«Fake History» της Τζο Χέντγουικ Τίουισε (κριτική) – Δεν είναι έτσι, αν έτσι νομίζετε

Η Τζο Χέντγουικ Τίουισε, γνωστή ως «κυνηγός της ψεύτικης ιστορίας», στο βιβλίο της Fake History – 100+1 μύθοι της Ιστορίας υπό... κατάρριψη (μτφρ. Κωνσταντίνα Γεωργούλια, εκδ. Μίνωας) ανασύρει από τη σωρεία των αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα (και αλλαχού) που έχουν ως θέμα κάποιο ιστορικό γεγονός, τα πιο χαρακτηριστικά που «θαυμάζονται» και «εγκωμιάζονται» ποικιλοτρόπως, καίτοι βασίζονται σε καταφανή ψεύδη.

Κλασική αμερικανική προτροπή προς επίδοξους συγγραφείς και δημοσιογράφους: ποτέ μην αφήνεις μια μικρή λεπτομέρεια να σου χαλάσει μια ωραία ιστορία. 

Αν στον δημοσιογραφικό κανόνα η έννοια του ψεύδους, της μισής αλήθειας ή της κατασκευασμένης είδησης είναι σύμφυτη με το λειτούργημα, αλλά τουλάχιστον, στο τέλος, στηλιτεύεται, στην κυκεώνα των σόσιαλ μίντια ένα τέτοιο «δημιούργημα» πριμοδοτείται με ευρεία αποδοχή.

Σημεία των καιρών; Μα, ειδικά η Ιστορία (επίσημη, κατά τα λοιπά) ήταν πάντοτε ένας διαφιλονικούμενος επιστημονικός τομέας. Ας μην ξεχνάμε το γνωστό: την Ιστορία την γράφουν οι νικητές.

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με τα ζωτικά ψεύδη του Ίψεν. Ήτοι: σκέψεις, γεγονότα, συζητήσεις ή ακόμη και μνήμες που κατασκευάζει ένας άνθρωπος για να μπορέσει να ζήσει εν ειρήνη και δίχως να τον τρομάζουν τα τραύματα του παρελθόντος, αλλά για επί σκοπώ επινόηση πραγματικών -και καλά- γεγονότων που πολύς κόσμος με το λέγε-λέγε πιστεύει ακράδαντα πως υφίστανται, πως έτσι ακριβώς έγιναν.

Αναλλοίωτοι μύθοι

Η συγγραφέας στο εισαγωγικό σημείωμά της δεν ρίχνει τα βέλη μόνο στο Διαδίκτυο για τη διασπορά ψευδών ιστορικών γεγονότων. Όπως σημειώνει, υπάρχει αναλλοίωτοι μύθοι που πέρασαν από γενιά σε γενιά και όπως συμβαίνει συχνά: όταν επαναλάβεις ένα ψέμα πολλές φορές, στο τέλος αυτό αποκτάει τις αποχρώσες ενδείξεις (ου μην και αποδείξεις) μιας αλήθειας που δεν γίνεται να αμφισβητηθεί.

Στους ανθρώπους αρέσει να ασχολούνται με το παρελθόν, σημειώνει ακόμη, καθώς με τον κατάλληλο «χειρισμό» είναι σε θέση να δείχνουν πως είναι ανώτεροι από τους προηγούμενους. Άλλωστε, έχει αποδειχθεί πως ένα από τα βασικά μελήματα κάθε γενιάς είναι να αποδομεί αυτά που έκανε η προηγούμενη ή οι προηγούμενες.

Η Τίουισε αλιεύει 100+1 μύθους που σίγουρα -κάποιοι εξ αυτών- έχουν υποπέσει στην αντίληψή μας ή τους αναπαράγουμε εν αγνοία μας θεωρώντας πως έτσι είναι αφού έτσι νομίζουμε όλοι.

Η Τίουισε αλιεύει 100+1 μύθους που σίγουρα -κάποιοι εξ αυτών- έχουν υποπέσει στην αντίληψή μας ή τους αναπαράγουμε εν αγνοία μας θεωρώντας πως έτσι είναι αφού έτσι νομίζουμε όλοι.

Κάθε κεφάλαιο του βιβλίου είναι αφιερωμένο σε έναν από αυτούς τους μύθους, ενώ ακολουθεί η διάψευση και το τι πραγματικά συνέβη.

Είναι, άραγε, αποκαρδιωτικό να σκέφτεσαι πως τόσα χρόνια πίστευες με θέρμη κάποιο ψέμα; Ενδεχομένως ναι, αλλά από την άλλη είναι και διαφωτιστικό. Επιτέλους, μαθαίνεις την αλήθεια. Να ποια είναι η σημαντικότητα αυτού του βιβλίου. Διαλύει το πέπλο που καλύπτει κάποια γεγονότα αποκαλύπτοντάς μας την πραγματικότητα.

Η Τζο Χέντγουιγκ Τίουισε, γνωστή ως η κυνηγός της ψεύτικης ιστορίας, είναι αυθεντία στην ιστορία και ευρύτερα γνωστή για τη δουλειά της στα μέσα κοινωνικής δικτύω­σης, με τη βοήθεια των οποίων καταρρίπτει ιστορικά «γεγονότα». Για πάνω από είκοσι χρόνια έχει μελετήσει, διδάξει και ερευνήσει την ιστορία και έχει κάνει εκτεταμένη έρευνα στην καθημερινή ζωή της μεσαιωνικής Ευρώπης, στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 και στην ιστορία του εγκλήματος. Έχει εργαστεί ως ιστορική σύμβουλος σε ντοκιμαντέρ και ταινίες και έχει διδάξει ιστορία σε μουσεία.

Μια «δοκιμή» θα μας πείσει. Επί παραδείγματι: μάθαμε στο σχολείο (και φυσικά το επαναλαμβάνουμε με περισσή σιγουριά) πως ο Νεύτωνας επινόησε τη θεωρία της βαρύτητας όταν έπεσε στο κεφάλι του ένα μήλο, ενόσω ξεκουραζόταν κάτω από μια μηλιά. Ωραίο δεν ακούγεται;

Ο Νεύτωνας και το μήλο

Κι όμως, η αλήθεια του πράγματος είναι ολότελα διαφορετική. Η ιστορία άρχισε να διασπείρεται κατ’ αυτόν τον τρόπο από τον μαθηματικό, φυσικό και αστρονόμο Λέοναρντ Όιλερ. Συγκεκριμένα, ανέφερε το εν λόγω περιστατικό σε μια επιστολή του το 1760.

Σε εκείνη έλεγε πως ο Νεύτωνας «ανακάλυψε» τη βαρύτητα τη στιγμή που έπεσε ένα μήλο στο κεφάλι του. Κι όμως, ένας φίλος του Νεύτωνα, ο Γουίλιαμ Στάκλι, στο έργο του Απομνημονεύματα του Σερ Ισαάκ Νεύτωνα (εκδόθηκε το 1752), σημειώνει πως ο Νεύτωνας ήταν ήδη σε φάση αναζήτησης της θεωρίας της βαρύτητας όταν είδε ένα μήλο να πέφτει από μια μηλιά.

Το ίδιο σημειώνουν κι άλλοι επιστήθιοι φίλοι του Νεύτωνα που έτυχε να γνωρίζουν τις αναζητήσεις του. Ως εκ τούτου, δεν πρόκειται για μια στιγμή έκλαμψης ή ενός «Εύρηκα» που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.

Στην ουσία, χρειάστηκε πολλά χρόνια (μετά από εκείνο το επεισόδιο με το μήλο) για να καταλήξει στα επιστημονικά συμπεράσματά του.

Η επίπεδη γη

Μια άλλη θεωρία που μας έρχεται από γενιά σε γενιά αναφέρει πως οι άνθρωποι του Μεσαίωνα πίστευαν πως ο κόσμος είναι επίπεδος (ακόμη και στις μέρες μας κάποιοι το πιστεύουν) και μόνο όταν ανακαλύφθηκε η Αμερική από τον Κολόμβο άρχισε να αλλάξει η οπτική που είχαν για τον κόσμο.

Κι όμως, η Τίουισε μάς υπενθυμίζει πως οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως η Γη ήταν σφαιρική έως τον έκτο αιώνα π.Χ., ενώ οι λόγιοι του Μεσαίωνα συμφωνούσαν και υποστήριζαν αυτή την άποψη από τουλάχιστον τον έβδομο αιώνα μ.Χ.

Από τον Αριστοτέλη έως τον Πλίνιο και στη συνέχεια στον επίσκοπο Σεβίλλης Ισίδωρο (κατά τον έβδομο αιώνα, στο βασίλειο των Βισιγότθων της Ισπανίας), η σφαιρικότητα της γης δεν τελούσε υπό αμφισβήτηση.

Από τον Αριστοτέλη έως τον Πλίνιο και στη συνέχεια στον επίσκοπο Σεβίλλης Ισίδωρο (κατά τον έβδομο αιώνα, στο βασίλειο των Βισιγότθων της Ισπανίας), η σφαιρικότητα της γης δεν τελούσε υπό αμφισβήτηση.

Υπάρχουν κι άλλες ισχυρές ενδείξεις πως οι άνθρωποι του Μεσαίωνα δεν ήταν βαθιά νυχτωμένοι. Περί της στρογγυλότητας της Γης αποφαίνεται ο Θωμάς ο Ακινάτης, αλλά και ο Δάντης.

Θα πει κανείς ότι οι απλοί άνθρωποι θα μπορούσαν κάλλιστα να πιστεύουν το αντίθετο. Σαφώς, μόνο που κατά τον Μεσαίωνα ουδείς ρωτούσε την άποψη των απλών ανθρώπων και σίγουρα δεν υπάρχουν κάπου καταγεγραμμένες τέτοιες απόψεις για να μπορούμε σήμερα να τις επικαλούμαστε.

Τι δηλώνουν αυτά τα δύο παραδείγματα; Οτι πρέπει να μελετήσει κανείς τα υπόλοιπα 98 που παρατίθενται στο βιβλίο για να κατανοήσει σε βάθος πόσο μακριά είμαστε κάποιες φορές από την πραγματικότητα.

Το βιβλίο είναι γραμμένο με τόσο εύληπτο τρόπο που δύσκολα δεν θα γίνει κατανοητό. Επιπλέον, η Τίουισε δείχνει να περνάει καλά αποκαλύπτοντας τα ψεύδη αιώνων και τούτο φαίνεται και από τον τρόπο που παραθέτει τις νέες αλήθειες.

Μπορούμε να το δούμε ως μια εμβάπτιση στην επιστημονική αλήθεια αυτό το βιβλίο ή, έστω, ως μια καλή αρχή να πάψουμε να πιστεύουμε άκριτα διάφορες θεωρίες συνωμοσίας ή γενικεύσεις που δεν ξέρουμε πώς προέκυψαν, ποιος τις μεταφέρει και για ποιο σκοπό.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Σαν Νορμάλ» θα κυκλοφορήσει στις 12 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.