Για το βιβλίο της Silvia Ferrara «Η μεγαλύτερη εφεύρεση – Η υπέροχη ιστορία της γραφής» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο δίσκος της Φαιστού, που εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, παραμένει ένα από τα μυστήρια για τους αρχαιολόγους, μια και ούτε η γραφή ούτε ο σκοπός κατασκευής του έχουν εξηγηθεί.
Της Λεύκης Σαραντινού
Η Σίλβια Φερράρα είναι καθηγήτρια Αιγαιακών πολιτισμών στο πανεπιστήμιο της Μπολόνια και έχει εργαστεί ως ερευνήτρια αρχαιολογίας και γλωσσολογίας σε ιδρύματα της Μεγάλης Βρετανίας. Το βιβλίο της Η μεγαλύτερη εφεύρεση – Η υπέροχη ιστορία της γραφής, παρά την επιστημονική τεκμηρίωση των λεγομένων του, δεν είναι –όπως θα μπορούσε– δυσνόητο και γραμμένο με τρόπο αυστηρά επιστημονικό. Αντίθετα, η γραφή της Φερράρα και το ύφος που έχει υιοθετήσει καθιστούν το βιβλίο απολύτως βατό και εύκολα αναγνώσιμο – παρ' ότι πραγματεύεται ένα δύσκολο θέμα.
Δεν πρόκειται πάντως για μια αναλυτική γραμμική αφήγηση της ιστορίας της γραφής, αλλά περισσότερο για αφήγηση των κυριότερων σταθμών στην ιστορία της σπουδαίας αυτής εφεύρεσης του ανθρώπου. Η Φερράρα εξετάζει κατ' αρχάς το φαινόμενο της γραφής από ανθρωπολογική και μορφολογική-τεχνική άποψη. Εν συνεχεία, μας ταξιδεύει σε νησιά όπως η Κρήτη, η Κύπρος, αλλά και στα μακρινά νησιά του Πάσχα και στις μη αποκρυπτογραφημένες γραφές τους.
Η γραφή είναι μια από τις μεγαλύτερες εφευρέσεις του ανθρώπου και δίχως αυτή θα ήταν ίσως ακατόρθωτη η διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της συνέχειας των πολιτισμών.
Η γραφή είναι μια από τις μεγαλύτερες εφευρέσεις του ανθρώπου και δίχως αυτή θα ήταν ίσως ακατόρθωτη η διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της συνέχειας των πολιτισμών. Η γραφή, ως πολιτισμικό φαινόμενο, είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένη με τις πόλεις και η δημιουργία της –ταυτόχρονα περίπου σε πολλά μέρη του πλανήτη γύρω στην τρίτη χιλιετία π.Χ.–, σχετίζεται πάντοτε με ανάγκες του εμπορίου, της διοίκησης και της γραφειοκρατίας. Πιο συγκεκριμένα, τα μέρη της γης στα οποία γεννήθηκαν, σχεδόν συγχρόνως, οι πόλεις, η μόνιμη εγκατάσταση, η γεωργία και, κατά συνέπεια, η γραφή, ήταν η Μεσοποταμία, η κοιλάδα του Ινδού ποταμού, η Κίνα, η Αίγυπτος και η Κεντρική Αμερική.
Εκτός από τις πρωταρχικές γραφές των παραπάνω περιοχών, η Φερράρα εξετάζει ακολούθως ορισμένα «μυστικά» αλφάβητα, όπως το αλφάβητο της Χίλντεγκραντ του Μπίνγκεν, τον περίφημο δίσκο της Φαιστού από την Κρήτη, το αλφαβητάριο του Σκεόγια και το –αδιάβαστο μέχρι σήμερα–, βιβλίο του Βόινιτς. Στο τέλος της μελέτης της, επιχειρεί μια πρώτη μύηση των αναγνωστών της σε τεχνικές αποκρυπτογράφησης, εξηγώντας με όρους απλούς τη διαδικασία που ακολουθούν οι γλωσσολόγοι.
Συμπερασματικά, πρόκειται για ένα βιβλίο, το οποίο δεν αφορά μόνο την Ιστορία και της Γλωσσολογία, αλλά περιλαμβάνει –όταν αυτό είναι απαραίτητο–, και μυθολογικά στοιχεία. Το παρακάτω απόσπασμα είναι ενδεικτικό:
«Έτσι λοιπόν, ο αρχαίος ελληνικός μύθος και η ιδανική του γεωγραφία, προκειμένου να μας χαρίσουν μια στέγη, πηγαίνουν κατευθείαν στην Κρήτη, δίνοντας το όνομα “Ευρώπη” στη μητέρα του Μίνωα, βασιλιά του νησιού. Η Ευρώπη είναι η Κρήτη, η Κρήτη είναι η Ευρώπη, από το λυκαυγές της ιστορίας, πάνω στο νήμα του μύθου. Ρίζες.
Η αρχαία ελληνική γλώσσα, μας βοηθάει με τον τρόπο της: ευρύς + –ωψ (ρίζα των λέξεων “πρόσωπο”, “όμμα”), ίσως όμως να είναι μια ετυμολογία δημιουργημένη επί τούτω, για να γίνει κατανοητό το όνομα. Η Ευρώπη και το ευρύ βλέμμα της προς τον κόσμο, που ελέγχει τα πάντα, από την Ελλάδα και εκείθεν».
Οι γραφές, καλώς ή κακώς, είναι οι ρίζες κάθε λαού, καθώς και φορείς πολιτισμού. Μένει λοιπόν σε εμάς να τις αποκρυπτογραφήσουμε και να ανακαλύψουμε τα μυστικά που περικλείουν. Και το εν λόγω βιβλίο θα μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε την ομορφιά τους και να μάθουμε πράγματα που ενδεχομένως δεν είχαμε ακούσει ποτέ για αυτές.
* Η ΛΕΥΚΗ ΣΑΡΑΝΤΙΝΟΥ είναι συγγραφέας, ιστορικός και καθηγήτρια μουσικής. Τελευταίο της βιβλίο, ο τόμος «Γραφοσκιάσεις: Ασκήσεις δημιουργικής γραφής για εφήβους και ενήλικες» (εκδ. 24 Γράμματα).
