alt

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη Ο στεναγμός των πενήτων. Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Στα δοκίμια «Το προοίμιο του “Λαμπριάτικου ψάλτη” και ο κόσμος των διηγημάτων» και «Παπαδιαμάντης και Δημαράς, το νόημα μιας απόρριψης», από τη συλλογή δοκιμίων Ο στεναγμός των πενήτων του Σταύρου Ζουμπουλάκη, διάβασα για τη γνωστή απαξίωση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη από τη μεριά του Κ. Θ. Δημαρά, μα και για την απαξίωσή του από τον Ν.Γ. Πολίτη, και για ποιο λόγο; απλούστατα, διότι ο Παπαδιαμάντης ήταν χριστιανός.

Ο Πολίτης είχε προτείνει στην κυβέρνηση Τρικούπη την κατάργηση του μαθήματος των θρησκευτικών στο σχολείο, «Ου μόνον ο προς διδασκαλίαν και εκμάθησιν αυτών δαπανώμενος χρόνος ηδύνατο να χρησιμοποιηθή τελεσφορώτερον εις διδασκαλίαν χρησιμωτέρων μαθημάτων, αλλά και τ’ αποτελέσματα της διδασκαλίας αυτών εισίν όλως αντίθετα των σκοπουμένων. Ο αγνοών τα στοιχειωδέστατα καθήκοντα αυτού προς την πολιτείαν και τους συμπολίτας του αναγκάζεται να εκμάθη την αρνητικήν ηθικήν του δεκαλόγου, και μιαίνεται η αγνή ψυχή του παιδός…» Ένα θέμα πέρα για πέρα επίκαιρο, σαν να μην πέρασε μία μέρα μέσα σ’ αυτά τα εκατό τριάντα χρόνια. Και τώρα ακόμα, τυφλωμένοι σε τούτη τη χώρα από το συντηρητισμό μας –τον αριστερό ή τον εκκλησιαστικό ή τον «αρχαιολατρικό», ή όποιον άλλον– βλέπουμε μονάχα το δέντρο που από πίσω του είμαστε κρυμμένοι και χάνουμε το δάσος.

«Δεν ανήκε στους προνομιούχους που επέλεγαν οι ίδιοι τι θα μεταφράσουν και οι μεταφράσεις τους αποτελούν έτσι προέκταση του έργου τους. Μετέφραζε ό,τι του δίνανε, για να βγάζει το ψωμί του». 

Ο πρώτος και κύριος λόγος για ν’ αγαπήσουμε τον Παπαδιαμάντη, είναι πως με τη ματιά της πένας του αγκάλιασε όλο αυτό το δάσος που ’ναι, πέρα από τις λογής λογής ιδεοληψίες, ο πάσχων άνθρωπος, απροφύλαχτος και βροτός, μα επίσης δυνατός παρά την αδυναμία του. «Ο κόσμος των πενήτων είναι ο κόσμος του. Οι φτωχοί και κατατρεγμένοι, οι αδύναμοι και ευάλωτοι άνθρωποι. Ξέρει να ακούει τον στεναγμό τους. Ο στεναγμός αυτός στα διηγήματά του δεν μένει απαρηγόρητος», γράφει στο προλόγισμά του ο κ. Ζουμπουλάκης, και βάζει τον Παπαδιαμάντη πλάι στον Τσέχωφ, νομίζω καταρχάς χάρη σε τούτη την έγνοια για τον άνθρωπο, και δευτερευόντως για μια ομοιότητα που υπάρχει στον συγγραφικό τρόπο των δύο – «το διήγημά του μεγαλώνει ασύμμετρα όπως το δέντρο, χωρίς αυστηρό σχέδιο, χωρίς ανέλιξη συχνά, και τελειώνει αθόρυβα («σ’ ένα πουφ, κατά τη ρήση του Παλαμά)», γράφει για τον τρόπο του Παπαδιαμάντη στο δοκίμιο «Τριανδρία».

Από τούτη την άποψη, η θεώρηση του Ζήσιμου Λορεντζάτου (που κάπως την αναίρεσε αργότερα), και άλλων, για τον Παπαδιαμάντη, στενεύει τελικά τη σημασία του έργου του, όταν για παράδειγμα ο Λορεντζάτος προτρέπει «να πάρομε στα σοβαρά τον κόσμο που μας παρουσίασε, ολόκληρο όμως τον κόσμο της ορθόδοξης ελληνικής χριστιανοσύνης ως τις ακρότατες συνέπειές του». Η ανθρωπιά και η συγγραφική μεγαλοσύνη του Παπαδιαμάντη υπάρχουν μέσ’ από την πίστη του κι όχι χάρη στην πίστη του· όπως εντέλει η ανθρωπιά και η συγγραφική μεγαλοσύνη του Τσέχωφ υπάρχουν μέσ’ από την αθρησκία του κι όχι χάρη σ’ αυτήν. 

Ίσως ο Μένης Κουμανταρέας να είχε δίκιο όταν, υπερασπιζόμενος τη μεταφορά στη νέα ελληνική του διηγήματος «Ο έρωτας στα χιόνια» (Βήμα, 27.7.1997), έγραφε: «Δεν είναι ενδιαφέρον, έστω και πειραματικά, να δούμε πόσα νέα ελληνικά σηκώνουν τα ελληνικά του Παπαδιαμάντη, να δούμε δηλαδή αν η γλώσσα στην οποία γράφουμε σήμερα είναι ικανή να σηκώσει την ποίηση και την ομορφιά ενός μεγάλου πεζογράφου;». 

Ο Παπαδιαμάντης είχε μεταφράσει τέσσερα διηγήματα του Τσέχωφ («Οι Οικότροφοι», «Γέννησις δράματος», «Το παράκαμε», «Πόνος βαθύς», Δόμος, 2002). Ίσως η μετάφραση του Τσέχωφ να αποτελούσε εξαίρεση, γενόμενη κατ’ επιλογήν. «Βιοποριζόταν ως μεταφραστής», γράφει ο κ. Ζουμπουλάκης στο «Μετά από εκατόν έντεκα χρόνια, Θωμά Γόρδωνος Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως» (με αφορμή την έκδοση της συγκεκριμένης μετάφρασης μόλις το 2015). «Δεν ανήκε στους προνομιούχους που επέλεγαν οι ίδιοι τι θα μεταφράσουν και οι μεταφράσεις τους αποτελούν έτσι προέκταση του έργου τους. Μετέφραζε ό,τι του δίνανε, για να βγάζει το ψωμί του». Μ’ άλλα λόγια, ήταν ένας χειρώνακτας της γραφής (μια εικόνα που, προσωπικά, με συγκινεί πολύ βαθύτερα από κείνη του «εστέτ» καλλιτέχνη στην παρνασσιακή κορυφή της μεγαλειώδους δημιουργίας του).

Εκτός από τα τέσσερα διηγήματα του Τσέχωφ, ο Παπαδιαμάντης είχε μεταφράσει τη νουβέλα Η κληρονομία του Γκυ ντε Μωπασσάν, και για τον κ. Ζουμπουλάκη οι τρεις αυτοί –Παπαδιαμάντης, Τσέχωφ, ντε Μωπασσάν– «συγκροτούν την τριανδρία των κορυφαίων διηγηματογράφων της Ευρώπης». Ο Παπαδιαμάντης, κορυφαίος ερήμην της Ευρώπης, παντελώς άγνωστος στους Ευρωπαίους αναγνώστες. Όμως εντέλει τι μεταφράζεται, και πώς, από τον Παπαδιαμάντη, ώστε να παραμείνουν όλες εκείνες οι λεπτές αποχρώσεις που κάνουν το έργο του να μην είναι στενή ηθογραφία; Από τούτη την άποψη ίσως ο Μένης Κουμανταρέας να είχε δίκιο όταν, υπερασπιζόμενος τη μεταφορά στη νέα ελληνική του διηγήματος «Ο έρωτας στα χιόνια» (Βήμα, 27.7.1997), έγραφε: «Δεν είναι ενδιαφέρον, έστω και πειραματικά, να δούμε πόσα νέα ελληνικά σηκώνουν τα ελληνικά του Παπαδιαμάντη, να δούμε δηλαδή αν η γλώσσα στην οποία γράφουμε σήμερα είναι ικανή να σηκώσει την ποίηση και την ομορφιά ενός μεγάλου πεζογράφου;». Ό,τι είναι αμετάφερτο από τη μια ελληνική στην άλλην, πιθανώς είναι κι αμετάφραστο από την ελληνική σ’ άλλη γλώσσα. Ό,τι επιζεί, αυτό είναι όχι ο Ευρωπαίος, μα ο παγκόσμιος Παπαδιαμάντης.

alt

Παραπάνω, διέτρεξα μερικά από τα θέματα σ’ αυτά τα δοκίμια που δεν είναι επ’ ουδενί φιλολογικά υπό στενή έννοια. Υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στον γερό φιλόλογο και στον βαθύ δοκιμιογράφο, τον γνήσιο. Ο πρώτος μας φανερώνει πολλά για το θέμα του. Ο δεύτερος μας δείχνει κάτι από τον εαυτό του μέσ’ από το θέμα του. Ο κ. Ζουμπουλάκης αναμφίβολα είναι ένας ατόφιος δοκιμιογράφος. Στο δοκίμιό του «Αναπάντεχα Χριστούγεννα» γράφει: «Παρέλειψα την “Υπηρέτρα”, επειδή θέλω να πω δυο λόγια περισσότερο για τούτο το διήγημα, το οποίο διαβάζω πάντοτε, από παιδί σχεδόν που το πρωτοδιάβασα, στα γυμνασιακά Νεοελληνικά Αναγνώσματα, ως σήμερα, με την ίδια αμείωτη συγκίνηση. Παραδέχομαι ότι δεν είναι το καλύτερο από τα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη, αναγνωρίζω και εγώ ότι δεν συγκρίνεται αίφνης με το “Στο Χριστό στο Κάστρο”, που είναι, χωρίς καμία επιφύλαξη, ατόφιο αριστούργημα, εμένα ωστόσο η “Υπηρέτρα” με συγκινεί ξεχωριστά και αδιάπτωτα […] Ξέρω γιατί με συγκινεί το διήγημα – για ποιο λόγο με συγκινούσε όταν το πρωτοδιάβασα δεν είναι δύσκολο να το καταλάβει κανείς: ο μέγας φόβος ενός παιδιού είναι ο φόβος του θανάτου των γονιών του. Με συγκινεί για εκείνη την αρχετυπική μορφή του πατέρα που δεν έχει να φέρει τίποτε πάρεξ τον εαυτό του, που δεν χρειάζεται να φέρει τίποτε, επειδή ακριβώς προσφέρει τον εαυτό του…»

Και, ξανά, για το διήγημα «Πατέρα στο σπίτι!», στο δοκίμιό του «Το προοίμιο του “Λαμπριάτικου ψάλτη” και ο κόσμος των διηγημάτων»: «Κλείνοντας τούτο τον τόμο με τις τόσες αριστουργηματικές σελίδες, εξακολουθεί να βουίζει στα αυτιά μου η σπαραχτική φωνή του μικρού αγοριού: “Δεν έχουμε πατέρα στο σπίτι!”. Έχω συχνά την εντύπωση πως όλο το διηγηματογραφικό έργο του Παπαδιαμάντη προσπαθεί να απαντήσει στη φωνή αυτή».

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΟ στεναγμός των πενήτων
Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη
Σταύρος Ζουμπουλάκης
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2016
Σελ. 192, τιμή εκδότη €14,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρτμουτ Ρόζα «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» [μτφρ. Μιχάλης Κούλουθρος], που κυκλοφορεί από τις εκδ. Πλήθος. Κεντρική εικόνα: «Η εμμονή της μνήμης», Σαλβαντόρ Νταλί, 1931

Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας

Είναι γεγονό...

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη, με αφορμή τόσο την έκδοση «Αντώνης Φωστιέρης, Άπαντα τα Ποιήματα 1970-2020» (εκδ. Καστανιώτης) όσο και την έκδοση της εκτενέστατης μελέτης του Θεοδόση Πυλαρινού «Ο ποιητής Αντώνης Φωστιέρης – Θεματικές και μορφολογικές προσεγγίσεις στο έργο του».

...
«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης: «Σύγχρονες ιαπωνικές ταινίες»

Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης: «Σύγχρονες ιαπωνικές ταινίες»

Η Πρεσβεία της Ιαπωνίας σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης και το Japan Foundation και με την ευγενική υποστήριξη της εταιρίας JT International Hellas, διοργανώνει το Φεστιβάλ Ιαπωνικού Κινηματογράφου 2023 από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης. Κεντρική εικόνα, πλάνο από τ...

Πέθανε ο ηθοποιός και συγγραφέας Μάκης Πανώριος

Πέθανε ο ηθοποιός και συγγραφέας Μάκης Πανώριος

Θλίψη στον καλλιτεχνικό κόσμο, καθώς έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 88 ετών ο λογοτέχνης, εικαστικός και ηθοποιός, Μάκης Πανώριος.

Επιμέλεια: Book Press

Τη δυσάρεστη είδηση έκανε γνωστή o Σπύρος Μπιμπίλας, ο πρόεδρος του Σ...

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

«Χώρος ιδιωτικός»: Μια έκθεση αφιερωμένη στον Γιάννη Μόραλη και στις απαρχές της καλλιτεχνικής πορείας του

Με τίτλο «Χώρος ιδιωτικός» παρουσιάστηκε έως τις 08/01 στο Μουσείο Μπενάκη μεγάλη αφιερωματική έκθεση στη ζωή και το έργο του μεγάλου δασκάλου της ελληνικής ζωγραφικής, Γιάννη Μόραλη. Η έκθεση θα παρουσιαστεί και σε άλλες πόλεις, με πιθανότερο επόμενο σταθμό την Πάτρα.  Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Καίτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ