Για το βιβλίο της Martha C. Nussbaum Έρωτος γνώση (μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδ. Πατάκη).
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Η λογοτεχνία είχε πάρει τις προηγούμενες δεκαετίες μια απότομη κλίση, που την έκανε να γέρνει επικίνδυνα σε βαθμό μπαταρίσματος· πίστεψε υπό το βάρος φορμαλιστικών θεωριών ότι το λογοτεχνικό έργο είναι ένας κλειστός κόσμος που δεν εξετάζεται ιδεολογικά, δεν συνδέεται με την εξωκειμενική πραγματικότητα, αλλά αξιολογείται παρά μόνο ως αισθητικό γεγονός.
Η ηθική, μια άλλη αισθητική
H λογοτεχνία δεν είναι αμέτοχη στη διαμόρφωση της ηθικής και γι’ αυτό πρέπει να την εξετάζουμε όχι μόνο αισθητικά αλλά και ιδεολογικά, συναισθηματικά, κοινωνικά, φιλοσοφικά.
Όλο και περισσότερο όμως αυξάνονται πλέον οι φωνές που θέτουν τη λογοτεχνία στο επίκεντρο κοινωνικών, πολιτικών και ηθικών ζητημάτων και περιμένουν από αυτή τις δικές της προτάσεις. Πλέον επιζητείται ο λόγος της πεζογραφίας, ώστε να διασταυρωθεί με τον λόγο της επιστήμης και της φιλοσοφίας, για να δώσει το δικό του στίγμα τόσο στην πάλη των ιδεών όσο και στην αναζήτηση προτύπων ζωής και λήψης αποφάσεων. Η Martha Nussbaum έρχεται από τη φιλοσοφική της θέση να επικαλεστεί την ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη και να τη φέρει σε διάλογο με τα έργα κυρίως του μυθιστοριογράφου Χένρυ Τζέιμς, ώστε να στηρίξει την άποψή της ότι η λογοτεχνία δεν είναι αμέτοχη στη διαμόρφωση της ηθικής και γι’ αυτό πρέπει να την εξετάζουμε όχι μόνο αισθητικά αλλά και ιδεολογικά, συναισθηματικά, κοινωνικά, φιλοσοφικά…
Στην ουσία η νέα θεώρηση αποφεύγει τον παλαιότερο διδακτισμό και την αναζήτηση ηθικών προτύπων μέσα στο έργο, αλλά συνάμα παίρνει και αποστάσεις από την ουδετερότητα των λογοτεχνικών θεωριών ως προς την ηθική του κειμένου. Έτσι, αν η βασική ερώτηση είναι το αριστοτελικό «πώς πρέπει να ζούμε ώστε να φτάσουμε στην ευδαιμονία;», τότε η λογοτεχνία είναι κι αυτή ένας τρόπος να δώσουμε/πάρουμε απαντήσεις, καθόλα νόμιμος και λογικός, όπως η θετική επιστήμη και η φιλοσοφία. Και στην πιθανή απορία κάποιου «Μα η ίδια η φιλοσοφία με τον κυριολεκτικό και μονόσημο λόγο της δεν αρκεί για να διερευνήσουμε τέτοια θέματα;», η M. Nussbaum απαντά «Όχι».
Ο επιστημονικός λόγος μπορεί να μελετήσει τα ηθικά φαινόμενα, αλλά το πολύπλοκο μυθιστόρημα μπορεί να τα αναπαραστήσει.
Ο επιστημονικός λόγος μπορεί να μελετήσει τα ηθικά φαινόμενα, αλλά το πολύπλοκο μυθιστόρημα μπορεί να τα αναπαραστήσει και μέσα σ’ αυτό ο αναγνώστης είναι σε θέση να δει έμπρακτες αντιδράσεις εκ μέρους των χαρακτήρων. Αυτά λοιπόν τα υποθετικά σενάρια, που στήνει μπροστά μας η λογοτεχνία, αναδεικνύουν διλήμματα, στα οποία τα μυθοπλαστικά πρόσωπα καλούνται να πάρουν θέση, να αποφασίσουν, να δράσουν, να στραφούν προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση κι έτσι να δείξουν, παραστατικά, τις θετικές ή αρνητικές συνέπειες των επιλογών τους. Από αυτά τα αναπαριστώμενα επιμέρους γεγονότα, μπορεί ο καθένας να αναχθεί στα καθολικά και να αναλογιστεί τη δική του θέση σε ανάλογα διλήμματα.
Παράλληλα, το συναισθηματικό πλέγμα που αναδύεται, το οποίο, όπως πιστεύεται πλέον, δεν είναι βιολογικό, άλογο και ενστικτώδες, μπορεί μόνο μέσω ιστοριών να γίνει αντιληπτό. Το ίδιο που συμβαίνει με τους μύθους, τα παραμύθια και τις ποικίλες ιστορίες με τις οποίες κάθε κοινωνία διαμορφώνει τα πιστεύω και τις πεποιθήσεις, τις συναισθηματικές εκδοχές και τη νοοτροπία των παιδιών, το ίδιο συναντάται και στη λογοτεχνική αφήγηση, η οποία καλύτερα από την επιστημονική γλώσσα μπορεί να συλλαμβάνει και να περνάει στον αναγνώστη μια συναισθηματική δέσμη με την οποία συλλογικά και ατομικά καταλαβαίνουμε τον κόσμο.
 Η Martha C. Nussbaum
|
Βάσιμες αντιρρήσεις και επιφυλάξεις
Φυσικά, θα ακουστούν βάσιμες αντιρρήσεις που έχουν το δικό τους αδιαφιλονίκητο δίκιο: ότι η ηθική κριτική θα αξιολογεί το έργο στην προκρούστεια κλίνη άκαμπτων εξωλογοτεχνικών κανόνων ή ότι το αισθητικό ενδιαφέρον διαφέρει από το ηθικοπλαστικό· ακόμη ότι τα λογοτεχνικά κείμενα αναφέρονται σε άλλα κείμενα και όχι στον κόσμο και τέλος ότι κάθε ηθική αξιολόγηση είναι αναπόφευκτα υποκειμενική και εκκινεί από συγκεκριμένη προκατειλημμένη σκοπιά.
Η M. Nussbaum απαντά με τη βοήθεια του Γουέυν Μπουθ. Η έννοια της ηθικής δεν είναι τόσο στενή όσο φαίνεται από τις έως τώρα επιχειρηθείσες εφαρμογές της και γι’ αυτό πρέπει να τη χρησιμοποιήσουμε με μια ευρύτερη και περισσότερο ελαστική έννοια. Επομένως και οι κανόνες της δεν είναι προδιαγεγραμμένοι ούτε έρχονται ωμά να καπελώσουν τη λογοτεχνία. Σ’ αυτό το πλαίσιο δεν επιχειρούμε ένα νέο είδος διδακτισμού και χειραγώγησης της σκέψης του αναγνώστη, αλλά την αναζήτηση μέσα σε ένα λογοτεχνικό έργο των πλαισιών ηθικής δράσης που θα κάνουν τον αποδέκτη του να σκεφτεί και να αποφασίσει με τους όρους που έχει μπροστά του.
Η λογοτεχνία επιδρά στον άνθρωπο (και επηρεάζεται από τη ζωή), είναι μια ισχυρή μορφή παιδείας, καθώς έχει και έναν ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό χαρακτήρα.
Με άλλα λόγια είναι εθελοτυφλία να θεωρούμε ότι η λογοτεχνία είναι ένα περίκλειστο σύμπαν· κάτι τέτοιο θα συνέχιζε να τη βλέπει σαν ένα αυτιστικό ον που επικοινωνεί μόνο με τον εαυτό του. Αντίθετα, αυτή επιδρά στον άνθρωπο (και επηρεάζεται από τη ζωή), είναι μια ισχυρή μορφή παιδείας, καθώς έχει και έναν ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό κ.λπ. χαρακτήρα. Η ηθική αξιολόγηση μπορεί να λειτουργήσει βάσει ορθολογισμού και όχι ιδεοληψίας, αν θέσει επί τάπητος τον πλουραλισμό και όχι τη διάθεση ποδηγέτησης, αν δείξει την πολλαπλότητα των ιδεών που συχνά βρίσκονται σε σύγκρουση, αναδείξει το πλαίσιο μέσα στο οποίο κρίνονται οι ηθικές αξίες, και όχι την απόλυτη ισχύ τους, και τέλος προβάλλει την πολλαπλότητα των εκδοχών του νοήματος.
Το βιβλίο της M. Nussbaum ξαναφέρνει στο προσκήνιο το θέμα της ιδεολογίας και της λογοτεχνίας, αλλά όχι με την κομματική / ιδεοληπτική του μορφή, που ταλάνισε την πρόσληψή της παλιότερα. Το ζητούμενο είναι να βρούμε ένα σαφές όσο και ευέλικτο πλαίσιο, εντός του οποίου η ηθική αξιολόγηση να μην παραγκωνίζει τον αισθητικό χαρακτήρα του εκάστοτε κειμένου και ταυτόχρονα να μπορεί να το νοηματοδοτεί ως προς την επίδρασή του στον αναγνώστη.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Έρωτος γνώση
Δοκίμια για τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία
Martha C. Nussbaum
Μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος
Εκδ. Πατάκη 2015
Σελ. 800, τιμή εκδότη €20,90
