«1821: Η δημιουργία ενός έθνους-κράτους» των Θάνου Μ. Βερέμη, Γιάννη Σ. Κολιόπουλου, Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη (κριτική)

Ένα ανοιχτό βιβλίο μπορεί να ταράξει το αφήγημα γενεών ολόκληρων, σε ποικίλους τομείς: εκπαίδευση, τέχνες, ιδεολογικο-πολιτικούς χώρους, θέαση και αντίληψη της πραγματικότητας, είτε από αριστερά είτε από δεξιά είτε από το κέντρο.

[…]
Ρωμιός: Τα παλιά βάσανα της Ελλάδας περάσανε. Ήρθε ο Καποδίστριας!
Ρωμιάκι: Ά, ωραία.
Ρωμιός: Πάει ο Καποδίστριας. Τώρα περιμένουμε τον Όθωνα.
Ρωμιάκι: Α, τον Όθωνα. Ο Όθωνας και η Αμαλία, έ.
Ρωμιός: Όχι, η Αμαλία θα έρθει αργότερα, τώρα περιμένουμε τον Όθωνα.
Ρωμιάκι: Έτσι μπράβο. Να ’χουμε και ’μεις έναν δικό μας βασιλιά, να μην περιμένουμε όλο από τους ξένους βασιλιάδες, γιατί όποιος δεν έχει νύχια να ξυστεί... Καλά δε λέω;
Ρωμιός: Σοφά. Μόνο που κι αυτόν οι ξένοι μας τον διαλέξανε.
Ρωμιάκι: Έ, άστους να διαλέγουν οι ξένοι. Ξέρουν αυτοί. Έχουνε πείρα οι άνθρωποι.
Ρωμιός: Σωστό.
[…]

Αυτό είναι το σημείο από την παράσταση «Το μεγάλο μας τσίρκο» [1], το ομώνυμο θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη [2], που αναφέρεται στην άφιξη (1833) εκ Βαυαρίας του Όθωνα για να στεφθεί βασιλιάς του νεοσύστατου, εδαφικά περιορισμένου ακόμη, ελληνικού κράτους, λίγα μόλις χρόνια από την έναρξη της Επανάστασης του 1821.

Το κοινό, στον δίσκο βινυλίου (κυκλοφορεί και σε δίσκο ακτίνας-cd), ακούγεται να γελά και να χειροκροτά. Έχει πληρώσει αδρά τον γάμο της πριγκίπισσας Σοφίας με τον τότε διάδοχο του ισπανικού θρόνου Χουάν Κάρλος (1962), έχει δει το παρακράτος με τη σιωπηρή έγκριση του Παλατιού να δολοφονεί τον Λαμπράκη (1963), η Χούντα σκοτεινιάζει τη χώρα κι εκείνο, μέσα από τη θεατρική πράξη, ελευθερώνεται και καθαγιάζεται.

Έτσι μεγάλωναν και μεγαλώνουν οι του Κέντρου προς αριστερά ή οι της Αριστεράς προς το Κέντρο: οι ξένοι, το αγκάθι. Οι Ξένοι, ένοχοι. Ο Λαός, το μέγα θύμα. Εξύψωση και αγιοποίηση που θολώνουν μέχρι παραμόρφωσης την εικόνα.

Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης, Θάνος Μ. Βερέμης, Γιάννης Σ. Κολιόπουλος

Μόνον ανιχνεύοντας και περπατώντας προς τα πίσω μπορεί να κατανοηθεί η πολιτική πορεία και η κατάσταση της χώρας, στην περίπτωσή μας από δύο αιώνες πριν μέχρι σήμερα. Η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους [3], που φιλοξενείται στα περισσότερα σχολεία της χώρας, αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο μολονότι είναι αξιόλογο έργο. Βιογραφίες σημαντικών προσώπων του 1821 από σύγχρονους τους ή συντρόφους τους, η αυτοβιογραφία του Μακρυγιάννη, και έργα όπως Τα καπάκια [4] του Κωστή Παπαγιώργη προσφέρουν στο αναγνωστικό κοινό πληροφορίες που απαιτούν συγκέντρωση, σύγκριση, αναθεώρηση αφηγημάτων.

Η συλλογική εργασία των Θάνου Μ. Βερέμη, Γιάννη Σ. Κολιόπουλου, Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη 1821: Η δημιουργία ενός έθνους-κράτους (εκδ. Μεταίχμιο), παρουσιάζει ευσύνοπτα, με ωραία ρέουσα γραφή, τις συνθήκες στην περιοχή και πέραν αυτής, πριν από την Επανάσταση όπως και τις συνθήκες κατά την διάρκειά της μέχρι την άφιξη του Καποδίστρια και τη δολοφονία του. Συγκαταλέγεται στα βιβλία που η επιστημονική συγγραφική τους ομάδα ερευνώντας πλήθος πηγών και αρχείων, επιχειρεί να συμβάλει στον καλύτερο φωτισμό του ιστορικού, πια, παρελθόντος στην ολότητά του. Οι αναγνώστριες/ες που ενδιαφέρονται, έχουν την δυνατότητα να εννοήσουν, να αντιληφθούν την διαδρομή του Ελληνικού Κράτους, να απομακρυνθούν από την βολική και μανιχαϊστική προσέγγιση των γεγονότων «κακοί ξένοι-άμοιροι Έλληνες».

Πρόσωπα, ομάδες, οργανισμοί, τα πάντα παρουσιάζονται με σαφήνεια: οπλαρχηγοί, προεστοί, πολιτικοί, Φαναριώτες, Εκκλησία, Καποδίστριας, παρουσιάζονται δίχως τη λάμψη του εξωραϊσμού και της ύψιστης τελειότητας μα και χωρίς να υποτιμάται ή να υποβαθμίζεται η προσφορά τους στο ιστορικό μομέντουμ.

Πρόσωπα, ομάδες, οργανισμοί, τα πάντα παρουσιάζονται με σαφήνεια: οπλαρχηγοί, προεστοί, πολιτικοί, Φαναριώτες, Εκκλησία, Καποδίστριας, παρουσιάζονται δίχως τη λάμψη του εξωραϊσμού και της ύψιστης τελειότητας μα και χωρίς να υποτιμάται ή να υποβαθμίζεται η προσφορά τους στο ιστορικό μομέντουμ. Κοινό, λοιπόν, που προτιμά ή ικανοποιείται με φαντασιακές απαντήσεις-ερμηνείες θα δυσκολευτεί να δει την αφαίρεση των γυαλιστερών ψιμυθίων από τα περιβλημένα με τον μύθο και «αγιοποιημένα», πρόσωπα.

Προσωπικά και οικογενειακά αφηγήματα («τζάκια») μέσα στα χρόνια, καταρρίπτονται καθώς παρουσιάζεται το ιδιωτικό συμφέρον μεταμφιεσμένο σε «κοινό», η φαλκίδευση της αντιπροσωπευτικότητας των αιρετών, ο σαφής ταξικός διαχωρισμός και ο αποκλεισμός των φτωχών και πένητων από το δικαίωμα στην πολιτική έκφραση, η αναβλητικότητα και η νεφελώδης αλλά σαφώς ελιτίστικη αντίληψη περί εγγράμματων πεπαιδευμένων που θα είναι σε θέση να αγωνιστούν για απελευθέρωση σε βάθος αόριστου χρόνου (Α. Κοραής), γιατί η Εκκλησία κράτησε συγκεκριμένη στάση πριν και κατά την Επανάσταση, η ταξική υπεροχή των ντόπιων οικονομικών κεφαλών που αυτο-χρίζονταν αρμόδιοι και κατάλληλοι για τις εξελίξεις, η προσπάθεια του Καποδίστρια να δώσει υπόσταση, αξία στους μη-έχοντες ώστε ικανοποιώντας τις βασικές τους βιοποριστικές ανάγκες να έχουν την δυνατότητα απόκτησης κοινής συνείδησης. Όλα απαντώνται νηφάλια με παράθεση πηγών, σε ερωτήσεις ή σκέψεις που έπειτα από τόσα χρόνια θεωρούνται, ακόμη, αιρετικές.

Η βιβλιογραφία, τόσο ελληνόγλωσση όσο και ξενόγλωσση, πλούσια, εξαιρετικά βοηθητική για όσες/ους αγαπούν την Ιστορία, για όσες/ους αναζητούν και προσπαθούν να κατανοήσουν το οικείο και το ξένο. Θα ήταν τολμηρό να προτείναμε το βιβλίο στους εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας, ως βοηθητικό εκπαιδευτικό υλικό για τους ίδιους, σε ό,τι αφορά τις ενότητες σχετικά με την Επανάσταση του 1821;

Σημειώσεις
[1] Εμβληματικό έργο με θαυμάσια μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου, τη μοναδική ερμηνεία των τραγουδιών από τον Νίκο Ξυλούρη, με την Τζένη Καρέζη, τον Κώστα Καζάκο, τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο, Στέλιο Κωνσταντόπουλο, Χρήστο Καλαβρούζο και άλλους αξιόλογους ηθοποιούς. Πρωτοανέβηκε το 1973, στο θέατρο «Αθήναιον», που βρισκόταν επί της Πατησίων, απέναντι από το Πολυτεχνείο.
[2] Ι. Καμπανέλλης, Θέατρο, εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ, τόμος 3ος, Αθήνα, 2209
[3] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (16 τόμοι) Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1970-2000
[4] Κωστής Παπαγιώργης, Τα καπάκια, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2009

* ΗΜΕΛΙΝΑ ΒΕΡΓΗ είναι εκπαιδευτικός και δρ του Πανεπιστημίου Κρήτης.