alt

Για τη μελέτη του Max Lüthi «Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση – Αισθητική και ανθρωπολογία» (μτφρ. Εμμανουέλα Κατρινάκη, εκδ. Πατάκη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Πού ήταν, πού δεν ήταν;» αρχίζει ένα ουγγρικό παραμύθι. «Κάπου, εφτά φορές και εφτά χώρες μακριά και ακόμα πιο μακριά, στην άλλη πλευρά της Θάλασσας του Οπερέντς, πίσω από έναν παλιό φούρνο, σε μια χαραμάδα στον τοίχο, στην εβδομηκοστή έβδομη πτυχή της φούστας της θείας: εκεί ήταν ένας άσπρος ψύλλος και στη μέση του ένα υπέροχο βασίλειο».

Μπορεί ο Μαξ Λούτι να μη δέχεται απόλυτα τις ερμηνείες των παραμυθιών που ενίοτε δίνει η ψυχανάλυση, μα επιβεβαιώνει εμφατικά πως ναι, το παραμύθι αξίζει να μελετηθεί όχι μόνον επειδή είναι μια δημοφιλής μορφή μυθοπλασίας, αλλά γιατί εκφράζει τις πνευματικές έγνοιες των ανθρώπων που το καλλιέργησαν και το καλλιεργούν.

Ωστόσο, πίσω από τη φαινομενικά παράλογη όψη του, ο κόσμος των παραμυθιών μόνο παράλογος δεν είναι· απεναντίας, «το ύφος του λαϊκού παραμυθιού έχει την ομορφιά της σαφήνειας, της τάξης, την ομορφιά της ακρίβειας», γράφει ο σπουδαίος μελετητής του παραμυθιού Μαξ Λούτι (1909-1991) στο Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση: Αισθητική και ανθρωπολογία (Das Volksmärchen als Dichtung: Ästhetik und Anthropologie, 1975).

Μέσα στον περασμένο αιώνα, ο Καρλ Γιουνγκ και οι οπαδοί του συνέβαλαν τα μάλα στα σοβαρή μελέτη των μύθων και των παραμυθιών ως συμβολικής γλώσσας που, με το που θα αποκρυπτογραφούνταν, θα έδινε ένα κλειδί για το ξεκλείδωμα του συλλογικού ασυνείδητου. Στο βιβλίο του Η γοητεία των παραμυθιών ο Μπρούνο Μπετελχάιμ τόνισε τη θεραπευτική δύναμη που μπορούν ν’ ασκήσουν τα παραμύθια στην ανάπτυξη του παιδιού, προσφέροντας συμβολικές λύσεις σε καταστάσεις ψυχολογικής κρίσης. Μπορεί ο Μαξ Λούτι να μη δέχεται απόλυτα τις ερμηνείες των παραμυθιών που ενίοτε δίνει η ψυχανάλυση, μα επιβεβαιώνει εμφατικά πως ναι, το παραμύθι αξίζει να μελετηθεί όχι μόνον επειδή είναι μια δημοφιλής μορφή μυθοπλασίας, αλλά γιατί εκφράζει τις πνευματικές έγνοιες των ανθρώπων που το καλλιέργησαν και το καλλιεργούν. Έτσι, προσπάθησε να φανερώσει το κρυφό νόημα του παραμυθιού μέσ’ από τη μελέτη των χαρακτηριστικών που έχει ως είδος – να κάνει για το ύφος του παραμυθιού ό,τι θέλησε να κάνει ο Ρώσος Βλαντιμίρ Προπ για τη δομή του.

Στο Λαϊκό παραμύθι ως ποίηση, ίσως το κορυφαίο του έργο μαζί με το Das europäische Volksmärchen: Form und Wesen (Το ευρωπαϊκό παραμύθι: Μορφή και φύση, 1947), μιλά για την τέλεια ομορφιά στα παραμύθια («Ήταν όμορφα σαν τον ήλιο. Τόσο όμορφα», λέει ένα τσιγγάνικο παραμύθι για δύο παιδιά, «που μπορούσες μέσα από τη σάρκα τους να δεις τα κόκαλά τους, και μέσα από τα κόκαλά τους το μεδούλι») –μια ομορφιά που εκφράζεται με την προτίμηση για την ακαμψία και την ομοιομορφία του μετάλλου (χρυσές πόλεις) και του γυαλιού (γυάλινες γέφυρες, βουνά)– και για την απόλυτη ασχήμια στον αντίποδά της. Για τον περφεξιονισμό του παραμυθιού, μα και για το αντίθετό του, πως στη ζωή τίποτα δεν είναι τέλειο (π.χ., από τους αδερφούς που μεταμορφώθηκαν σε κοράκια ή σε κύκνους, όταν τα μάγια λύνονται το χέρι του μικρότερου μένει παρ’ όλα αυτά μαγεμένο, και στη θέση του κρέμεται ένα φτερό) – γιατί στο παραμύθι αρέσουν τα δίπολα και τα αντίθετα.

Μιλά για τις τυποποιημένες εναρκτήριες φράσεις και τη λειτουργικότητά τους, για την επανάληψη και την παραλλαγή, που είναι για το παραμύθι τα δυο του πόδια· και για τα είδη του παραμυθιού: το κλιμακωτό· το διηγηματικό, το θρησκευτικό, το ευτράπελο, και το κατεξοχήν παραμύθι, που ’ναι το μαγικό.

Ο Λούτι μιλά για την αφηγηματική οικονομία στο παραμύθι, και την προοικονομία του (μέσω απαγορεύσεων, λόγου χάρη, που θα παραβιαστούν), για το ασήμαντο που γίνεται σπουδαίο (ο μικρότερος αδερφός είναι που κατορθώνει το ακατόρθωτο και κερδίζει την ωραία), για τη γοητεία των άκρων (από τη μια ο χοιροβοσκός, απ’ την άλλη η βασιλοπούλα, από τη μια το χρυσάφι, τα μεταξωτά ιστία, τα πλούτη, από την άλλη η πίσσα, τα βρόμικα φορέματα, η φτώχεια). Για την έλλειψη βάθους του παραμυθιού, το μονοδιάστατό του, την εξιδανίκευση και το αφαιρετικό του ύφος, την απλότητά του («Το παραμύθι αγαπά όχι απλώς τις γραμμές, αλλά προπάντων τις απλές, καθαρές γραμμές»).

Μιλά για τις τυποποιημένες εναρκτήριες φράσεις («Μια φορά κι έναν καιρό…») και τη λειτουργικότητά τους, για την επανάληψη και την παραλλαγή, που είναι για το παραμύθι τα δυο του πόδια· και για τα είδη του παραμυθιού: το κλιμακωτό (η ψυχή ενός τέρατος είναι κρυμμένη σ’ ένα αβγό. Ο ήρωας ξεριζώνει μια βαλανιδιά, βρίσκει ένα κουτί στις ρίζες της, από μέσα πηδά ένας λαγός, μια σκύλα τον πιάνει, απ’ τον σκοτωμένο λαγό πετάγεται μια πάπια, την πιάνει ένας αϊτός, το αβγό πέφτει στη θάλασσα κι ένα ψάρι το φέρνει στον ήρωα, που το πετάει κατακούτελα στο τέρας και το σκοτώνει)· το διηγηματικό, το θρησκευτικό, το ευτράπελο, και το κατεξοχήν παραμύθι, που ’ναι το μαγικό.

Γίνεται κουβέντα για τα «βουβά» στοιχεία που μοιάζει να μην έχουν λειτουργικό ρόλο στο παραμύθι κι ωστόσο διατηρούνται, για τις παρομοιώσεις («ο αυτοκράτορας ζει μόνος του σαν πάσσαλος στο φράχτη»), και για τον παραμυθιακό ήρωα, πρόσωπο συχνά αποκομμένο απ’ το περιβάλλον, που μπορεί έτσι να φύγει, και μαζί του να ξεκινήσει η ιστορία· αλλά και πρόσωπο ικανό να δημιουργεί σχέσεις, που βρίσκει βοηθούς στο ταξίδι του και ξέρει πώς να τους χρησιμοποιήσει.

«Ο παραμυθιακός ήρωας είναι ένας ταξιδιώτης, ένα δρων πρόσωπο. Δεν είναι στοχαστής ούτε ερευνητής ούτε φιλόσοφος. Δε σκέφτεται ποτέ να αναζητήσει από πού έρχονται οι μαγικοί βοηθοί του, δε ρωτά από πού πηγάζει η δύναμή του. Δεν ερευνά ούτε τον εαυτό του ούτε τον κόσμο που τον περιβάλλει. Ταξιδεύει μέσα στον κόσμο και δρα. Συναντά τις πιο διαφορετικές φιγούρες και σχετίζεται με αυτές, ως αντίπαλος, ως απελευθερωτής, ως αυτός που θα λύσει τα μάγια. Κάνει το σωστό χωρίς να το πολυσκεφτεί και συχνά χωρίς καν να το γνωρίζει. Ακόμη και όταν κάθεται αβοήθητος και κλαίει συμπεριφέρεται με τον σωστό τρόπο, αφού αυτό ακριβώς προκαλεί την εμφάνιση του βοηθού. […]»

Και τέλος απαριθμεί ο Λούτι τους λόγους που το παραμύθι είναι ωφέλιμο για τα παιδιά. Και για τους ενήλικες, θα προσθέταμε εμείς (βέβαιοι πως θα συμφωνούσε). Ιδιαίτερα γι’ αυτούς, μάλιστα, κάποιες φορές. Το παραμύθι είναι η πιο ατόφια μορφή αφήγησης, και η συμβολική, σχηματική εικόνα του ανθρώπου στις ιστορίες είναι συνυφασμένη με τη βαθύτερη ουσία της ανθρωπιάς του.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, οι νουβέλες «Τσότσηγια & Ω'μ» (εκδ. Κίχλη).


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αν η εικόνα του ανθρώπου που παρουσιάζεται στους ακροατές και αναγνώστες των λαϊκών παραμυθιών –σε αυτούς που δεν γνωρίζουν μόνο λίγες μεμονωμένες ιστορίες αλλά έναν μεγαλύτερο αριθμό παραμυθιακών διηγήσεων– είναι πράγματι αυτή που περιγράψαμε σε τούτο το κεφάλαιο, τότε πρόκειται για μια αληθινή εικόνα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος ως άνθρωπος, συγκρινόμενος με άλλα ζωντανά πλάσματα, αποσπάται πράγματι σχετικά εύκολα από το περιβάλλον του και έτσι είναι ικανός να δημιουργεί πολύπλευρες σχέσεις. Έχει ανάγκη από βοήθεια και βοηθούς, και υπό κανονικές συνθήκες η βοήθεια αυτή του παρέχεται, βοηθοί υπάρχουν γι’ αυτόν από την κούνια ως τον τάφο. Ο άνθρωπος είναι πολύ ευάλωτος, αλλά ταυτόχρονα ικανός να πετυχαίνει μακρινούς και υψηλούς στόχους. Είναι δρων πρόσωπο, είναι ικανός να αντέξει μεγάλες τάσεις και εντάσεις, πετυχαίνει συχνά τους στόχους του έμμεσα, με παρεκκλίσεις, είναι ικανός να αλλάζει και να αναπτύσσεται, μπορεί να επιτυγχάνει αλλά και να αποτυγχάνει, μπορεί να σώσει ή να καταστρέψει και πρέπει και ο ίδιος ν’ αφήσει τον εαυτό του να σωθεί ή να πληγωθεί από άλλους. Μπορεί να απελευθερώσει και να απελευθερωθεί».


altΛαϊκό παραμύθι ως ποίηση
Αισθητική και ανθρωπολογία
Max Lüthi
Mτφρ. Εμμανουέλα Κατρινάκη
Πατάκης 2018
Σελ. 368, τιμή εκδότη €15,50

alt

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MAX LÜTHI

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Για το βιβλίο του Hanns-Erich Kaminski «Ο Σελίν φαιοχίτωνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Μάγμα).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το πρόβλημα της ανάμειξης των διανοουμένων στην πολιτική, καθώς και των (όχι πάντα θετικών)...

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Άρη Αλεξάνδρου «Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Μακριά από το αγριεμένο πλήθος, μόνος, κατάμονος, ένας μονήρης μάρτυρας μπρος σε ιδεολογικά δόρατα που τρυπούσαν, βία που γεννούσε α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ