alt

Για τη μελέτη του Γιάννη Παπακώστα «Πού μας πάει αυτό το αίμα;– Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία» (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Μπαλάσκα

Ο Γιάννης Παπακώστας, ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πολυγραφότατος συγγραφέας και ακάματος ερευνητής των νεοελληνικών γραμμάτων, εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη του με τον παραπάνω τίτλο, την οποία ξέρω ότι επεξεργάστηκε χρόνια και για την οποία θα καταθέσω συνοπτικά ορισμένες σκέψεις. Είπα μελέτη, διότι πρόκειται πράγματι για σοβαρή και πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, που δεν γίνεται όμως βαρύγδουπο επιστημονικό σύγγραμμα. Είναι βιβλίο φιλικό, προσιτό, ευανάγνωστο και αυτό αποτελεί την πρώτη αρετή του, αρετή της γραφής του Παπακώστα.

Δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το βιβλίο αριθμεί συνολικά 420 σελίδες και απαρτίζεται από τον Πρόλογο, την Εισαγωγή και το κύριο σώμα, που χωρίζεται σε πέντε ενότητες, στις οποίες επιμερίζεται το θέμα, με τους ακόλουθους κατά σειρά τίτλους: α) Ύβρις και τίσις, β) Η μνήμη, γ) Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο, δ) Για λόγους τιμής, ε) Βεντέτες και άλλα. Κάθε ενότητα έχει τη δική της αυτοτέλεια, κειμενική και αναγνωστική. Το βιβλίο κλείνει με φιλολογική αναφορά στις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας και με το λεπτομερές ευρετήριο ονομάτων, που διευκολύνει τον αναγνώστη. Σε κάθε ενότητα και ανάλογα με το θεματικό κέντρο, ο συγγραφέας εντάσσει, παρουσιάζει και αναλύει πεζά κείμενα (μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, χρονικά, ενίοτε και ποιήματα) νεοελλήνων λογοτεχνών, τα οποία εμπεριέχουν το θέμα της αυτοδικίας και της συναφούς βίας. Οι λογοτέχνες και τα επιλεγμένα έργα ανήκουν σε διάφορες περιόδους της λογοτεχνίας μας (από τον Παπαδιαμάντη, τον Δροσίνη, τον Εφταλιώτη, τον Θεοτόκη ως την Καρυστιάνη, τη Γαλανάκη, τον Τηλέμαχο Κώτσια και τον Δημοσθένη Παπαμάρκο) γεγονός που δείχνει τη συνεχή και εντατική παρουσία του θέματος, τη διαχρονικότητα, όπως άλλωστε και την παγκοσμιότητά του. Πράγματι δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, του οποίου η υπόθεση λύνεται τελικά στον Άρειο Πάγο με την αθωωτική ψήφο της Αθηνάς, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το καθαυτό πεδίο της μελέτης ωστόσο είναι η νεοελληνική πεζογραφία – όχι όλη φυσικά. Παρά τον πλούτο και την ποικιλία των ανθολογούμενων συγγραφέων και έργων, η επιλογή παραμένει υποδειγματική, ο επαρκής αναγνώστης μπορεί να έχει και άλλα κείμενα υπόψη του, είναι όμως αρκούντως αντιπροσωπευτική και σίγουρα χορταστική, αφού περιλαμβάνει 20 λογοτέχνες και 30 περίπου έργα. Το θέμα είναι απέραντο και ο συγγραφέας δεν προτίθεται να το εξαντλήσει αλλά να το φωτίσει και να το αναδείξει, ξέροντας ως δάσκαλος τη σημασία που έχει η ανάδειξή του στις μέρες μας. Η μελέτη είναι συνθετική και, καθώς ξεδιπλώνεται το θέμα, επανέρχεται το τραγικό ερώτημα του τίτλου, όπως προφητικά το είχε θέσει στην αρχή κιόλας των εμφύλιων παθών του τόπου μας (1944) ο Γιώργος Θεοτοκάς, ένα ερώτημα που συνοδεύει την ανάγνωση του βιβλίου σαν λαϊτμοτίφ ή σαν κεντρική ιδέα, υποδηλώνοντας έτσι και το βαθύτερο νόημα της συγγραφής. Πού μας πάει αυτό το αίμα; Είναι γνωστό ότι το αίμα αυτό μας πάει πάντα σε άλλο αίμα, ότι η βία γεννάει βία και ότι επομένως το δράμα θα συνεχίζεται αενάως, όσο η φύση του ανθρώπου είναι αυτή, όπως το είπε ο Θουκυδίδης, και φαίνεται πως η φύση του ανθρώπου παραμένει ίδια και δεν αλλάζει με πολιτικές αποφάσεις. Στις μέρες μας τα ήθη αγρίεψαν, η βία πλήθυνε, η ανθρώπινη ζωή φτήνυνε, έχασε την αξία της, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες βίας, βιώνουμε συνεχώς μικρούς ακήρυχτους πολέμους, θητεύουμε σε έριδες και διχασμούς. Το ερώτημα του τίτλου λοιπόν καθιστά το βιβλίο του Παπακώστα επίκαιρο και το μήνυμά του επείγον για πολλούς αποδέκτες.

Τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία;

Σχετικά με το θέμα είναι φυσικό να αναρωτηθεί κανείς τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Στις ειρηνικές περιόδους πολλοί είναι οι λόγοι και πάντα σχετίζονται με το πολιτιστικό επίπεδο ατόμων και κοινωνιών. Συμφέροντα πρώτα, πάθη και μίση, έρωτες και προδοσίες, αίσθημα αδικίας και επιθυμία εκδίκησης, η πληγωμένη τιμή, έχθρες, κακίες, φιλονικίες, φανατισμοί και οπαδισμοί, ιδεοληψίες, επαναστατημένες ψυχές και ψυχικές διαταραχές, κλειστές κοινωνίες και κλειστοί ορίζοντες, πανάρχαιοι και απαραβίαστοι κώδικες που προκαθορίζουν απαρέγκλιτα τις συμπεριφορές, η άγρια χαρά της ιδιόχειρης τιμωρίας κατά τον μωσαϊκό νόμο, η έλλειψη εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη και στα όργανά της. Παρόμοιες περιπτώσεις-παραδείγματα θα βρούμε στην ποικιλία των κειμένων που παρουσιάζει η μελέτη του Παπακώστα.

Σε ταραγμένες και πολεμικές περιόδους όμως, η αυτοδικία και η βιαιοπραγία είναι αυτονόητες και αναμενόμενες συμπεριφορές που τις υπαγορεύουν ανάγκες επιβίωσης, επικράτησης και επιβολής, ακραίοι φανατισμοί και ιδεολογικές αντιπαλότητες, συμφέροντα και διαφορές που συχνά περιβάλλονται έναν ιδεολογικό μανδύα. Τις υπαγορεύει η ανυπαρξία ή η προσχηματική λειτουργία των θεσμών, με προγραφές, προκαταλήψεις και προειλημμένες αποφάσεις. Αλλά κυρίως τις επιτάσσει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και ο φόβος ότι αν δεν προφτάσεις να σκοτώσεις εσύ τον άλλο, θα σκοτώσει εκείνος εσένα, καθιστώντας τες έτσι ζήτημα ζωής και θανάτου. Έτσι στην 3η ενότητα του βιβλίου με τον τίτλο «Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο σπαραγμό», που καλύπτει σχεδόν το μισό βιβλίο, περιέχονται βιαιοπραγίες, φρικαλεότητες και αυτοδικίες αντίπαλων ατόμων και ομάδων: κατακτητών και αντιστασιακών, ανταρτών και κρατικών οργάνων, με πολλά από τα θύματα να ανήκουν στον άμαχο πληθυσμό. Πλήθος εγκλήματα και ωμότητες ένθεν και ένθεν, αποτυπώνονται στις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις των κειμένων που παρουσιάζονται και ιδιαίτερα στα έργα του Βαλτινού Η κάθοδος των εννιά και Ορθοκωστά.

Ως προς τις επιλογές των έργων ο συγγραφέας στάθηκε όχι μόνο θεματικά εύστοχος αλλά και ιδεολογικά δίκαιος. Αναφέρει για παράδειγμα εκτενώς τη δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου και της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, αναφέρει τις αντιστασιακές οργανώσεις ΡΑΝ και ΠΕΑΝ του Κώστα Περρίκου που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς, όπως και η ηρωική συνεργάτις του Ιουλία Μπίμπα που εκτελέστηκε δια πελέκεως, αναφέρει τα αφηγήματα Τειχομαχία του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και Η ρίζα του μύθου του Ρόδη Ρούφου, το μάλλον άγνωστο χρονικό Ένας έφηβος στην κατοχή του Επ. Σπηλιωτόπουλου και άλλα, αναφέρει δηλαδή πράξεις, ονόματα και κείμενα αποσιωπημένα ή και στιγματισμένα από μια νοοτροπία που ήθελε να μονοπωλεί την αντίσταση και την αλήθεια.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να σημειώσω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στα κείμενα του Βρεττάκου, του Χατζή, του Βαλτινού, του Σπηλιωτόπουλου και κατά την ανάλυσή τους, ο συγγραφέας προσκομίζει συχνά νέα ή ελάχιστα γνωστά φιλολογικά στοιχεία. Ο ερευνητής Παπακώστας είναι πάντα παρών.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ είναι διδάκτωρ φιλολογίας και συγγραφέας.

altΠού μας πάει αυτό το αίμα;
Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία
Γιάννης Παπακώστας
Εκδ. Πατάκη 2017
Σελ. 424, τιμή εκδότη €18,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ελευθερία, εθελοδουλία και ασημαντότητα», του Νίκου Ν. Μάλλιαρη (κριτική) – Μια σημαντική συμβολή στη μελέτη της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη

«Ελευθερία, εθελοδουλία και ασημαντότητα», του Νίκου Ν. Μάλλιαρη (κριτική) – Μια σημαντική συμβολή στη μελέτη της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη

Για το βιβλίο του Νίκου Ν. Μάλλιαρη, «Ελευθερία, Εθελοδουλία και Ασημαντότητα» (εκδ. Μάγμα).

Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεοελληνικής και ταυτόχρονα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας...

«Φόβος» του Κόρεϊ Ρόμπιν (κριτική) – Η πολιτική λειτουργία του φόβου στο διάβα της ιστορίας

«Φόβος» του Κόρεϊ Ρόμπιν (κριτική) – Η πολιτική λειτουργία του φόβου στο διάβα της ιστορίας

Για το βιβλίο του Κόρεϊ Ρόμπιν [Corey Robin] «Φόβος» (μτφρ. Ιουλία Πεντάζου, εκδ. Αλεξάνδρεια). Kεντρική εικόνα: Ο Λεβιάθαν κατά Χομπς © Wikimedia Commons.

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Στόχος του παρόντος βιβλίο...

«Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» του Βασίλη Κωστάκη (κριτική) – Το ποδόσφαιρο ως επιταχυντής κοινωνικών αλλαγών

«Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» του Βασίλη Κωστάκη (κριτική) – Το ποδόσφαιρο ως επιταχυντής κοινωνικών αλλαγών

Για το βιβλίο του Βασίλη Κωστάκη «Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» (εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα; ο σπουδαίος Βραζιλιάνος ποδοσφαιριστής Σόκρατες, ο οποίος υπήρξε και ένας άκρως πολιτικοποιημένος άνθρωπος. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

Για το βιβλίο «Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ [Guadalupe Nettel] (μτφρ. Νάννα Παπανικολάου, εκδ. Ίκαρος). Kεντρική εικόνα: έργο της street artist Οla Volo © olavolo.com.

Γράφει η Φανή Χατζή

Όσο η άποψη ότι ο γενε...

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

Για το ντοκιμαντέρ «TACK» (παραγωγή Onassis Culture) της Βάνιας Τέρνερ με πρωταγωνίστριες τη Σοφία Μπεκατώρου, που πρώτη ξεκίνησε το ελληνικό #MeToo, και την Αμαλία Προβελεγγίου, της οποίας η καταγγελία για βιασμό από τον προπονητή της από τα έντεκά της οδήγησε στην πρώτη δίκη-ορόσημο όχι μόνο για τη δικαίωσή της αλ...

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος σκηνοθετεί το εμβληματικό κείμενο του Σάμιουελ Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό» (1948) στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης από τις 15 μέχρι και τις 19 Μαΐου. Η παράσταση είναι στα ιταλικά με ελληνικούς υπέρτιτλους.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Υπάρχει μια «μικρή» ή μια «σύντομη» ιστορία για το… οτιδήποτε. Οι τίτλοι βιβλίων που επιχειρούν (και καταφέρνουν) να συμπυκνώσουν μεγάλα θέματα σε, συνήθως, ολιγοσέλιδα βιβλία είναι πάρα πολλοί. Εντυπωσιακά πολλοί. Στην παρακάτω πολύ ενδεικτική επιλογή είκοσι ενός βιβλίων μπορεί καν...

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ