alt

Για το δοκίμιο του George Steiner «Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι» (μτφρ. Κώστας Σπαθαράκης, εκδ. Αντίποδες), μια συγκριτική ανάγνωση των δυο κορυφαίων Ρώσων μυθιστοριογράφων. 

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Τζωρτζ Στάινερ εξέδωσε το 1959 το Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι, Δοκίμιο Παλαιάς Κριτικής, εν μέρει ως απάντηση στους «Νέους Κριτικούς», που ήθελαν το λογοτέχνημα να λάμπει ως αυτόφωτος αστέρας στο κενό, αποσπασμένο από τα ιστορικοφιλολογικά του συμφραζόμενα – και τούτη η απάντησή του φέρνει εύλογα στο κέντρο του έργου των δύο Ρώσων το θεολογικό στοιχείο, το ζήτημα της ύπαρξης ή της ανυπαρξίας του Θεού («Η δυτική μυθοπλασία είναι κοινωνική, απεικονίζει τις σχέσεις ανθρώπων και κοινωνίας, όπως είπε ο Αντρέ Ζιντ. Για τον Τολστόι και τον Ντοστογιέφσκι ισχύει το ακριβώς αντίθετο. Και οι δύο ήταν θρησκευτικοί καλλιτέχνες με την έννοια των χτιστών των καθεδρικών ναών ή του Μιχαήλ Άγγελου, όταν απεικόνισε το όραμά του για την αιωνιότητα στην Καπέλα Σιξτίνα», σελ. 330).

«Επιτρέψτε μου λοιπόν να διακηρύξω την απαρασάλευτη πεποίθησή μου πως ο Τολστόι και ο Ντοστογιέφσκι είναι οι πρώτοι μεταξύ των μυθιστοριογράφων».

«Επιτρέψτε μου λοιπόν να διακηρύξω την απαρασάλευτη πεποίθησή μου πως ο Τολστόι και ο Ντοστογιέφσκι είναι οι πρώτοι μεταξύ των μυθιστοριογράφων» (σελ. 29), είναι το αξίωμα που καταρχάς θέτει ο Στάινερ, για να τοποθετήσει έπειτα το τολστοϊκό έργο, ισάξιο, πλάι στα ομηρικά έπη, και το ντοστογιεφσκικό έργο δίπλα σε κείνα των κορυφαίων δραματουργών: του Σαίξπηρ, του Σίλλερ, του Ρακίνα – δικαίως, μιας κι ο Ντοστογιέφσκι είναι εντέλει ένας μέγιστος θεατρικός συγγραφέας που, ενώ ο ίδιος δεν έγραψε ποτέ για το θέατρο, τα έργα του δεν έχουν πάψει να διασκευάζονται για το σανίδι. Στα τετράδια των Δαιμονισμένων έγραφε πως «ο Σαίξπηρ είναι ένας προφήτης που έστειλε ο Θεός για να κηρύξει σε μας το μυστήριο του ανθρώπου και της ανθρώπινης ψυχής» (τι αντίθεση, αλήθεια, με την απόλυτη καταδίκη του Βάρδου του Έιβον από τον γέρο Τολστόι στο Ο Σαίξπηρ και η δραματική τέχνη) και, σαν τον Ντίκενς, συνήθιζε να υποδύεται τους ήρωές του την ώρα που έγραφε.

Στους τεράστιους μονολόγους, τους πυρετικούς διαλόγους, τις συμπτώσεις, τα μαζέματα όλου του θιάσου επί σκηνής, τις περιγραφές κινήσεων που πιο πολύ θυμίζουν σκηνικές οδηγίες, ο Στάινερ ανιχνεύει τον δραματουργό Ντοστογιέφσκι πιάνοντας ένα ένα τα μείζονα μυθιστορήματά του –Έγκλημα και τιμωρία, Ο ηλίθιος, Οι δαιμονισμένοι, Αδελφοί Καραμάζοφ– ενώ ταυτόχρονα ιχνηλατεί τις οφειλές του στο γοτθικό μυθιστόρημα και τα μελοδράματα συγκαιρινών του υποδεέστερων συγγραφέων.

«Πουθενά αλλού στη λογοτεχνία», γράφει ο Στάινερ (σελ. 195), «δεν έφτασε ο 19ος αιώνας τόσο κοντά στη μεγάλη τραγική σύλληψη της εμπειρίας· μόνο στον Μόμπι Ντικ και στους Αδελφούς Καραμάζοφ». Και αλλού (σελ. 393): «Οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι δεν κάνουν τίποτα άλλο εκτός από το να είναι ο εαυτός τους στον ύψιστο βαθμό. Σχεδόν ποτέ δεν τους βλέπουμε να κοιμούνται ή να κάθονται στο τραπέζι. Σαν τραγικοί ήρωες, τα dramatis personae του Ντοστογιέφσκι περιφέρονται γυμνά όπως στην έσχατη κρίση».

Η ζωή στον Ντοστογιέφσκι είναι «της ψυχής», ενώ στον Τολστόι πρωτίστως είναι μια σφύζουσα ζωή «των πραγμάτων» όπως ξεδιπλώνεται με επική πνοή μέσ’ από πολέμους, χορούς, ευωχίες, κυνήγια.

Απεναντίας «ο Όμηρος και ο Τολστόι» (σελ. 218) «περιβάλλουν τους χαρακτήρες των έργων τους με μια “ολότητα αντικειμένων”, με τις καθημερινές επιδιώξεις και τις περίκλειστες κανονικότητες της συνηθισμένης εμπειρίας». Η ζωή στον Ντοστογιέφσκι είναι «της ψυχής», ενώ στον Τολστόι πρωτίστως είναι μια σφύζουσα ζωή «των πραγμάτων» όπως ξεδιπλώνεται με επική πνοή μέσ’ από πολέμους, χορούς, ευωχίες, κυνήγια – με το χρόνο στις σελίδες του να κινείται παλιρροϊκά και σταδιακά, ενώ ο Ντοστογιέφσκι τον συστέλλει βίαια ώς τη σύντμηση και την παραμόρφωση.

«Όπως ο Αδάμ», γράφει ο Στάινερ (σελ. 151), «ο Τολστόι ονόμαζε τα πράγματα που είχε ενώπιόν του· και εκείνα ζουν ακόμη για μας, επειδή η δική του φαντασία δεν μπορούσε να τα συλλάβει ως άψυχα αντικείμενα».

Στα έργα του, ονομάτιζε ως και τους πλέον ήσσονες χαρακτήρες και έλεγε κατιτίς γι’ αυτούς, δίνοντάς τους πλήρη ανθρώπινη υπόσταση. Ο Στάινερ αντιπαραβάλλει αυτόν το σεβασμό του Τολστόι προς την ακεραιότητα του ανθρώπινου προσώπου, στοιχείο συστατικό της μεγαλοσύνης του, με μια σκηνή στην Αλμπερτίν αγνοούμενη του Προυστ, όπου ο αφηγητής βάζει σ’ έναν οίκο ανοχής δυο μικρές πλύστρες να κάνουν έρωτα, μεταμορφώνοντάς τες σ’ αντικείμενα.

Ένας ήρωας του Τολστόι δε θα βυθιζόταν ποτέ στα τρομερά σκότη όπου γκρεμίζεται ο αφηγητής στις Σημειώσεις από το υπόγειο – μα η παντογνωσία της επικής τολστοϊκής σύλληψης έχει το τίμημά της.

 alt
     Ο George Steiner
 

«Υπάρχουν στοιχεία και βάθη τα οποία δεν μπορούν να αγγίξουν αυτά τα υπέροχα ολοκληρωμένα δημιουργήματα», γράφει ο Στάινερ για τα Πόλεμος και Ειρήνη, και Άννα Καρένινα (σελ. 378). «Κατά κύριο λόγο πρόκειται για τα στοιχεία του δράματος. Το δραματικό στοιχείο γεννιέται στο αφανές περιθώριο που χωρίζει τον συγγραφέα από τους χαρακτήρες του, δημιουργείται από τη δυνατότητά τους να πράξουν το απρόσμενο… Η υπέρτατη ένταση του παραλόγου και ο αυθορμητισμός του χάους τού διαφεύγουν».

Ο Τολστόι, αντιπλατωνικός στην τέχνη του, εξύμνησε την απόλυτη «πραγματικότητα» του κόσμου, αξίωσε την επίγεια πραγμάτωση της Βασιλείας του Θεού και υπήρξε «υπηρέτης της ανθρωπότητας». Χαρακτηριστικά, μετά την απόφαση αφορισμού που εξέδωσε εναντίον του η Ιερά Σύνοδος, δήλωσε δημόσια: «Πιστεύω πως το θέλημα του Θεού εκφράζεται καθαρά και κατανοητά στη διδασκαλία του ανθρώπου Ιησού· το να τον θεωρεί κανείς Θεό και να προσεύχεται σε αυτόν το θεωρώ τη μέγιστη βλασφημία».

Ενώ ο Ντοστογιέφσκι, δύσπιστος απέναντι σε τούτη την ανθρωπιστική διδασκαλία, προτιμούσε να βρίσκεται μαζί με τους πονεμένους, τους τρελούς και κάποτε εγκληματικά διεστραμμένους «δούλους του Θεού». Γράφει γι’ αυτόν ο Στάινερ (σελ. 392): «Για ελάχιστους ανθρώπους μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι ήταν θεόληπτοι, ότι η παρουσία του Θεού διαπερνούσε την προσωπικότητά τους με μεγαλύτερη ένταση και ορμή».

Οι δυο τους δε συναντήθηκαν ποτέ. Ο Τολστόι εκτιμούσε τις Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων. Aπό τη μεριά του ο Ντοστογιέφσκι αποκαλούσε τα μυθιστορήματα του Τολστόι «λογοτεχνία του γαιοκτήμονα».

Οι δυο τους δε συναντήθηκαν ποτέ. Ο Τολστόι εκτιμούσε τις Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων, τους Ταπεινωμένους και καταφρονεμένους, ενώ «όλοι αυτοί οι Ηλίθιοι και οι Έφηβοι και οι Ρασκόλνικοφ, και τα λοιπά, δεν ήταν έτσι, τα πράγματα ήταν πιο απλά, πιο κατανοητά». Κι από τη μεριά του ο Ντοστογιέφσκι αποκαλούσε τα μυθιστορήματα του Τολστόι «λογοτεχνία του γαιοκτήμονα».

Στο τέλος του βιβλίου του ο Στάινερ, με παραδεδεγμένη από τον ίδιον αυθαιρεσία, αναγιγνώσκει τον «Μύθο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή» στους Αδελφούς Καραμάζοφ ως μια αλληγορία της αναμέτρησης μεταξύ του Ντοστογιέφσκι και του Τολστόι, όπου ο δεύτερος, σαν τον Ιεροεξεταστή, αγαπούσε τους ανθρώπους εκ των άνω, πατερναλιστικά, δίχως κανένα στοιχείο του χαρακτήρα του να πλησιάζει εκείνη τη σχεδόν αμετάφραστη ντοστογιεφσκική έννοια της ταπείνωσης.

Το Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι (μεταφρασμένο σε καθαρά και άρτια ελληνικά από τον Κώστα Σπαθαράκη) αρχίζει με μια φράση που θα ’πρεπε όποιος μιλά για τη λογοτεχνία να την έχει ως φάρο και πυξίδα: «Η λογοτεχνική κριτική πρέπει να γεννιέται από ένα χρέος αγάπης» και, πράγματι, πουθενά στο βιβλίο του Στάινερ –ο αναγνώστης το νιώθει– δεν προδίδεται τούτη η αγάπη. 

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

steinerΤολστόι ή Ντοστογιέφσκι
Δοκίμιο παλαιάς κριτικής
George Steiner
Μτφρ. Κώστας Σπαθαράκης
Αντίποδες 2015
Σελ. 496, τιμή εκδότη €16,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ GEORGE STEINER

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Σε συνέντευξή του στο Revistascena, ο Νορβηγός δραματουργός Jon Fosse μίλησε για την πολυετή πορεία του στον χώρο του θεάτρου. Τα πρώτα δύο μέρη της γνωστής επταλογίας του «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Σωτήρη Σουλιώτη.

Επιμέλεια: ...

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ