alt

Για το δοκίμιο της Μυριάμ Ρεβώ ντ’ Αλλόν Γιατί δεν αγαπάμε τη δημοκρατία (μτφρ. Μιχάλης Πάγκαλος, εκδ. Εστία).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Μπορεί σήμερα να φαίνεται ότι μόνο κάποιοι ακραίοι τάσσονται κατά της δημοκρατίας, τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά. Η καθηγήτρια Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού Μυριάμ Ρεβώ ντ’ Αλλόν προσεγγίσει εδώ ένα φαινόμενο που η ίδια ονομάζει «συνθήκη απογοήτευσης του δημοκρατικού ανθρώπου». Όσο και να φαίνεται ότι «είμαστε όλοι δημοκράτες», αυτό που είναι ξεκάθαρο για τη φιλόσοφο είναι ότι δεν αγαπάμε τη δημοκρατία.

Η συγγραφέας καταγράφει τα βήματα της νεωτερικής δημοκρατίας, όπως αυτά αποκαλύπτονται μέσα από την ανάλυση του έργου τριών κυρίως στοχαστών: του Λα Μποεσί (16ος αιώνας) και των σύγχρονων Φουκώ και Κλοντ Λεφόρ, χωρίς βεβαίως να μένουν ανεκμετάλλευτες και οι αναλύσεις των Μακιαβέλι, Τοκβίλ, Καντ και Χάνα Άρεντ.

Η συγγραφέας καταγράφει τα βήματα της νεωτερικής δημοκρατίας, όπως αυτά αποκαλύπτονται μέσα από την ανάλυση του έργου τριών κυρίως στοχαστών: του Λα Μποεσί (16ος αιώνας) και των σύγχρονων Φουκώ και Κλοντ Λεφόρ, χωρίς βεβαίως να μένουν ανεκμετάλλευτες και οι αναλύσεις των Μακιαβέλι, Τοκβίλ, Καντ και Χάνα Άρεντ.

Είναι δεδομένο ότι η δημοκρατία είναι κάτι παραπάνω από μια νομικό-πολιτική μορφή που συναρμολογεί διαφορετικά συστήματα εξουσιών. Η δημοκρατία είναι για τον Φουκώ «τρόποι υποκειμενικοποίησης», εμπειρία συμμετοχής. Δημοκρατική κοινωνία όμως σημαίνει και «διάλυση των σταθερών της βεβαιότητας». Όσο βαθαίνει η αβεβαιότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης, με αποκορύφωμα την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού, τόσο περισσότερο οι άνθρωποι δεν επιθυμούν να αγαπούν τη δημοκρατία.

Κατά τον Κλοντ Λεφόρ, ίδιον χαρακτηριστικό της νεωτερικής δημοκρατίας είναι η «από-ενσωμάτωσή» της: «η εξουσία στο εξής δεν συναρτάται από κανένα σώμα». Στη νεωτερική δημοκρατία η άσκηση της εξουσίας δεν ταυτίζεται με την κατοχή της από κάποιον μόνιμα και συγκεκριμένα. Η κατά Λεφόρ δημοκρατία χαρακτηρίζεται από απώλεια της υποστάσεώς της. Οι αξίες της βεβαίως και υπάρχουν, βεβαίως και είναι υπερπολύτιμες για τη διατήρηση της τάξης και της κίνησης, αλλά ποτέ δεν ενσαρκώνονται. Οι δημοκρατίες δεν έχουν ταυτότητα, γι’ αυτό και δεν προκαλούν αισθήματα αγάπης.

Για να μη προκληθούν όμως αντιδημοκρατικές ενστάσεις, η φιλόσοφος σπεύδει να διευκρινίσει ότι ο ισχυρισμός πως η δημοκρατία δεν είναι παρά ένας μηχανισμός αναπαραγωγής του καπιταλιστικού συστήματος είναι μια αυταπάτη. Η έννοια της δημοκρατικής αβεβαιότητας δεν στοχεύει να οδηγήσει στην άρνηση της δημοκρατίας, αλλά στη βελτίωσή της. Η ανάδειξη της δομικής ευθραυστότητας της δημοκρατίας δεν σημαίνει αποδοχή της θέσης ότι αυτή είναι μόνο τυπική, αλλά ούτε και της θέσης ότι αυτή δεν χρειάζεται, αν εμποδίζει την οικονομική ανάπτυξη. Στην άρνηση της δημοκρατικής αβεβαιότητας, όπως δείχνει στο τέλος η ντ’ Αλλόν, οδηγούν οι βεβαιότητες του νεοφιλελεύθερου προτάγματος.

Ο Φουκώ αρνείται τη μονομερή νομικό-πολιτική διάσταση της δημοκρατίας, τονίζει όμως πως αυτή η μονομέρεια δεν είναι ένα αθώο λάθος. Πίσω της κρύβεται ένα μοντέλο νομικής εξουσίας, το οποίο ζητά υπακοή και αποκλείει κάθε είδους «ανυπακοή». Όπως το έλεγε ο Μερλώ Ποντύ, η εξουσία δεν εξαναγκάζει, ούτε πείθει, απλώς περικυκλώνει.

Προς το παρόν αξίζει να σημειώσουμε ότι οι συγκρούσεις, οι μετατοπίσεις εστιών και συμφερόντων, τα διακυβεύματά τους αποτελούν εγγενή χαρακτηριστικά των κοινωνιών και όχι «ανωμαλίες», όπως, θα πρόσθετα, υποστηρίζει ο λόγος περί μεσότητας και Κέντρου. Η αβεβαιότητα δεν είναι πρόβλημα, αλλά μοχλός κίνησης. Αυτό που διαλύει τις δημοκρατίες είναι η ανασφάλεια. Αυτή, κατά τη Γουέντι Μπράουν, οδηγεί στον σημερινό εχθρό της δημοκρατίας που είναι ο νεοφιλελευθερισμός – άποψη που επίσης υποστηρίζουν οι Τσβετάν Τοντόροφ και Κόλιν Κράουτς.

Αν όμως ο Λεφόρ απο-ενσαρκώνει τη δημοκρατία, ο Φουκώ απο-ουσιοποιεί την εξουσία και υποκειμενικοποιεί τόσο τις μικρο-εξουσίες όσο και τις μικρο-αντιστάσεις. Ο Φουκώ δεν ρωτά τι είναι η εξουσία, επομένως δεν τον απασχολεί αν είναι «κενός τόπος», ρωτά μόνο πώς ασκείται. Για αυτόν η εξουσία δεν είναι «πράγμα» αλλά σχέση. Τέτοια μάλιστα σχέση που νομιμοποιεί το ερώτημα: «υπάρχει η εξουσία;». Και ο Φουκώ αρνείται τη μονομερή νομικό-πολιτική διάσταση της δημοκρατίας, τονίζει όμως πως αυτή η μονομέρεια δεν είναι ένα αθώο λάθος. Πίσω της κρύβεται ένα μοντέλο νομικής εξουσίας, το οποίο ζητά υπακοή και αποκλείει κάθε είδους «ανυπακοή». Όπως το έλεγε ο Μερλώ Ποντύ, η εξουσία δεν εξαναγκάζει, ούτε πείθει, απλώς περικυκλώνει.

Εδώ αποκαλύπτεται ο αυθεντικός Φουκώ. Αυτός αναδεικνύει τα δύο σημεία μεταλλαγής της εξουσίας. Το πρώτο είναι αυτό των εξατομικευμένων τεχνικών διαμέσου των οποίων «κατασκευάζονται» μηχανισμοί ελέγχου που επιδιώκουν να πλήξουν τα «ανυπότακτα» στοιχεία. Το δεύτερο είναι αυτό της βιοπολιτικής του πληθυσμού. Ένα σύστημα δηλαδή που διέπεται από βιολογικές διαδικασίες και νομοτέλειες (γεννήσεις, θνητότητα / ίσως δείκτες θνησιμότητας;, ηλικιακές καμπύλες, ηλικιακές πυραμίδες, υγεία κοκ.) που συνιστούν ένα σύνολο κανονιστικών ελέγχων και παρεμβάσεων.

Το θέμα της εθελούσιας υποταγής είχε θιγεί πολύ νωρίτερα από τον άνθρωπο της Μεταρρύθμισης, τον Λα Μποεσί. Αυτός θέτει το πρόβλημα της «εθελοδουλίας». Γιατί υπακούουν οι άνθρωποι, αν και έχουν την επιλογή να είναι ελεύθεροι;

Έτσι ο Φουκώ –όπως ο Μαρκούζε μιλούσε παλαιότερα για την κατασταλτική ανοχή– φτάνει στο καίριο ερώτημα. Γιατί οι άνθρωποι συγκατατίθενται σ’ αυτά τα συστήματα; Επειδή, απαντά –αντίθετα από ό,τι πρεσβεύει ο Λεφόρ–, η εξουσία υποκειμενικοποιείται. Ο Φουκώ δεν αντιδιαστέλλει τη δημοκρατία στον ολοκληρωτισμό, αν και δεν την ταυτίζει με αυτόν. Παρόλα αυτά σε αντίθεση με την κατηγορηματική άρνηση του Λεφόρ να ταυτίσει δημοκρατία και ολοκληρωτισμό, ο Φουκώ επιμένει πως οι παθολογίες των ολοκληρωτισμών είναι παρόντες στην κανονική ζωή των φιλελεύθερων δημοκρατικών κοινωνιών. Αναλύοντας στη συνέχεια η ντ' Αλλόν τον νεοφιλελευθερισμό, καταδεικνύει ότι η διαφορά του φιλελευθερισμού με τον νεοφιλελευθερισμό δεν είναι μικρότερη από τη διαφορά του με τον ολοκληρωτισμό. 

Το θέμα της εθελούσιας υποταγής είχε θιγεί πολύ νωρίτερα από τον άνθρωπο της Μεταρρύθμισης, τον Λα Μποεσί. Αυτός θέτει το πρόβλημα της «εθελοδουλίας». Γιατί υπακούουν οι άνθρωποι, αν και έχουν την επιλογή να είναι ελεύθεροι; Για τον Μποεσί υπάρχει μια σύμφυρση της επιθυμίας για ελευθερία με την επιθυμία για υποταγή. Αυτή η μετασχηματισμένη σε υποταγή επιθυμία της ελευθερίας εξηγεί το γιατί οι άνθρωποι είναι έτοιμοι να γοητευτούν και να μαγευτούν από την εξουσία του ενός. Ο Τοκβίλ αργότερα συνέδεσε τα παραπάνω με την τυραννία της γνώμης των πολλών, ενώ ο Λεφόρ συνέδεσε αυτή την υποταγή με τη «ερωτική υποταγή στον ηγεμόνα».

Για τον Φουκώ όμως το κεντρικό πρόβλημα της εξουσίας δεν είναι αυτό της εθελοδουλίας, αλλά αυτό της «απείθειας της βούλησης» και του «αμετάβατου της ελευθερίας». Η ελευθερία είναι ανυποταξία και όχι αυτό που αντιτίθεται στην εξουσία. Το υποκείμενο στην εξουσία συγκροτείται και «παράγεται» μέσα στις σχέσεις εξουσίας. Εξουσία και ανυπακοή είναι σχέσεις.

Μα τότε τι τους έχουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς; Η συγγραφέας χρησιμοποιεί τον Βέμπερ για να δείξει ότι παρά την απομάγευσή της, η νεωτερικότητα δεν έχει απαλλαγεί από το «χάρισμα» και τους «χαρισματικούς ηγέτες». Δεν πέφτει βεβαίως στην παγίδα της απαξίωσης των δημοκρατικών θεσμών.

Η φιλελεύθερη δημοκρατία πιστεύει ότι η πολιτική δεν είναι το παν και δεν μπορεί τα πάντα. Ο νεοφιλελευθερισμός όμως δεν θέλει καθόλου την πολιτική. Πίσω από το λιγότερο κράτος και δημόσιο βρίσκεται το «λιγότερο διακυβέρνηση», και αυτό δεν είναι καλό για τη δημοκρατία.

Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται και το πιο ενδιαφέρον σημείο του δοκιμίου της. Χρησιμοποιεί τον φιλελευθερισμό για να αποδομήσει τον νεοφιλελευθερισμό ως μεγάλο αντίπαλο τόσο του φιλελευθερισμού όσο και της ίδιας της δημοκρατίας και των θεσμών της. Η φιλελεύθερη δημοκρατία πιστεύει ότι η πολιτική δεν είναι το παν και δεν μπορεί τα πάντα. Ο νεοφιλελευθερισμός όμως δεν θέλει καθόλου την πολιτική. Πίσω από το λιγότερο κράτος και δημόσιο βρίσκεται το «λιγότερο διακυβέρνηση», και αυτό δεν είναι καλό για τη δημοκρατία. Αντιθέτως, το Κράτος Πρόνοιας, παρά τον φόβο των νεοφιλελεύθερων, σημαίνει περισσότερη εργασιακή ελευθερία, περισσότερη ελευθερία κατανάλωσης και περισσότερη πολιτική ελευθερία.

Αυτό το βιβλίο δεν είναι απλή εισαγωγή στη σκέψη των διανοητών που αναφέρονται εδώ. Αποτελεί μια σύντομη επιτομή της σκέψης τους. Μόνο που σε αντίθεση με τα προηγούμενα βιβλία της συγγραφέως, εδώ υπάρχει μια μονομέρεια. Αν και η ίδια θέλει να αναδείξει την προτίμησή της στη φιλελεύθερη δημοκρατία, αν και αντιμετωπίζει με κριτική ματιά τόσο τη ριζοσπαστική όσο και τη μεταρρυθμιστική Αριστερά, είναι εμφανής μια μετατόπισή της προς έναν «ριζοσπαστικότερο αριστερό» στοχασμό, ο οποίος δεν της επιτρέπει να υπερασπιστεί τη δημοκρατία με την ίδια επιτυχία όπως στο βιβλίο της Πρέπει η πολιτική να είναι ηθική; (εκδ. Εστία).

Αυτό όμως που κρατώ είναι η θέση της ότι τελικά «δημοκρατία είναι αυτό που δεν αγαπάμε, αλλά δεν μπορούμε να μη θέλουμε». Δεν είναι και λίγο. Όσο και να υπάρχουν μερικοί πείσμονες που υποστηρίζουν ακόμη ότι τη δημοκρατία πρέπει και να την αγαπάμε και να τη θέλουμε.

Εξαιρετική η μετάφραση και οι σημειώσεις του Μιχάλη Πάγκαλου, ο οποίος φαίνεται να γνωρίζει το θέμα όχι μόνο από τη γλωσσική του άποψη.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και διδάκτωρ κοινωνιολογίας.

altΓιατί δεν αγαπάμε τη δημοκρατία
Μυριάμ Ρεβώ ντ’ Αλλόν
Μτφρ Μιχάλης Πάγκαλος
Εστία 2016
Σελ. 172, τιμή εκδότη €18,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΥΡΙΑΜ ΡΕΒΩ ΝΤ’ ΑΛΛΟΝ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

Για το βιβλίο του Roger Scruton «Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί» (μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Παπαδόπουλος).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σήμερα, ο όρος «συντηρητισμός» είναι ίσως ένας από τους πιο ασαφείς και κακοποιημένους όρους του πολιτικού μας λεξ...

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...
Ο Ιούνιος εντός και εκτός φεστιβάλ: οι 5 παραστάσεις που ξεχώρισαν

Ο Ιούνιος εντός και εκτός φεστιβάλ: οι 5 παραστάσεις που ξεχώρισαν

Ο Ιούνιος χαρακτηρίστηκε από πληθώρα παραστάσεων εντός και εκτός του Φεστιβάλ Αθηνών, με τις περισσότερες να χαρακτηρίζονται ως απογοητευτικές. Παρόλα αυτά, πέντε παραστάσεις ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ