alt

Για το βιβλίο του Μάριου Μπέγζου «Κώστας Αξελός – Το άνοιγμα της σκέψης» (εκδ. Πεδίο).

Της Κυριακής Αν. Λυμπέρη

Στο παρόν βιβλίο, που αποτελεί πρόσφατη επανέκδοση παλιότερης δουλειάς του, επιχειρείται από τον συγγραφέα και πανεπιστημιακό δάσκαλο Μάριο Μπέγζο μια προσέγγιση στη σκέψη και το έργο του Κώστα Αξελού, όχι με τον τρόπο της ερμηνείας –όπως αναφέρει στον πρόλογό του– αλλά αφήνοντας τον ίδιο τον φιλόσοφο να μιλήσει, εκθέτοντας σημαντικά σημεία των κειμένων του. Απέχει όμως η προσπάθεια αυτή από το να αποτελεί μια απλή παράθεση αποσπασμάτων, αλλά οργανώνει και ταξινομεί κεφάλαια και θεματικές, έτσι ώστε να δίνεται μια όσο το δυνατόν πιο ευκρινής και εύληπτη εικόνα του αξελικού έργου. Πράγμα που δείχνει και τη βαθιά γνώση του συγγραφέα επί του έργου αυτού, η οποία και είναι προϋπόθεση για μια επιτυχημένη παρουσίαση.

Έναντι των φιλοσοφικών συστημάτων με τις αντινομίες τους, προκρίνει τη διαλεκτική σκέψη που περιέχει και την άρνηση, χωρίς να οδηγεί όμως στον μηδενισμό. Επισημαίνει ότι τελειωτική λύση δεν έχει δοθεί ως σήμερα σε κανένα πρόβλημα.

Αφού παραθέσει ένα βιογραφικό του φιλοσόφου, προχωρεί στην εκδίπλωση της αξελικής σκέψης. Η φιλοσοφία του μεταφράζεται σε έναν προσανατολισμό προς τους ανοιχτούς ορίζοντες του κόσμου ενός οδοιπόρου ή θαλασσοπόρου, ενός Οδυσσέα χωρίς Ιθάκη. Τον Οδυσσέα ή τον Περιπλανώμενο Ιουδαίο θεωρεί ως θετικές φυσιογνωμίες που μετέχουν χωρίς να κατέχουν τόπους και τοπία, διακατέχονται από τον πόθο ενός ταξιδιού που ωστόσο δεν έχουν διαλέξει, αλλά που αυτό τους διάλεξε μέσω της ιστορικής συγκυρίας. Ο ορίζοντας που από τη φύση του δεν κλείνει, σημαίνει ένα σύμπαν ανοιχτό στο παν. Ενώ η κάθε είδους Ιθάκη σημαίνει ένα σταθερό σημείο και μια επιστροφή στο γνωστό. Κατά τον ίδιο, το πρόβλημα της ουσίας του ανθρώπου μένει ανοιχτό, καθώς και οι δυνατότητες της φιλοσοφικής σκέψης. Έναντι των φιλοσοφικών συστημάτων με τις αντινομίες τους, προκρίνει τη διαλεκτική σκέψη που περιέχει και την άρνηση, χωρίς να οδηγεί όμως στον μηδενισμό. Επισημαίνει ότι τελειωτική λύση δεν έχει δοθεί ως σήμερα σε κανένα πρόβλημα.

Οι δυο πόλοι της αξελικής σκέψης είναι ο Ηράκλειτος και ο Μαρξ. Ο Ηράκλειτος είναι ο στοχαστής που συλλαμβάνει την ενότητα του κόσμου μέσα στην ταυτόχρονή της πολλαπλότητα. Όλα τα όντα συναρθρώνονται μέσα στο γίγνεσθαι το οποίο χωρίς να είναι ειρηνικό, είναι αρμονικό. Χρόνος και σκέψη για τον Ηράκλειτο –θεωρεί ο Κώστας Αξελός– δεν είναι χωρισμένα, η σκέψη είναι μια σκέψη πάνω στον χρόνο, ο χρόνος είναι εξαρχής παρών σαν βιωμένος χρόνος. Ο άνθρωπος είναι ένα απόσπασμα του μεγάλου Όλου που φιλοδοξεί να το φτάσει. Η ηρακλείτεια σκέψη προσπαθεί να συλλάβει τη μία θεότητα, υπερβαίνοντας ωστόσο το σύνολο των θρησκευτικών πίστεων του καιρού του και αποποιούμενος τις ετοιμοπαράδοτες λύσεις.

Ο δεύτερος πόλος της αξελικής σκέψης είναι ο Μαρξ, αλλά κατά μια έννοια όπου η φιλοσοφία είναι μέθοδος πρώτα από όλα και όχι κλειστό σύστημα αναλλοίωτων αληθειών. Έτσι και τη μαρξική σκέψη τη θεωρεί ανοιχτή, το μαρξιστικό σύστημα όμως κλειστό. Επισημαίνει ότι όσο πιο πλούσια είναι μια σκέψη, τόσο περιέχει ερωτήματα που δεν έχουν διευθετηθεί. Στην κριτική του –μεταξύ των άλλων– θα αναφέρει ότι ο Μαρξ δεν καταπιάνεται με την ολότητα του κόσμου, αλλά μόνο με το ανθρώπινο ιστορικό και κοινωνικό γίγνεσθαι. Μια σχέση λοιπόν μεταξύ των δυο φιλοσόφων κατάφασης και άρνησης, διότι η κάθε σκέψη περιέχει και αυτό που θα την ξεπεράσει.

Ο κόσμος είναι το παιχνίδι και ο άνθρωπος ο παίκτης. Το περιπλανώμενο είναι τού ανθρώπου παίζει ένα παιχνίδι, μέσα στο οποίο τα σχέδιά του διαρκώς διαψεύδονται.

Αποδεσμευόμενος από τους δυο εμπνευστές του ο Κώστας Αξελός θα προχωρήσει στην ανάπτυξη της πλανητικής σκέψης. Στην τεχνολογική εποχή μας, η γη έχει καταστεί ένα πλανητικό χωριό, ενώ ο πλάνητας άνθρωπος, ο περιπλανώμενος στοχαστής, με την περιήγηση στους ανοιχτούς ορίζοντες της εν τω γίγνεσθαι ολότητας του κόσμου αποφεύγει όσο γίνεται την παραπλάνηση, την καθήλωση σε μερικές αλήθειες. Η σκέψη αμφισβητεί τα πάντα, ακόμα και τον εαυτό της. Τίποτα ποτέ δεν είναι ολικό, πλήρες και ολοκληρωμένο. Ο άνθρωπος θεωρείται πάντα «επιβάτης και καθ’ οδόν». Εισάγει εδώ την έννοια του Παιγνίου με τη διττή ιδιότητα της ενότητας και της ανοικτότητας. Ενότητα των προσώπων που χάρη στο παιχνίδι γίνονται ένα, ανοικτότητα αφού η έκβαση του παιχνιδιού είναι άγνωστη, αν και οι κανόνες εκ των προτέρων γνωστοί. Ο κόσμος είναι το παιχνίδι και ο άνθρωπος ο παίκτης. Το περιπλανώμενο είναι τού ανθρώπου παίζει ένα παιχνίδι, μέσα στο οποίο τα σχέδιά του διαρκώς διαψεύδονται. Η τρίτη διάσταση του παιγνίου είναι ο χρόνος, ο κοσμικός ρυθμός... Τι πρέπει να κάνουμε λοιπόν κατά τον Κώστα Αξελό; Να παίξουμε το παιχνίδι από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.

Κάθε μεταφυσική διατυπώνει τους όρους ενότητας της πραγματικότητας, ωστόσο αυτό αποτελεί την αδυναμία της φιλοσοφίας που γίνεται έτσι κλειστή. Πώς μπορεί να υπάρξει ανοιχτή ενότητα; Κάθε σκέψη προσπαθώντας να στοχαστεί το νόημα της ανοιχτής ολότητας, δεν είναι παρά σκέψη αποσπασματική. Σκέψη ανοιχτή στο παιχνίδι του κόσμου. Ας μη φοβόμαστε λοιπόν το κενό και το χάος. Να μάθουμε να σκεπτόμαστε –υποστηρίζει ο Κώστας Αξελός– και να μη ζητάμε έτοιμες λύσεις. Τίποτα δεν είναι δυνατόν να λεχθεί ή να γίνει αντιληπτό στο σύνολό του. Στον στοχαστή αρμόζει λοιπόν μια ανοιχτή και ρωμαλέα σκέψη που σχεδόν δεν θα λέγεται φιλοσοφία, ενώ δίνει ως παραδείγματα ανοικτότητας με δυνατότητα ενότητας τον έρωτα και τη θρησκεία. Θρησκεία-μαγεία-μύθοι, ποίηση και τέχνη, πολιτική, φιλοσοφία-επιστήμες-τεχνική είναι οι μεσολαβητικές εξουσίες προς την αναζήτηση του κέντρου στο παιχνίδι του κόσμου. Οι μεγάλες εξουσίες θεμελιώνονται σε επτά στοιχειώδεις δυνάμεις: γλώσσα, σκέψη, εργασία, αγώνα, έρωτα, θάνατο, παιχνίδι. Η σκέψη ανοίγεται σε όλα τα ερωτήματα και συναντά τη διαφορά.

Η σκέψη δεν κατορθώνει να σκεφτεί πλήρως τη ζωή. Το βίωμα δεν αποδίδεται πλήρως από τον λόγο και τη γραφή και αυτό που λέγεται ή γράφεται, σπάνια βιώνεται. Το κατάλληλο ύφος του στοχασμού είναι η ειρωνεία και το χιούμορ. Στα μεγάλα ερωτήματα απαντάμε με ερωτηματικές απαντήσεις, διότι καμία ερμηνεία δεν είναι πλήρης και οριστική.

Στο πεδίο της ηθικής επικρίνει την κτητικότητα του νεωτερικού ανθρώπου. Καθήκον μας θεωρεί να υπερβούμε την ατομικότητα μέσα στην ολότητα των οριζόντων του κόσμου και όχι απλώς σε μια συγκεκριμένη συνύπαρξη. Σημειώνει ότι Μαρξ και Φρόιντ κινούνται στον χώρο μιας τέτοιας ηθικής, αλλά δεν άντεξαν να σηκώσουν το βάρος των σχεδίων τους και ότι τελικά η μοίρα κάθε επανάστασης είναι να αποτυχαίνει στις ύψιστες εμπνεύσεις της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρέπει να υφίσταται για να τις πραγματώνει έως του σημείου που δύναται. Από την άλλη θεωρεί ότι η Εκκλησία έχει γίνει τουριστική και οικουμενική. Δεν υπάρχουν πλέον μεγάλες ηθικές, πολιτικές και ιστορικές εναλλακτικές λύσεις. Θα πρέπει να ζήσουμε χωρίς την ελπίδα να κάνουμε την ανθρωπότητα καλύτερη. Κανείς να κάνει μάλλον ό,τι μπορεί, παρά ό,τι «οφείλει», χωρίς τυφλό φανατισμό όμως, χωρίς παρωπίδες. Ούτε ηδονισμός, ούτε ασκητισμός. Ούτε ατομισμός, ούτε κολεκτιβισμός. Ούτε μηδενισμός, ούτε στείρα ηθικολογία. Κάθε άνθρωπος να είναι όσο περισσότερο γίνεται ο κόσμος, παλεύοντας μέσα στο παιχνίδι. Η σχέση ανθρώπου και κόσμου είναι το κυριότερο διακύβευμα. Εκεί φαίνεται ότι ο άνθρωπος είναι αυτός που παίζει και που παίζεται ταυτοχρόνως. Αυτό που κερδίζεται από τη μια, χάνεται από την άλλη. Η σκέψη δεν κατορθώνει να σκεφτεί πλήρως τη ζωή. Το βίωμα δεν αποδίδεται πλήρως από τον λόγο και τη γραφή και αυτό που λέγεται ή γράφεται, σπάνια βιώνεται. Το κατάλληλο ύφος του στοχασμού είναι η ειρωνεία και το χιούμορ. Στα μεγάλα ερωτήματα απαντάμε με ερωτηματικές απαντήσεις, διότι καμία ερμηνεία δεν είναι πλήρης και οριστική. Έτσι η ερμηνευτική οφείλει να είναι αποφατική (λέγοντας τι δεν είναι τα πράγματα και όχι τι είναι). Ένας λόγος ανοιχτός θέτει τα πάντα υπό ερώτηση. Η Τέχνη και η Ποίηση είναι προνομιακοί χώροι, καθώς εκεί όλα κρύβονται με το φανέρωμά τους και φανερώνονται με την απόκρυψή τους. Στη φιλία δίνει μεγάλη βαρύτητα (μια φιλία όμως που περιλαμβάνει και την έριδα και χωρίς κτητικότητα) τοποθετώντας την πάνω από τον έρωτα και την αγάπη. Το ερώτημα περί Θεού το αφήνει ανοικτό, αφού δεν τον ικανοποιεί ούτε ο θεϊσμός των θρησκειών, ούτε ο αθεϊσμός. Ως προς την τεχνολογία θεωρεί ότι δεν είναι οι μηχανές στην υπηρεσία του ανθρώπου αλλά ότι ο άνθρωπος-μηχανή διαφεντεύεται από αυτές. Στο πεδίο της πολιτικής –ιδίως μετά τα γεγονότα της Πολωνίας και της Ουγγαρίας– οδηγείται, κατά δήλωση του ίδιου, σε ένα μεταμαρξισμό γεμάτο προβληματισμό και αμφισβήτηση. Αποστασιοποιείται με έναν τρόπο από την επανάσταση, επειδή προκαλεί υπερβολική βία. Δεν είναι μόνο η κοινωνία που πρέπει να μεταμορφωθεί, αλλά και η σχέση μας με τον κόσμο του οποίου είμαστε μέρος. Ετοιμότητα προς συνάντηση, φιλικότητα, μετοχή. Ανοικτότητα της σκέψης σε όλα.

Ο Μάριος Μπέγζος καταθέτει τα χωρία που στηρίζουν τα παραπάνω παραπέμποντας κατά σημεία στην εργογραφία του στοχαστή, η οποία υπάρχει συνοπτικά και στο τέλος του βιβλίου μαζί με ευρετήριο των ελληνικών του μεταφράσεων, των διεθνών μελετών για το έργο του, καθώς και αναφορά σε συνεντεύξεις του στα ελληνικά.

* O ΚΥΡΙΑΚΗ ΑΝ. ΛΥΜΠΕΡΗ είναι ποιήτρια.
Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ορμητικοί οι φθόγγοι ως το χάνομαι» (Εκδόσεις των Φίλων).


altΚώστας Αξελός
Το άνοιγμα της σκέψης
Μάριος Μπέγζος
Πεδίο 2018
Σελ. 192, τιμή εκδότη €11,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΜΠΕΓΖΟΥ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

Για το μυθιστόρημα του Γιόν Φόσε [Jon Fosse] «Το άλλο όνομα – Επταλογία I-II» (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδ. Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Υπήρξα από εκείνους τους τυχερούς που είδαν το έργο του Γιόν Φόσε «Κάποιος θα έρθει» που ανέβηκε τον Σεπτέμβριο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ