alt

Για τη μελέτη του Γιάννη Παπακώστα «Πού μας πάει αυτό το αίμα;– Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία» (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Μπαλάσκα

Ο Γιάννης Παπακώστας, ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πολυγραφότατος συγγραφέας και ακάματος ερευνητής των νεοελληνικών γραμμάτων, εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη του με τον παραπάνω τίτλο, την οποία ξέρω ότι επεξεργάστηκε χρόνια και για την οποία θα καταθέσω συνοπτικά ορισμένες σκέψεις. Είπα μελέτη, διότι πρόκειται πράγματι για σοβαρή και πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, που δεν γίνεται όμως βαρύγδουπο επιστημονικό σύγγραμμα. Είναι βιβλίο φιλικό, προσιτό, ευανάγνωστο και αυτό αποτελεί την πρώτη αρετή του, αρετή της γραφής του Παπακώστα.

Δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το βιβλίο αριθμεί συνολικά 420 σελίδες και απαρτίζεται από τον Πρόλογο, την Εισαγωγή και το κύριο σώμα, που χωρίζεται σε πέντε ενότητες, στις οποίες επιμερίζεται το θέμα, με τους ακόλουθους κατά σειρά τίτλους: α) Ύβρις και τίσις, β) Η μνήμη, γ) Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο, δ) Για λόγους τιμής, ε) Βεντέτες και άλλα. Κάθε ενότητα έχει τη δική της αυτοτέλεια, κειμενική και αναγνωστική. Το βιβλίο κλείνει με φιλολογική αναφορά στις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας και με το λεπτομερές ευρετήριο ονομάτων, που διευκολύνει τον αναγνώστη. Σε κάθε ενότητα και ανάλογα με το θεματικό κέντρο, ο συγγραφέας εντάσσει, παρουσιάζει και αναλύει πεζά κείμενα (μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, χρονικά, ενίοτε και ποιήματα) νεοελλήνων λογοτεχνών, τα οποία εμπεριέχουν το θέμα της αυτοδικίας και της συναφούς βίας. Οι λογοτέχνες και τα επιλεγμένα έργα ανήκουν σε διάφορες περιόδους της λογοτεχνίας μας (από τον Παπαδιαμάντη, τον Δροσίνη, τον Εφταλιώτη, τον Θεοτόκη ως την Καρυστιάνη, τη Γαλανάκη, τον Τηλέμαχο Κώτσια και τον Δημοσθένη Παπαμάρκο) γεγονός που δείχνει τη συνεχή και εντατική παρουσία του θέματος, τη διαχρονικότητα, όπως άλλωστε και την παγκοσμιότητά του. Πράγματι δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, του οποίου η υπόθεση λύνεται τελικά στον Άρειο Πάγο με την αθωωτική ψήφο της Αθηνάς, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το καθαυτό πεδίο της μελέτης ωστόσο είναι η νεοελληνική πεζογραφία – όχι όλη φυσικά. Παρά τον πλούτο και την ποικιλία των ανθολογούμενων συγγραφέων και έργων, η επιλογή παραμένει υποδειγματική, ο επαρκής αναγνώστης μπορεί να έχει και άλλα κείμενα υπόψη του, είναι όμως αρκούντως αντιπροσωπευτική και σίγουρα χορταστική, αφού περιλαμβάνει 20 λογοτέχνες και 30 περίπου έργα. Το θέμα είναι απέραντο και ο συγγραφέας δεν προτίθεται να το εξαντλήσει αλλά να το φωτίσει και να το αναδείξει, ξέροντας ως δάσκαλος τη σημασία που έχει η ανάδειξή του στις μέρες μας. Η μελέτη είναι συνθετική και, καθώς ξεδιπλώνεται το θέμα, επανέρχεται το τραγικό ερώτημα του τίτλου, όπως προφητικά το είχε θέσει στην αρχή κιόλας των εμφύλιων παθών του τόπου μας (1944) ο Γιώργος Θεοτοκάς, ένα ερώτημα που συνοδεύει την ανάγνωση του βιβλίου σαν λαϊτμοτίφ ή σαν κεντρική ιδέα, υποδηλώνοντας έτσι και το βαθύτερο νόημα της συγγραφής. Πού μας πάει αυτό το αίμα; Είναι γνωστό ότι το αίμα αυτό μας πάει πάντα σε άλλο αίμα, ότι η βία γεννάει βία και ότι επομένως το δράμα θα συνεχίζεται αενάως, όσο η φύση του ανθρώπου είναι αυτή, όπως το είπε ο Θουκυδίδης, και φαίνεται πως η φύση του ανθρώπου παραμένει ίδια και δεν αλλάζει με πολιτικές αποφάσεις. Στις μέρες μας τα ήθη αγρίεψαν, η βία πλήθυνε, η ανθρώπινη ζωή φτήνυνε, έχασε την αξία της, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες βίας, βιώνουμε συνεχώς μικρούς ακήρυχτους πολέμους, θητεύουμε σε έριδες και διχασμούς. Το ερώτημα του τίτλου λοιπόν καθιστά το βιβλίο του Παπακώστα επίκαιρο και το μήνυμά του επείγον για πολλούς αποδέκτες.

Τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία;

Σχετικά με το θέμα είναι φυσικό να αναρωτηθεί κανείς τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Στις ειρηνικές περιόδους πολλοί είναι οι λόγοι και πάντα σχετίζονται με το πολιτιστικό επίπεδο ατόμων και κοινωνιών. Συμφέροντα πρώτα, πάθη και μίση, έρωτες και προδοσίες, αίσθημα αδικίας και επιθυμία εκδίκησης, η πληγωμένη τιμή, έχθρες, κακίες, φιλονικίες, φανατισμοί και οπαδισμοί, ιδεοληψίες, επαναστατημένες ψυχές και ψυχικές διαταραχές, κλειστές κοινωνίες και κλειστοί ορίζοντες, πανάρχαιοι και απαραβίαστοι κώδικες που προκαθορίζουν απαρέγκλιτα τις συμπεριφορές, η άγρια χαρά της ιδιόχειρης τιμωρίας κατά τον μωσαϊκό νόμο, η έλλειψη εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη και στα όργανά της. Παρόμοιες περιπτώσεις-παραδείγματα θα βρούμε στην ποικιλία των κειμένων που παρουσιάζει η μελέτη του Παπακώστα.

Σε ταραγμένες και πολεμικές περιόδους όμως, η αυτοδικία και η βιαιοπραγία είναι αυτονόητες και αναμενόμενες συμπεριφορές που τις υπαγορεύουν ανάγκες επιβίωσης, επικράτησης και επιβολής, ακραίοι φανατισμοί και ιδεολογικές αντιπαλότητες, συμφέροντα και διαφορές που συχνά περιβάλλονται έναν ιδεολογικό μανδύα. Τις υπαγορεύει η ανυπαρξία ή η προσχηματική λειτουργία των θεσμών, με προγραφές, προκαταλήψεις και προειλημμένες αποφάσεις. Αλλά κυρίως τις επιτάσσει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και ο φόβος ότι αν δεν προφτάσεις να σκοτώσεις εσύ τον άλλο, θα σκοτώσει εκείνος εσένα, καθιστώντας τες έτσι ζήτημα ζωής και θανάτου. Έτσι στην 3η ενότητα του βιβλίου με τον τίτλο «Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο σπαραγμό», που καλύπτει σχεδόν το μισό βιβλίο, περιέχονται βιαιοπραγίες, φρικαλεότητες και αυτοδικίες αντίπαλων ατόμων και ομάδων: κατακτητών και αντιστασιακών, ανταρτών και κρατικών οργάνων, με πολλά από τα θύματα να ανήκουν στον άμαχο πληθυσμό. Πλήθος εγκλήματα και ωμότητες ένθεν και ένθεν, αποτυπώνονται στις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις των κειμένων που παρουσιάζονται και ιδιαίτερα στα έργα του Βαλτινού Η κάθοδος των εννιά και Ορθοκωστά.

Ως προς τις επιλογές των έργων ο συγγραφέας στάθηκε όχι μόνο θεματικά εύστοχος αλλά και ιδεολογικά δίκαιος. Αναφέρει για παράδειγμα εκτενώς τη δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου και της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, αναφέρει τις αντιστασιακές οργανώσεις ΡΑΝ και ΠΕΑΝ του Κώστα Περρίκου που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς, όπως και η ηρωική συνεργάτις του Ιουλία Μπίμπα που εκτελέστηκε δια πελέκεως, αναφέρει τα αφηγήματα Τειχομαχία του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και Η ρίζα του μύθου του Ρόδη Ρούφου, το μάλλον άγνωστο χρονικό Ένας έφηβος στην κατοχή του Επ. Σπηλιωτόπουλου και άλλα, αναφέρει δηλαδή πράξεις, ονόματα και κείμενα αποσιωπημένα ή και στιγματισμένα από μια νοοτροπία που ήθελε να μονοπωλεί την αντίσταση και την αλήθεια.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να σημειώσω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στα κείμενα του Βρεττάκου, του Χατζή, του Βαλτινού, του Σπηλιωτόπουλου και κατά την ανάλυσή τους, ο συγγραφέας προσκομίζει συχνά νέα ή ελάχιστα γνωστά φιλολογικά στοιχεία. Ο ερευνητής Παπακώστας είναι πάντα παρών.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ είναι διδάκτωρ φιλολογίας και συγγραφέας.

altΠού μας πάει αυτό το αίμα;
Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία
Γιάννης Παπακώστας
Εκδ. Πατάκη 2017
Σελ. 424, τιμή εκδότη €18,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την ποίηση», του Τ.Σ. Έλιοτ (κριτική) – Υποθετικές ερωτήσεις, αληθινές απαντήσεις

«Για την ποίηση», του Τ.Σ. Έλιοτ (κριτική) – Υποθετικές ερωτήσεις, αληθινές απαντήσεις

Με αφορμή το βιβλίο του Τ.Σ. Έλιοτ [T.S. Eliot] «Για την ποίηση» (μτφρ. Στέφανος Μπεκατώρος, εκδ. Πατάκη), ακολουθεί μια φανταστική συνέντευξη με τον σπουδαίο ποιητή και κριτικό, με υποθετικές ερωτήσεις μα αληθινές απαντήσεις, βασισμένες στο βιβλίο του.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης ...

Καντ, Σοπενχάουερ, Γουίλιαμ Τζέιμς: Τρία βιβλία τους για την πίστη, τον πνευματισμό, τη μεταφυσική

Καντ, Σοπενχάουερ, Γουίλιαμ Τζέιμς: Τρία βιβλία τους για την πίστη, τον πνευματισμό, τη μεταφυσική

Για τα βιβλία των Ιμμάνουελ Καντ «Τα όνειρα ενός αλαφροϊσκιωτου μέσα από τα όνειρα της μεταφυσικής» (μτφρ. Στέλιος Γκαρδής, εκδ. Εκκρεμές), Άρτουρ Σοπενχάουερ «Η εμφάνιση πνευμάτων και όσα σχετίζονται μ' αυτήν (μτφρ. Νίκος Δεληβοριάς, εκδ. Κάκτος) και Γουίλιαμ Τζέιμς «Η βούληση πίστης» (μτφρ. Γιώργος Δ. Καρανικόλας,...

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

Για το βιβλίο του Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε [Ernst-Wolfgang Böckenförde] «Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» (μτφρ. Βασιλική Ε. Χρήστου, εκδ. Παπαζήση). Κεντρική εικόνα: © Global Focus. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

Θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο που παίχτηκε πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του EuroPride 2024.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

Τον Σεπτέμβριο του 2013 ο σκηνοθέτης και δημοσιογράφος Αντώνης Μποσκοΐτης πήγε...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Σκέψεις με αφορμή την έντονη συζήτηση που προκάλεσαν πρόσφατα οι νέες αναγνώσεις δύο πολυδιαβασμένων βιβλίων της νεοελληνικής πεζογραφίας, ενός παλιότερου, της «Μεγάλης Χίμαιρας» του Μ. Καραγάτση, κι ενός νεότερου, της «Γραμμής του ορίζοντος», του Χρήστου Βακαλόπουλου. Και τα δύο κυκλοφορούν από τις εκδόσεις της Εστ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...
«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ανί Ενρό [Annie Ernaux] «Η άλλη κόρη» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σειρά των δύο αφηγήσεων, η δική μου και η δ...

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ