έπεσε στο κεφάλι του ένα μήλο, ενόσω ξεκουραζόταν κάτω από μια μηλιά. Ωραίο δεν ακούγεται;

Ο Νεύτωνας και το μήλο

Κι όμως, η αλήθεια του πράγματος είναι ολότελα διαφορετική. Η ιστορία άρχισε να διασπείρεται κατ’ αυτόν τον τρόπο από τον μαθηματικό, φυσικό και αστρονόμο Λέοναρντ Όιλερ. Συγκεκριμένα, ανέφερε το εν λόγω περιστατικό σε μια επιστολή του το 1760.

Σε εκείνη έλεγε πως ο Νεύτωνας «ανακάλυψε» τη βαρύτητα τη στιγμή που έπεσε ένα μήλο στο κεφάλι του. Κι όμως, ένας φίλος του Νεύτωνα, ο Γουίλιαμ Στάκλι, στο έργο του Απομνημονεύματα του Σερ Ισαάκ Νεύτωνα (εκδόθηκε το 1752), σημειώνει πως ο Νεύτωνας ήταν ήδη σε φάση αναζήτησης της θεωρίας της βαρύτητας όταν είδε ένα μήλο να πέφτει από μια μηλιά.

Το ίδιο σημειώνουν κι άλλοι επιστήθιοι φίλοι του Νεύτωνα που έτυχε να γνωρίζουν τις αναζητήσεις του. Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται για μια στιγμή έκλαμψης ή ενός «Εύρηκα» που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.

Στην ουσία, χρειάστηκε πολλά χρόνια (μετά από εκείνο το επεισόδιο με το μήλο) για να καταλήξει στα επιστημονικά συμπεράσματά του.

Η επίπεδη γη

Μια άλλη θεωρία που μας έρχεται από γενιά σε γενιά αναφέρει πως οι άνθρωποι του Μεσαίωνα πίστευαν πως ο κόσμος είναι επίπεδος (ακόμη και στις μέρες μας κάποιοι το πιστεύουν) και μόνο όταν ανακαλύφθηκε η Αμερική από τον Κολόμβο άρχισε να αλλάξει η οπτική που είχαν για τον κόσμο.

Κι όμως, η Τίουισε μάς υπενθυμίζει πως οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως η Γη ήταν σφαιρική έως τον έκτο αιώνα π.Χ., ενώ οι λόγιοι του Μεσαίωνα συμφωνούσαν και υποστήριζαν αυτή την άποψη από τουλάχιστον τον έβδομο αιώνα μ.Χ.

Από τον Αριστοτέλη έως τον Πλίνιο και στη συνέχεια στον επίσκοπο Σεβίλλης Ισίδωρο (κατά τον έβδομο αιώνα, στο βασίλειο των Βισιγότθων της Ισπανίας), η σφαιρικότητα της γης δεν τελούσε υπό αμφισβήτηση.

Από τον Αριστοτέλη έως τον Πλίνιο και στη συνέχεια στον επίσκοπο Σεβίλλης Ισίδωρο (κατά τον έβδομο αιώνα, στο βασίλειο των Βισιγότθων της Ισπανίας), η σφαιρικότητα της γης δεν τελούσε υπό αμφισβήτηση.

Υπάρχουν κι άλλες ισχυρές ενδείξεις πως οι άνθρωποι του Μεσαίωνα δεν ήταν βαθιά νυχτωμένοι. Περί της στρογγυλότητας της Γης αποφαίνεται ο Θωμάς ο Ακινάτης, αλλά και ο Δάντης.

minoas teeuwisse fake historyΘα πει κανείς ότι οι απλοί άνθρωποι θα μπορούσαν κάλλιστα να πιστεύουν το αντίθετο. Σαφώς, μόνο που κατά τον Μεσαίωνα ουδείς ρωτούσε την άποψη των απλών ανθρώπων και σίγουρα δεν υπάρχουν κάπου καταγεγραμμένες τέτοιες απόψεις για να μπορούμε σήμερα να τις επικαλούμαστε.

Τι δηλώνουν αυτά τα δύο παραδείγματα; Οτι πρέπει να μελετήσει κανείς τα υπόλοιπα 98 που παρατίθενται στο βιβλίο για να κατανοήσει σε βάθος πόσο μακριά είμαστε κάποιες φορές από την πραγματικότητα.

Το βιβλίο είναι γραμμένο με τόσο εύληπτο τρόπο που δύσκολα δεν θα γίνει κατανοητό. Επιπλέον, η Τίουισε δείχνει να περνάει καλά αποκαλύπτοντας τα ψεύδη αιώνων και τούτο φαίνεται και από τον τρόπο που παραθέτει τις νέες αλήθειες.

Μπορούμε να το δούμε ως μια εμβάπτιση στην επιστημονική αλήθεια αυτό το βιβλίο ή, έστω, ως μια καλή αρχή να πάψουμε να πιστεύουμε άκριτα διάφορες θεωρίες συνωμοσίας ή γενικεύσεις που δεν ξέρουμε πώς προέκυψαν, ποιος τις μεταφέρει και για ποιο σκοπό.


Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Σαν Νορμάλ» θα κυκλοφορήσει στις 12 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

Για το βιβλίο της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου «Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλυτρώτων''. Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)» (εκδ. Gutenberg). 

Γράφει ο Σήφης Μπουζάκης

...
«Στον δρόμο προς την ουτοπία – Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα» του Τζέι Μπράντφορντ ΝτεΛoνγκ (κριτική)

«Στον δρόμο προς την ουτοπία – Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα» του Τζέι Μπράντφορντ ΝτεΛoνγκ (κριτική)

Για το βιβλίο του Τζέι Μπράντφορντ ΝτεΛoνγκ [J. Bradford DeLong] «Στον δρόμο προς την ουτοπία – Η οικονομική ιστορία του 20ού αιώνα» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης

Τα βιβλία οικονομικού περιεχομένου έχ...

«Ελληνικός κομμουνισμός – Μια διεθνική ιστορία (1912-1974)», του Κωστή Καρπόζηλου (κριτική)

«Ελληνικός κομμουνισμός – Μια διεθνική ιστορία (1912-1974)», του Κωστή Καρπόζηλου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κωστή Καρπόζηλου «Ελληνικός κομμουνισμός – Μια διεθνική ιστορία (1912-1974)» (εκδ. Αντίποδες). Στην κεντρική εικόνα, Θεσσαλονίκη, 1η Μαΐου 1936.

Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης

Πορεία από το διεθνικό στο εθνικό ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ