alt

Για τη μελέτη του Γιάννη Παπακώστα «Πού μας πάει αυτό το αίμα;– Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία» (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Μπαλάσκα

Ο Γιάννης Παπακώστας, ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ, πολυγραφότατος συγγραφέας και ακάματος ερευνητής των νεοελληνικών γραμμάτων, εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη του με τον παραπάνω τίτλο, την οποία ξέρω ότι επεξεργάστηκε χρόνια και για την οποία θα καταθέσω συνοπτικά ορισμένες σκέψεις. Είπα μελέτη, διότι πρόκειται πράγματι για σοβαρή και πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, που δεν γίνεται όμως βαρύγδουπο επιστημονικό σύγγραμμα. Είναι βιβλίο φιλικό, προσιτό, ευανάγνωστο και αυτό αποτελεί την πρώτη αρετή του, αρετή της γραφής του Παπακώστα.

Δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το βιβλίο αριθμεί συνολικά 420 σελίδες και απαρτίζεται από τον Πρόλογο, την Εισαγωγή και το κύριο σώμα, που χωρίζεται σε πέντε ενότητες, στις οποίες επιμερίζεται το θέμα, με τους ακόλουθους κατά σειρά τίτλους: α) Ύβρις και τίσις, β) Η μνήμη, γ) Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο, δ) Για λόγους τιμής, ε) Βεντέτες και άλλα. Κάθε ενότητα έχει τη δική της αυτοτέλεια, κειμενική και αναγνωστική. Το βιβλίο κλείνει με φιλολογική αναφορά στις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας και με το λεπτομερές ευρετήριο ονομάτων, που διευκολύνει τον αναγνώστη. Σε κάθε ενότητα και ανάλογα με το θεματικό κέντρο, ο συγγραφέας εντάσσει, παρουσιάζει και αναλύει πεζά κείμενα (μυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, χρονικά, ενίοτε και ποιήματα) νεοελλήνων λογοτεχνών, τα οποία εμπεριέχουν το θέμα της αυτοδικίας και της συναφούς βίας. Οι λογοτέχνες και τα επιλεγμένα έργα ανήκουν σε διάφορες περιόδους της λογοτεχνίας μας (από τον Παπαδιαμάντη, τον Δροσίνη, τον Εφταλιώτη, τον Θεοτόκη ως την Καρυστιάνη, τη Γαλανάκη, τον Τηλέμαχο Κώτσια και τον Δημοσθένη Παπαμάρκο) γεγονός που δείχνει τη συνεχή και εντατική παρουσία του θέματος, τη διαχρονικότητα, όπως άλλωστε και την παγκοσμιότητά του. Πράγματι δεν είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για αυτοδικία και βία στη ζωή (άρα και στη λογοτεχνία) χωρίς να φέρει στον νου του αν όχι τον Κάιν, τον πρώτο διδάξαντα, πάντως τον Ορέστη, του οποίου η υπόθεση λύνεται τελικά στον Άρειο Πάγο με την αθωωτική ψήφο της Αθηνάς, ή τη Μήδεια του Ευριπίδη ή τον Οθέλο του Σαίξπηρ, αναφορές και μνείες που δεν παραλείπει βέβαια ο Παπακώστας.

Το καθαυτό πεδίο της μελέτης ωστόσο είναι η νεοελληνική πεζογραφία – όχι όλη φυσικά. Παρά τον πλούτο και την ποικιλία των ανθολογούμενων συγγραφέων και έργων, η επιλογή παραμένει υποδειγματική, ο επαρκής αναγνώστης μπορεί να έχει και άλλα κείμενα υπόψη του, είναι όμως αρκούντως αντιπροσωπευτική και σίγουρα χορταστική, αφού περιλαμβάνει 20 λογοτέχνες και 30 περίπου έργα. Το θέμα είναι απέραντο και ο συγγραφέας δεν προτίθεται να το εξαντλήσει αλλά να το φωτίσει και να το αναδείξει, ξέροντας ως δάσκαλος τη σημασία που έχει η ανάδειξή του στις μέρες μας. Η μελέτη είναι συνθετική και, καθώς ξεδιπλώνεται το θέμα, επανέρχεται το τραγικό ερώτημα του τίτλου, όπως προφητικά το είχε θέσει στην αρχή κιόλας των εμφύλιων παθών του τόπου μας (1944) ο Γιώργος Θεοτοκάς, ένα ερώτημα που συνοδεύει την ανάγνωση του βιβλίου σαν λαϊτμοτίφ ή σαν κεντρική ιδέα, υποδηλώνοντας έτσι και το βαθύτερο νόημα της συγγραφής. Πού μας πάει αυτό το αίμα; Είναι γνωστό ότι το αίμα αυτό μας πάει πάντα σε άλλο αίμα, ότι η βία γεννάει βία και ότι επομένως το δράμα θα συνεχίζεται αενάως, όσο η φύση του ανθρώπου είναι αυτή, όπως το είπε ο Θουκυδίδης, και φαίνεται πως η φύση του ανθρώπου παραμένει ίδια και δεν αλλάζει με πολιτικές αποφάσεις. Στις μέρες μας τα ήθη αγρίεψαν, η βία πλήθυνε, η ανθρώπινη ζωή φτήνυνε, έχασε την αξία της, καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες βίας, βιώνουμε συνεχώς μικρούς ακήρυχτους πολέμους, θητεύουμε σε έριδες και διχασμούς. Το ερώτημα του τίτλου λοιπόν καθιστά το βιβλίο του Παπακώστα επίκαιρο και το μήνυμά του επείγον για πολλούς αποδέκτες.

Τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία;

Σχετικά με το θέμα είναι φυσικό να αναρωτηθεί κανείς τι είναι άραγε αυτό που ωθεί συχνά τους ανθρώπους να παίρνουν στα χέρια τους το θέλημα του θεού και του νόμου αφαιρώντας ανθρώπινες ζωές αντί να ακολουθούν τις ηθικές επιταγές ή τις διαδικασίες που ορίζουν οι θεσμοί σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Στις ειρηνικές περιόδους πολλοί είναι οι λόγοι και πάντα σχετίζονται με το πολιτιστικό επίπεδο ατόμων και κοινωνιών. Συμφέροντα πρώτα, πάθη και μίση, έρωτες και προδοσίες, αίσθημα αδικίας και επιθυμία εκδίκησης, η πληγωμένη τιμή, έχθρες, κακίες, φιλονικίες, φανατισμοί και οπαδισμοί, ιδεοληψίες, επαναστατημένες ψυχές και ψυχικές διαταραχές, κλειστές κοινωνίες και κλειστοί ορίζοντες, πανάρχαιοι και απαραβίαστοι κώδικες που προκαθορίζουν απαρέγκλιτα τις συμπεριφορές, η άγρια χαρά της ιδιόχειρης τιμωρίας κατά τον μωσαϊκό νόμο, η έλλειψη εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη και στα όργανά της. Παρόμοιες περιπτώσεις-παραδείγματα θα βρούμε στην ποικιλία των κειμένων που παρουσιάζει η μελέτη του Παπακώστα.

Σε ταραγμένες και πολεμικές περιόδους όμως, η αυτοδικία και η βιαιοπραγία είναι αυτονόητες και αναμενόμενες συμπεριφορές που τις υπαγορεύουν ανάγκες επιβίωσης, επικράτησης και επιβολής, ακραίοι φανατισμοί και ιδεολογικές αντιπαλότητες, συμφέροντα και διαφορές που συχνά περιβάλλονται έναν ιδεολογικό μανδύα. Τις υπαγορεύει η ανυπαρξία ή η προσχηματική λειτουργία των θεσμών, με προγραφές, προκαταλήψεις και προειλημμένες αποφάσεις. Αλλά κυρίως τις επιτάσσει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και ο φόβος ότι αν δεν προφτάσεις να σκοτώσεις εσύ τον άλλο, θα σκοτώσει εκείνος εσένα, καθιστώντας τες έτσι ζήτημα ζωής και θανάτου. Έτσι στην 3η ενότητα του βιβλίου με τον τίτλο «Από την Κατοχή στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο σπαραγμό», που καλύπτει σχεδόν το μισό βιβλίο, περιέχονται βιαιοπραγίες, φρικαλεότητες και αυτοδικίες αντίπαλων ατόμων και ομάδων: κατακτητών και αντιστασιακών, ανταρτών και κρατικών οργάνων, με πολλά από τα θύματα να ανήκουν στον άμαχο πληθυσμό. Πλήθος εγκλήματα και ωμότητες ένθεν και ένθεν, αποτυπώνονται στις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις των κειμένων που παρουσιάζονται και ιδιαίτερα στα έργα του Βαλτινού Η κάθοδος των εννιά και Ορθοκωστά.

Ως προς τις επιλογές των έργων ο συγγραφέας στάθηκε όχι μόνο θεματικά εύστοχος αλλά και ιδεολογικά δίκαιος. Αναφέρει για παράδειγμα εκτενώς τη δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου και της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, αναφέρει τις αντιστασιακές οργανώσεις ΡΑΝ και ΠΕΑΝ του Κώστα Περρίκου που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς, όπως και η ηρωική συνεργάτις του Ιουλία Μπίμπα που εκτελέστηκε δια πελέκεως, αναφέρει τα αφηγήματα Τειχομαχία του Θεόφιλου Φραγκόπουλου και Η ρίζα του μύθου του Ρόδη Ρούφου, το μάλλον άγνωστο χρονικό Ένας έφηβος στην κατοχή του Επ. Σπηλιωτόπουλου και άλλα, αναφέρει δηλαδή πράξεις, ονόματα και κείμενα αποσιωπημένα ή και στιγματισμένα από μια νοοτροπία που ήθελε να μονοπωλεί την αντίσταση και την αλήθεια.

Τελειώνοντας, θα ήθελα να σημειώσω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στα κείμενα του Βρεττάκου, του Χατζή, του Βαλτινού, του Σπηλιωτόπουλου και κατά την ανάλυσή τους, ο συγγραφέας προσκομίζει συχνά νέα ή ελάχιστα γνωστά φιλολογικά στοιχεία. Ο ερευνητής Παπακώστας είναι πάντα παρών.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ είναι διδάκτωρ φιλολογίας και συγγραφέας.

altΠού μας πάει αυτό το αίμα;
Αναπαραστάσεις αυτοδικίας και βίας στη νέα ελληνική λογοτεχνία
Γιάννης Παπακώστας
Εκδ. Πατάκη 2017
Σελ. 424, τιμή εκδότη €18,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

Για το βιβλίο του Roger Scruton «Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί» (μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Παπαδόπουλος).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σήμερα, ο όρος «συντηρητισμός» είναι ίσως ένας από τους πιο ασαφείς και κακοποιημένους όρους του πολιτικού μας λεξ...

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

Η Margaret Atwood είναι Καναδή συγγραφέας και ποιήτρια, ευρέως γνωστή για το μελλοντολογικό μυθιστόρημά της «Η ιστορία της θεραπαινίδας», το οποίο εκτυλίσσεται σε μια δυστοπική, πατριαρχική κοινωνία όπου οι γυναίκες έχουν χάσει τα περισσότερα δικαιώματά τους. Τόσο με το λογοτεχνικό της έργο, όσο και με τα δοκίμια, τ...

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ