alt

Για τη μελέτη του Max Lüthi «Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση – Αισθητική και ανθρωπολογία» (μτφρ. Εμμανουέλα Κατρινάκη, εκδ. Πατάκη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Πού ήταν, πού δεν ήταν;» αρχίζει ένα ουγγρικό παραμύθι. «Κάπου, εφτά φορές και εφτά χώρες μακριά και ακόμα πιο μακριά, στην άλλη πλευρά της Θάλασσας του Οπερέντς, πίσω από έναν παλιό φούρνο, σε μια χαραμάδα στον τοίχο, στην εβδομηκοστή έβδομη πτυχή της φούστας της θείας: εκεί ήταν ένας άσπρος ψύλλος και στη μέση του ένα υπέροχο βασίλειο».

Μπορεί ο Μαξ Λούτι να μη δέχεται απόλυτα τις ερμηνείες των παραμυθιών που ενίοτε δίνει η ψυχανάλυση, μα επιβεβαιώνει εμφατικά πως ναι, το παραμύθι αξίζει να μελετηθεί όχι μόνον επειδή είναι μια δημοφιλής μορφή μυθοπλασίας, αλλά γιατί εκφράζει τις πνευματικές έγνοιες των ανθρώπων που το καλλιέργησαν και το καλλιεργούν.

Ωστόσο, πίσω από τη φαινομενικά παράλογη όψη του, ο κόσμος των παραμυθιών μόνο παράλογος δεν είναι· απεναντίας, «το ύφος του λαϊκού παραμυθιού έχει την ομορφιά της σαφήνειας, της τάξης, την ομορφιά της ακρίβειας», γράφει ο σπουδαίος μελετητής του παραμυθιού Μαξ Λούτι (1909-1991) στο Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση: Αισθητική και ανθρωπολογία (Das Volksmärchen als Dichtung: Ästhetik und Anthropologie, 1975).

Μέσα στον περασμένο αιώνα, ο Καρλ Γιουνγκ και οι οπαδοί του συνέβαλαν τα μάλα στα σοβαρή μελέτη των μύθων και των παραμυθιών ως συμβολικής γλώσσας που, με το που θα αποκρυπτογραφούνταν, θα έδινε ένα κλειδί για το ξεκλείδωμα του συλλογικού ασυνείδητου. Στο βιβλίο του Η γοητεία των παραμυθιών ο Μπρούνο Μπετελχάιμ τόνισε τη θεραπευτική δύναμη που μπορούν ν’ ασκήσουν τα παραμύθια στην ανάπτυξη του παιδιού, προσφέροντας συμβολικές λύσεις σε καταστάσεις ψυχολογικής κρίσης. Μπορεί ο Μαξ Λούτι να μη δέχεται απόλυτα τις ερμηνείες των παραμυθιών που ενίοτε δίνει η ψυχανάλυση, μα επιβεβαιώνει εμφατικά πως ναι, το παραμύθι αξίζει να μελετηθεί όχι μόνον επειδή είναι μια δημοφιλής μορφή μυθοπλασίας, αλλά γιατί εκφράζει τις πνευματικές έγνοιες των ανθρώπων που το καλλιέργησαν και το καλλιεργούν. Έτσι, προσπάθησε να φανερώσει το κρυφό νόημα του παραμυθιού μέσ’ από τη μελέτη των χαρακτηριστικών που έχει ως είδος – να κάνει για το ύφος του παραμυθιού ό,τι θέλησε να κάνει ο Ρώσος Βλαντιμίρ Προπ για τη δομή του.

Στο Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση, ίσως το κορυφαίο του έργο μαζί με το Das europäische Volksmärchen: Form und Wesen (Το ευρωπαϊκό παραμύθι: Μορφή και φύση, 1947), μιλά για την τέλεια ομορφιά στα παραμύθια («Ήταν όμορφα σαν τον ήλιο. Τόσο όμορφα», λέει ένα τσιγγάνικο παραμύθι για δύο παιδιά, «που μπορούσες μέσα από τη σάρκα τους να δεις τα κόκαλά τους, και μέσα από τα κόκαλά τους το μεδούλι») –μια ομορφιά που εκφράζεται με την προτίμηση για την ακαμψία και την ομοιομορφία του μετάλλου (χρυσές πόλεις) και του γυαλιού (γυάλινες γέφυρες, βουνά)– και για την απόλυτη ασχήμια στον αντίποδά της. Για τον περφεξιονισμό του παραμυθιού, μα και για το αντίθετό του, πως στη ζωή τίποτα δεν είναι τέλειο (π.χ., από τους αδερφούς που μεταμορφώθηκαν σε κοράκια ή σε κύκνους, όταν τα μάγια λύνονται το χέρι του μικρότερου μένει παρ’ όλα αυτά μαγεμένο, και στη θέση του κρέμεται ένα φτερό) – γιατί στο παραμύθι αρέσουν τα δίπολα και τα αντίθετα.

Μιλά για τις τυποποιημένες εναρκτήριες φράσεις και τη λειτουργικότητά τους, για την επανάληψη και την παραλλαγή, που είναι για το παραμύθι τα δυο του πόδια· και για τα είδη του παραμυθιού: το κλιμακωτό· το διηγηματικό, το θρησκευτικό, το ευτράπελο, και το κατεξοχήν παραμύθι, που ’ναι το μαγικό.

Ο Λούτι μιλά για την αφηγηματική οικονομία στο παραμύθι, και την προοικονομία του (μέσω απαγορεύσεων, λόγου χάρη, που θα παραβιαστούν), για το ασήμαντο που γίνεται σπουδαίο (ο μικρότερος αδερφός είναι που κατορθώνει το ακατόρθωτο και κερδίζει την ωραία), για τη γοητεία των άκρων (από τη μια ο χοιροβοσκός, απ’ την άλλη η βασιλοπούλα, από τη μια το χρυσάφι, τα μεταξωτά ιστία, τα πλούτη, από την άλλη η πίσσα, τα βρόμικα φορέματα, η φτώχεια). Για την έλλειψη βάθους του παραμυθιού, το μονοδιάστατό του, την εξιδανίκευση και το αφαιρετικό του ύφος, την απλότητά του («Το παραμύθι αγαπά όχι απλώς τις γραμμές, αλλά προπάντων τις απλές, καθαρές γραμμές»).

Μιλά για τις τυποποιημένες εναρκτήριες φράσεις («Μια φορά κι έναν καιρό…») και τη λειτουργικότητά τους, για την επανάληψη και την παραλλαγή, που είναι για το παραμύθι τα δυο του πόδια· και για τα είδη του παραμυθιού: το κλιμακωτό (η ψυχή ενός τέρατος είναι κρυμμένη σ’ ένα αβγό. Ο ήρωας ξεριζώνει μια βαλανιδιά, βρίσκει ένα κουτί στις ρίζες της, από μέσα πηδά ένας λαγός, μια σκύλα τον πιάνει, απ’ τον σκοτωμένο λαγό πετάγεται μια πάπια, την πιάνει ένας αϊτός, το αβγό πέφτει στη θάλασσα κι ένα ψάρι το φέρνει στον ήρωα, που το πετάει κατακούτελα στο τέρας και το σκοτώνει)· το διηγηματικό, το θρησκευτικό, το ευτράπελο, και το κατεξοχήν παραμύθι, που ’ναι το μαγικό.

Γίνεται κουβέντα για τα «βουβά» στοιχεία που μοιάζει να μην έχουν λειτουργικό ρόλο στο παραμύθι κι ωστόσο διατηρούνται, για τις παρομοιώσεις («ο αυτοκράτορας ζει μόνος του σαν πάσσαλος στο φράχτη»), και για τον παραμυθιακό ήρωα, πρόσωπο συχνά αποκομμένο απ’ το περιβάλλον, που μπορεί έτσι να φύγει, και μαζί του να ξεκινήσει η ιστορία· αλλά και πρόσωπο ικανό να δημιουργεί σχέσεις, που βρίσκει βοηθούς στο ταξίδι του και ξέρει πώς να τους χρησιμοποιήσει.

«Ο παραμυθιακός ήρωας είναι ένας ταξιδιώτης, ένα δρων πρόσωπο. Δεν είναι στοχαστής ούτε ερευνητής ούτε φιλόσοφος. Δε σκέφτεται ποτέ να αναζητήσει από πού έρχονται οι μαγικοί βοηθοί του, δε ρωτά από πού πηγάζει η δύναμή του. Δεν ερευνά ούτε τον εαυτό του ούτε τον κόσμο που τον περιβάλλει. Ταξιδεύει μέσα στον κόσμο και δρα. Συναντά τις πιο διαφορετικές φιγούρες και σχετίζεται με αυτές, ως αντίπαλος, ως απελευθερωτής, ως αυτός που θα λύσει τα μάγια. Κάνει το σωστό χωρίς να το πολυσκεφτεί και συχνά χωρίς καν να το γνωρίζει. Ακόμη και όταν κάθεται αβοήθητος και κλαίει συμπεριφέρεται με τον σωστό τρόπο, αφού αυτό ακριβώς προκαλεί την εμφάνιση του βοηθού. […]»

Και τέλος απαριθμεί ο Λούτι τους λόγους που το παραμύθι είναι ωφέλιμο για τα παιδιά. Και για τους ενήλικες, θα προσθέταμε εμείς (βέβαιοι πως θα συμφωνούσε). Ιδιαίτερα γι’ αυτούς, μάλιστα, κάποιες φορές. Το παραμύθι είναι η πιο ατόφια μορφή αφήγησης, και η συμβολική, σχηματική εικόνα του ανθρώπου στις ιστορίες είναι συνυφασμένη με τη βαθύτερη ουσία της ανθρωπιάς του.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, οι νουβέλες «Τσότσηγια & Ω'μ» (εκδ. Κίχλη).


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αν η εικόνα του ανθρώπου που παρουσιάζεται στους ακροατές και αναγνώστες των λαϊκών παραμυθιών –σε αυτούς που δεν γνωρίζουν μόνο λίγες μεμονωμένες ιστορίες αλλά έναν μεγαλύτερο αριθμό παραμυθιακών διηγήσεων– είναι πράγματι αυτή που περιγράψαμε σε τούτο το κεφάλαιο, τότε πρόκειται για μια αληθινή εικόνα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ως άνθρωπος, συγκρινόμενος με άλλα ζωντανά πλάσματα, αποσπάται πράγματι σχετικά εύκολα από το περιβάλλον του και έτσι είναι ικανός να δημιουργεί πολύπλευρες σχέσεις. Έχει ανάγκη από βοήθεια και βοηθούς, και υπό κανονικές συνθήκες η βοήθεια αυτή του παρέχεται, βοηθοί υπάρχουν γι’ αυτόν από την κούνια ως τον τάφο. Ο άνθρωπος είναι πολύ ευάλωτος, αλλά ταυτόχρονα ικανός να πετυχαίνει μακρινούς και υψηλούς στόχους. Είναι δρων πρόσωπο, είναι ικανός να αντέξει μεγάλες τάσεις και εντάσεις, πετυχαίνει συχνά τους στόχους του έμμεσα, με παρεκκλίσεις, είναι ικανός να αλλάζει και να αναπτύσσεται, μπορεί να επιτυγχάνει αλλά και να αποτυγχάνει, μπορεί να σώσει ή να καταστρέψει και πρέπει και ο ίδιος ν’ αφήσει τον εαυτό του να σωθεί ή να πληγωθεί από άλλους. Μπορεί να απελευθερώσει και να απελευθερωθεί».


altΛαϊκό παραμύθι ως ποίηση
Αισθητική και ανθρωπολογία
Max Lüthi
Mτφρ. Εμμανουέλα Κατρινάκη
Πατάκης 2018
Σελ. 368, τιμή εκδότη €15,50

alt

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MAX LÜTHI

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Για τα βιβλία του Φρανσουά Ουβέ [François Euvé] «Ο Δαρβίνος και ο χριστιανισμός » (μτφρ. Ηρώ Διακάκη, εκδ. Αρμός) και του Ζακ Μονό [Jasques Monod] «Η τύχη και η αναγκαιότητα» (μτφρ. Νίκος Παπαδόπουλος, εκδ. Κέδρος). Κεντρική εικόνα: ο Δαρβίνος σε πίνακα του John Collier © Wikipedia. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ