alt

Για το δοκίμιο του Μάκη Καραγιάννη «"Μικρό και αλαζονικό έθνος". Δοκιμές ελληνικής αυτογνωσίας» (εκδ. Επίκεντρο).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Στην άνυδρη περιοχή των τελευταίων ετών, όπου δεν φυτρώνουν πλέον δοκίμια στα νεοελληνικά γράμματα, είναι πολύ ενθαρρυντικό να πέφτεις πάνω σε ένα βιβλίο που επιχειρεί μια συνολική αποτίμηση της ελληνικής «φύσης» και ιδιοσυγκρασίας. Και μέσα στην κρίση, που είναι πρώτιστα πολιτική και πολιτισμική, ο Μάκης Καραγιάννης εγείρει έναν ευρύτερο προβληματισμό για το τι είναι η ελληνική ιδιαιτερότητα, τόσο στα θετικά της σημεία όσο –κυρίως– στα αρνητικά της, που δεν της επιτρέπουν την πρόοδο.

Βασική του θέση –αν και το βιβλίο απλώνεται σε πολλές, χωρίς να φλυαρεί– είναι ότι ο Νεοέλληνας έμεινε κρυμμένος πίσω από τη συλλογική μοίρα και από το κοινοτικό πλαίσιο, κι αρνήθηκε να αποκτήσει έναν υγιή ατομισμό, όπως η υπόλοιπη Ευρώπη.

Βασική του θέση –αν και το βιβλίο απλώνεται σε πολλές, χωρίς να φλυαρεί– είναι ότι ο Νεοέλληνας έμεινε κρυμμένος πίσω από τη συλλογική μοίρα και από το κοινοτικό πλαίσιο, κι αρνήθηκε να αποκτήσει έναν υγιή ατομισμό, όπως η υπόλοιπη Ευρώπη. Έτσι, αφενός αποποιήθηκε διαχρονικά τις προσωπικές του ευθύνες, υπό το προκάλυμμα των κοινωνικών προταγμάτων, κι αφετέρου, μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, ανέπτυξε έναν ιδιάζοντα ατομικισμό, που αψηφούσε ευρύτερα σχήματα, απειθαρχούσε στον νόμο της κεντρικής εξουσίας και δεν υπέτασσε το «εγώ» και το στενό «εμείς» στην εθνική ολοκλήρωση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σύγκρουση των τοπικών οικογενειών της Μάνης με την κεντρική εξουσία (του Καποδίστρια και κυρίως) του Όθωνα μετά την Επανάσταση του ’21. Τότε η κοινότητα και η δύναμη της οικογενειακής παράδοσης με τα τοπικά καπετανάτα οδήγησαν τους Μαυρομιχαλαίους σε σύγκρουση με την κεντρική διοίκηση, που ήθελε να οργανώσει το έθνος σε κράτος. Αυτή η διαμάχη, κορυφή σε ένα μεγάλο παγόβουνο, οδήγησε στη δολοφονία του Καποδίστρια και στην ένοπλη σύγκρουση με τα στρατεύματα των Βαυαρών. Ο Μάκης Καραγιάννης εστιάζει στη δεύτερη, για να δείξει πόσο η νεοελληνική νοοτροπία δεν αποδέχτηκε τους δύο τελευταίους αιώνες την οριοθέτησή της στο ευρωπαϊκό πλαίσιο του κράτους και της ατομικής ευθύνης.

Και δεν είναι μόνο αυτή η απόσταση μεταξύ κοινοτισμού και εθνισμού που καταδεικνύει την πολιτισμική υστέρηση του Νεοέλληνα στο να εισέλθει κι αυτός στη «νεωτερική πραγματικότητα». Είναι και η έμφαση στο συναίσθημα και το πάθος εις βάρος της λογικής, η χερντεριανή αντίληψη περί έθνους που το θέλει περιχαρακωμένο στην ιστορική του παγιωμένη μορφή, η απόσταση μεταξύ του δυτικοευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της ελληνικής παράδοσης, οι λαϊκίστικες χρήσεις του έθνους και του λαού τόσο από την Αριστερά όσο και από τη Δεξιά κ.λπ.

Ατομισμός και ελληνικότητα στη νεοελληνική λογοτεχνία

Ο Γιώργος Σεφέρης, όμως, που ανάγει σε μείζονα λογοτέχνη τον Μακρυγιάννη, κι ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, που υποτιμά την ευρωπαϊκή σκέψη, αλλά κι η υπόλοιπη γενιά του ’30, που στράφηκε συντηρητικά σε μια στατική ελληνικότητα, δείχνουν «προς την αντινεωτερική κατεύθυνση του παρελθόντος».

Τα μετάπειτα κεφάλαια, μετά τα πρώτα, όπου ο συγγραφέας αναλύει όλες αυτές τις παθογένειες, επικεντρώνονται στη νεοελληνική λογοτεχνία, η οποία, αγκαλιά με τη νεοελληνική κοινωνία, δεν προχώρησε, ακριβώς επειδή έμεινε προσηλωμένη σε έναν οπισθοδρομικό εθνορομαντισμό. Αν εξαιρέσει κανείς τον Διονύσιο Σολωμό, ο οποίος, κατά τον Μάκη Καραγιάννη, προσπάθησε να μπολιάσει την ελληνική ποίηση με δυτικοευρωπαϊκες αξίες, θεωρώντας την ελληνικότητα μια υπερβατική ιδέα, η μετέπειτα λογοτεχνία μας γυρίζει στην ελληνοκεντρική ματιά. Ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος εισηγείται μια ελληνοχριστιανική ματιά, η πεζογραφία του 19ου αιώνα, με μικρές εξαιρέσεις (λ.χ. ο Εμμανουήλ Ροΐδης), έμεινε προσηλωμένη στο παρελθόν, ενώ οι ηθογράφοι του 1880 ενθρονίζουν την παράδοση. 

Το αστικό μυθιστόρημα των αρχών του 20ού αιώνα θα επιχειρήσει μια κοσμοπολίτικη στροφή κι ο Γιώργος Θεοτοκάς θα εκφράσει στο «Ελεύθερο πνεύμα» έναν νεωτερικό ατομισμό. Ο Γιώργος Σεφέρης, όμως, που ανάγει σε μείζονα λογοτέχνη τον Μακρυγιάννη, κι ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, που υποτιμά την ευρωπαϊκή σκέψη, αλλά κι η υπόλοιπη γενιά του ’30, που στράφηκε συντηρητικά σε μια στατική ελληνικότητα, δείχνουν «προς την αντινεωτερική κατεύθυνση του παρελθόντος». Μεταπολεμικά αναδεικνύεται λόγω του εμφυλιακού τραύματος μια νέα υποκειμενικότητα, ενώ μεταπολιτευτικά βλέπουμε ένα εκκρεμές ανάμεσα στο εγώ που υποτάσσεται στο εμείς και στο εγώ που προσπαθεί να ανακτήσει την ανεξαρτησία του. 

Το δεύτερο και τελευταίο μέρος στηρίζεται στις αντιθέσεις μεταξύ της αποκαλυπτικής Ιερουσαλήμ (Χριστιανισμού) και της λογοκρατούμενης Αθήνας (αρχαίου Ελληνισμού), αρχαιοελληνικής επιστήμης και ευρωπαϊκής σκέψης απέναντι στη βυζαντινή συντηρητική και αντι-επιστημονική ματιά, σοφόκλειας Αντιγόνης και νεότερων εκδοχών της, η συναισθηματική έκρηξη του Ζορμπά απέναντι στη γρανιτένια φύση του Φάουστ που στηρίζεται στην ηθική της πράξης.

Εθνική αυτογνωσία

Τελικά, τι φταίει; Με όλη την ανάλυση που επιχείρησε ο Μάκης Καραγιάννης, μια ανάλυση μεθοδευμένη –εκτός ίσως από το δεύτερο μέρος όπου δεν φαίνεται μια αυστηρή οργάνωση–, μπορούμε να συναγάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα εθνικής αυτογνωσίας. Αυτά τα συμπεράσματα, που διατρέχουν όλο το βιβλίο, διαρθρώνονται σε δυαδικές αντιθέσεις μεταξύ του υστερήσαντος ελληνισμού και της προοδευτικής Ευρώπης.

Μια βασική επιφύλαξη σε όσα παρουσιάζονται στο βιβλίο θα μπορούσε να είναι ότι θέτουμε ως κριτήριο την προοδευμένη Δύση, προοδευμένη με τα δικά της κριτήρια της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής στήριξης σε νομικά πλαίσια.

Η εμμονή μας σε μια συναισθηματικού τύπου προσέγγιση της πραγματικότητας απέναντι στην ορθολογικότητα της Δύσης, η κυριαρχία της εκκλησιαστικής λογικής της συντήρησης απέναντι στην προτεσταντικού τύπου έννοια της ατομικής-οικονομικής εξέλιξης, η λατρεία του παρελθόντος και της Ιστορίας έναντι της απόβλεψης στο μέλλον, η στατικότητα κι η εγωιστική –εθνικιστική ενίοτε– επανάπαυση απέναντι στη συνεχή αμφισβήτηση και τον αναστοχασμό (δηλαδή τον αυτοστοχασμό, που διερευνά τα τρωτά σημεία του εθνικού εαυτού), η κατά το συμφέρον χρήση του νόμου απέναντι σε μια βαθιά πίστη σ’ αυτόν κ.ά. εξηγούν πολλά.

Μια βασική επιφύλαξη σε όσα παρουσιάζονται στο βιβλίο θα μπορούσε να είναι ότι θέτουμε ως κριτήριο την προοδευμένη Δύση, προοδευμένη με τα δικά της κριτήρια της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής στήριξης σε νομικά πλαίσια. Με άλλα λόγια, κρίνουμε όλους –κι εμάς– με το οικονομικοπολιτικό πρότυπο που κυριαρχεί, αλλά ξεχνάμε αφενός την παρακμή της Δύσης, που δεν είναι αμελητέα σε επίπεδα βαθύτερης ανθρωπιστικής προσέγγισης, κι αφετέρου το δόγμα της προόδου (αυτής της προόδου), το οποίο ήδη περνάει κρίση. 

Ωστόσο, ο Μάκης Καραγιάννης καταθέτει μια ισχυρή πρόταση για τα φαινόμενα και τα αίτια της εθνικής μας κακοδαιμονίας και γίνεται ιδιαίτερα πειστικός στην ολιστική αντιμετώπιση των πραγμάτων, καθώς συνδυάζει φιλοσοφία, λογοτεχνία, πολιτική, κοινωνιολογία, Ιστορία κ.ά. Το δοκίμιό του έχει σφριγηλή δομή και καλοστημένο λόγο, αποδεικτικές θέσεις και σαφή περιγράμματα, είναι εύληπτο χωρίς να γίνεται λαϊκίστικο, είναι σοβαρό χωρίς να γίνεται δήθεν.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

 Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Νικόλαου Γύζη, Το κρυφό σχολειό (1885-1886). 

alt«Μικρό και αλαζονικό έθνος»
Δοκιμές ελληνικής αυτογνωσίας
Μάκης Καραγιάννης
Επίκεντρο 2018
Σελ. 368, τιμή εκδότη €14,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΚΗ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

Για το βιβλίο του Βάτσλαβ Σμιλ «Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Χρήστου Μπαρουξή. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ομολογώ ότι θα σήκω...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

16 – ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ