alt

Για το βιβλίο της Αλεξάνδρας Σαμουήλ «Πάντα αριθμώ διέταξας» (εκδ. Μελάνι).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Το «Πάντα αριθμώ διέταξας» είναι ένα ταξίδι στη συμβολική, απόκρυφη ή μεταφυσική φύση του αριθμού, και στις αναλογίες –τις συμβολικές και τις απόκρυφες– που διέπουν την ποίηση και τη διατρέχουν· ξεκινώντας από τις πυθαγόρειες και πλατωνικές πηγές της συμβολικής αριθμολογίας, των αριθμών ως κοσμοειδώλων, κι ακολουθώντας με τρόπο προσιτό και διαυγή το ρου της ως εκεί που εκβάλλει, στην ελληνική ποίηση του 20ου αι., στον Ελύτη και τον Εγγονόπουλο. Τεράστιο το θέμα, τείνει σχεδόν να συμπίπτει με την ίδια την ιστορία της ποίησης και της φιλοσοφικής σκέψης, και η συμπύκνωση που επιχειρεί η Αλεξάνδρα Σαμουήλ σε διακόσιες πενήντα σελίδες μοιάζει αδύνατη και είναι – μα το εγχείρημά της, καίτοι ως ένα σημείο γενικό, είναι εντέλει πιο ειδικό και γι’ αυτό δικαιώνεται. 

Ο τρόπος που καταγίνεται αφενός με την αριθμολογία στην αρχαία σκέψη, τη χριστιανική, την αναγεννησιακή, ως τον 17ο και τον 18ο αι. που υποχωρεί ο συμβολισμός των αριθμών για να επανέλθει με το Ρομαντισμό, και αφετέρου στη συμβολική φύση του αριθμού στη «σβεντενμποργκιανή» και «δαντική» μεταφυσική στην ποίηση του Σολωμού, στην ηλιακή μεταφυσική του Ελύτη και στον υπερρεαλιστικό τεκτονισμό του Εγγονόπουλου.

Ο τρόπος που καταγίνεται αφενός με την αριθμολογία στην αρχαία σκέψη, τη χριστιανική, την αναγεννησιακή, ως τον 17ο και τον 18ο αι. που υποχωρεί ο συμβολισμός των αριθμών για να επανέλθει με το Ρομαντισμό, και αφετέρου στη συμβολική φύση του αριθμού στη «σβεντενμποργκιανή» και «δαντική» μεταφυσική στην ποίηση του Σολωμού, στην ηλιακή μεταφυσική του Ελύτη και στον υπερρεαλιστικό τεκτονισμό του Εγγονόπουλου –ως και τον απόηχο της μεταφυσικής συμβολογραφίας των αριθμών και των αναλογιών στον Σεφέρη–, είναι ανισοβαρής, με το βιβλίο να μοιράζεται τρόπον τινά στα δύο, από τη μια στο πρώτο μισό που είναι όλη η ιστορία της μεταφυσικής και της ποίησης των αριθμών, εν είδει εκτενούς προλόγου, κι από την άλλη στο δεύτερο μισό, αφιερωμένο ως επί το πλείστον στους τρεις ποιητές μας (Σολωμό, Ελύτη, Εγγονόπουλο), που χάρη στον «πρόλογο» στέκουν, στην παρουσίαση της Σαμουήλ, με την ποίησή τους γερά ριζωμένη σ’ ένα υπέδαφος χιλιετιών. 

Ενδιάμεση στάση το δημοτικό τραγούδι, πιθανώς αναγκαία και με μιαν απέριττη γοητεία σίγουρα, μα ίσως κι αυτή που σ’ όλο το ταξίδι της Σαμουήλ ίσως είναι και η πιο αμφίβολη, μιας και εδώ η απανταχού τριάδα (τρία πουλιά, τρεις θάλασσες, τρία αστέρια, τα τριαδικά σχήματα [«ταχιά ταχιά ’ν’ αρχιμηνιά, ταχιά ’ν’ αρχή του χρόνου, ταχιά ’ν’ όπου προπάτηξεν ο Κύριος στον κόσμο», «και πού μαχαίριν να σφαώ και πού κρεμμόν να δώσω, και πού ποτάμιν σύθθολον να ’μπω να ξηψυχήσω»], κ.ο.κ.) μάλλον είναι παραδεδομένο μοτίβο με καταγωγή προφανώς θρησκευτική αλλά και με χρήση εν πολλοίς ενστικτώδη, ή όπως λέει ο Γρηγόρης Σηφάκης (παραθέτω από το βιβλίο της Σαμουήλ): «Μοιάζει να στηρίζεται [ο «νόμος του αριθμού τρία» στη λαϊκή αφήγηση] σε ένα κοινό ψυχολογικό υπόστρωμα, δηλαδή σε μιαν ενδιάθετη τάση του ανθρώπου να ολοκληρώνει τη σκέψη του με τριαδικά σχήματα και, τρόπον τινα, να επαναπαύεται στις τριάδες και στην τριαδικότητα» κι αλλού: «Τρεις είναι ο μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων και αντικειμένων που απαντούν στην παραδοσιακή αφήγηση. Τίποτε δεν διαφοροποιεί τον μεγάλο όγκο της λαϊκής αφήγησης από τη νεότερη λογοτεχνία […] όσο ο αριθμός τρία»· ενώ ο στόχος της Σαμουήλ είναι «να μην αποδώσω σε μια πιθανότατη πρώτη αρχή την εμφάνιση του αριθμού 3 στην παραδοσιακή αλλά συχνά και στη νεότερη, λόγια λογοτεχνία· αντίθετα, επιχείρησα να ερμηνεύσω το ποικίλο, συμβολικό νόημα των λογοτεχνημένων τριάδων, όπως και τη διαφορετική ενεργοποίησή του από τα εκάστοτε συμφραζόμενα».

Στην περιήγηση –και, κάποτε, περιπλάνηση– της Σαμουήλ, ένας άλλος κατ’ ανάγκην σύντομος  αλλά γοητευτικός σταθμός είναι οι Άγγλοι μεταφυσικοί ποιητές, που τους αφιερώνει ένα κεφάλαιο, με χώρο για να συμπεριληφθούν ποιήματα ή αποσπάσματα ποιημάτων των Τζορτζ Χέρμπερτ, Άντριου Μάρβελ, Τζον Κλήβλαντ, Τζον Νταν, Τόμας Κάμπιον.

Κι αν οι ψυχές μας είναι δύο, μοιάζουν δύο
σκέλη του άκαμπτου διαβήτη·κι είναι εσένα
πάντα η ψυχή σου στο ασάλευτο σημείο
κι όλο την άλλη ακολουθεί συντονισμένα·

λέει η έκτη στροφή του ποιήματος «A Valediction: forbidding mourning» του John Donne, σε μετάφραση του Διονύση Καψάλη· και οι επόμενες δύο στροφές:

Κι όταν το άλλο σκέλος πάει και μακραίνει,
έστω κι αν μένει αυτή στο κέντρο κι είναι μόνη,
πίσω του τείνει κι αφουγκράζεται γερμένη,
κι ο γυρισμός του όλο πάλι την ορθώνει.
 
Έτσι και μένα η ψυχή σου θα κρατήσει,
που πάω λοξεύοντας, όπως το άλλο σκέλος·
κάνεις ακέραιο τον κύκλο μου να κλείσει 
και στην αρχή μου κάνεις να ’ναι και το τέλος.

«Ο έρωτας, που συμβολίζεται από τον διαβήτη, κλιμακώνεται ανάμεσα στην αιώνια τελειότητα της κυκλικότητας και τη γραμμική και ευθύγραμμη κίνηση του χρόνου και του τόπου, και, συνθέτοντας τις δύο κινήσεις, περιστρέφεται γύρω από το κέντρο του, μια αρχή που είναι συγχρόνως και τέλος», γράφει για το ποίημα του Νταν η Σαμουήλ σε τούτο το γοητευτικό σύντομο ταξίδι της στην κρυφή ποίηση των αριθμών και των συμβόλων, που, γραμμένο με τρόπο διαυγή και εύληπτο, διόλου δεν απευθύνεται αποκλειστικά στον «ειδικό» αναγνώστη ή τον φιλόλογο.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 
Τελευταίο του βιβλίο, οι νουβέλες «Τσότσηγια & Ω'μ» (εκδ. Κίχλη).

 Στην κεντρική εικόνα ο πίνακας του © Alessandro Canu.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αντίθετα από τον Σολωμό, που εικονογραφεί την επίκαιρη και φιλοσοφικά αποδεκτή κατά τον 19ο αιώνα θεωρία των αντιστοιχιών, ο Ελύτης ανακυκλώνει νοσταλγικά μια παρελθούσα πλέον –πλατωνική και ρομαντική– κοσμοαντίληψη, ανανεωμένη κυρίως ως προς τον τρόπο δόμησης των μεταφορικών της αποτυπώσεων στο ποιητικό κείμενο, για να αναγάγει μια αφορμώμενη από την ελληνική φύση και τις αισθήσεις του εικονοποιΐα σε φορέα πνευματικότητας και ηθικής· την απόπειρά του αυτή την συνεπικουρεί και η συμβολική, ποιητική χρήση του αριθμού, νοητού ερείσματος επί αιώνες του φυσικού με τον ηθικό κόσμο».


alt«Πάντα αριθμώ διέταξας»
Αναλογία, αριθμολογία και ποίηση
Αλεξάνδρα Σαμουήλ
Μελάνι 2018
Σελ. 310, τιμή εκδότη €17,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΣΑΜΟΥΗΛ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μέτρο και τα σταθμά, της Ελισάβετ Κοτζιά

Το μέτρο και τα σταθμά, της Ελισάβετ Κοτζιά

Μετά την κριτική ανάγνωση της μελέτης της Ελισάβετ Κοτζιά «Ελληνική πεζογραφία 1974-2010 − Το μέτρο και τα σταθμά» (εκδ. Πόλις), ο δρ φιλολογίας, κριτικός και συγγραφέας Γιώργος Ν. Περαντωνάκης απε...

Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί, του Γιάννη Σταυρακάκη

Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί, του Γιάννη Σταυρακάκη

Για το βιβλίο «Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί», του Γιάννη Σταυρακάκη (εκδ. ΕΑΠ). Στην κεντρική εικόνα, μια γυναίκα περιμένει στη στάση δίπλα σε αφίσα του Ούγγρου πρωθυπουργού Βίκτορ Όρμπαν ενάντια στους μετανάστες, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2018.

Του Γ...

Το τέλος του τέλους της γης, του Τζόναθαν Φράνζεν

Το τέλος του τέλους της γης, του Τζόναθαν Φράνζεν

Για το βιβλίο του Jonathan Franzen «Το τέλος του τέλους της γης» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Ψυχογιός). «Πώς μπορούμε να βρούμε νόημα στις πράξεις μας, όταν ο κόσμος μοιάζει να οδηγείται στο τέλος του;»

Της Άννας Λυδάκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σχετικά με το τίποτα: Γούντι Άλεν εκ βαθέων

Σχετικά με το τίποτα: Γούντι Άλεν εκ βαθέων

Για την αυτοβιογραφία του Woody Allen «Σχετικά με το τίποτα» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Ψυχογιός).

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Για να το πούμε από την αρχή: μολονότι οι περισσότεροι θα πάρουν αυτό το βιβλίο για τον πόλεμο της Μία ...

5 λεπτά με τον Αντώνη Χαριστό

5 λεπτά με τον Αντώνη Χαριστό

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Αντώνης Χαριστός με αφορμή το μυθιστόρημα «Οι μαστοί των Αθηνών», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μια μέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1911, γεννήθηκε στη Ζυρίχη ο Μαξ Φρις, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της μεταπολεμικής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο Μαξ Φρις μεγάλωσε στη Ζυρίχη με τον πατέρα του, Φραντς Μπρούνο Φρις κ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία», το οποίο κυκλοφορεί στις 20 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι ...

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη «Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας – Ιδέες και Ιδεολογήματα στον 20ο αιώνα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«…επιχειρώντας, έτσι, μια συνοπτικ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ