Contemporary artwork 12

Για το βιβλίο της Martha C. Nussbaum Έρωτος γνώση (μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η λογοτεχνία είχε πάρει τις προηγούμενες δεκαετίες μια απότομη κλίση, που την έκανε να γέρνει επικίνδυνα σε βαθμό μπαταρίσματος· πίστεψε υπό το βάρος φορμαλιστικών θεωριών ότι το λογοτεχνικό έργο είναι ένας κλειστός κόσμος που δεν εξετάζεται ιδεολογικά, δεν συνδέεται με την εξωκειμενική πραγματικότητα, αλλά αξιολογείται παρά μόνο ως αισθητικό γεγονός.

Η ηθική, μια άλλη αισθητική

H λογοτεχνία δεν είναι αμέτοχη στη διαμόρφωση της ηθικής και γι’ αυτό πρέπει να την εξετάζουμε όχι μόνο αισθητικά αλλά και ιδεολογικά, συναισθηματικά, κοινωνικά, φιλοσοφικά.

Όλο και περισσότερο όμως αυξάνονται πλέον οι φωνές που θέτουν τη λογοτεχνία στο επίκεντρο κοινωνικών, πολιτικών και ηθικών ζητημάτων και περιμένουν από αυτή τις δικές της προτάσεις. Πλέον επιζητείται ο λόγος της πεζογραφίας, ώστε να διασταυρωθεί με τον λόγο της επιστήμης και της φιλοσοφίας, για να δώσει το δικό του στίγμα τόσο στην πάλη των ιδεών όσο και στην αναζήτηση προτύπων ζωής και λήψης αποφάσεων. Η Martha Nussbaum έρχεται από τη φιλοσοφική της θέση να επικαλεστεί την ηθική φιλοσοφία του Αριστοτέλη και να τη φέρει σε διάλογο με τα έργα κυρίως του μυθιστοριογράφου Χένρυ Τζέιμς, ώστε να στηρίξει την άποψή της ότι η λογοτεχνία δεν είναι αμέτοχη στη διαμόρφωση της ηθικής και γι’ αυτό πρέπει να την εξετάζουμε όχι μόνο αισθητικά αλλά και ιδεολογικά, συναισθηματικά, κοινωνικά, φιλοσοφικά…

Στην ουσία η νέα θεώρηση αποφεύγει τον παλαιότερο διδακτισμό και την αναζήτηση ηθικών προτύπων μέσα στο έργο, αλλά συνάμα παίρνει και αποστάσεις από την ουδετερότητα των λογοτεχνικών θεωριών ως προς την ηθική του κειμένου. Έτσι, αν η βασική ερώτηση είναι το αριστοτελικό «πώς πρέπει να ζούμε ώστε να φτάσουμε στην ευδαιμονία;», τότε η λογοτεχνία είναι κι αυτή ένας τρόπος να δώσουμε/πάρουμε απαντήσεις, καθόλα νόμιμος και λογικός, όπως η θετική επιστήμη και η φιλοσοφία. Και στην πιθανή απορία κάποιου «Μα η ίδια η φιλοσοφία με τον κυριολεκτικό και μονόσημο λόγο της δεν αρκεί για να διερευνήσουμε τέτοια θέματα;», η M. Nussbaum απαντά «Όχι».

Ο επιστημονικός λόγος μπορεί να μελετήσει τα ηθικά φαινόμενα, αλλά το πολύπλοκο μυθιστόρημα μπορεί να τα αναπαραστήσει.

Ο επιστημονικός λόγος μπορεί να μελετήσει τα ηθικά φαινόμενα, αλλά το πολύπλοκο μυθιστόρημα μπορεί να τα αναπαραστήσει και μέσα σ’ αυτό ο αναγνώστης είναι σε θέση να δει έμπρακτες αντιδράσεις εκ μέρους των χαρακτήρων. Αυτά λοιπόν τα υποθετικά σενάρια, που στήνει μπροστά μας η λογοτεχνία, αναδεικνύουν διλήμματα, στα οποία τα μυθοπλαστικά πρόσωπα καλούνται να πάρουν θέση, να αποφασίσουν, να δράσουν, να στραφούν προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση κι έτσι να δείξουν, παραστατικά, τις θετικές ή αρνητικές συνέπειες των επιλογών τους. Από αυτά τα αναπαριστώμενα επιμέρους γεγονότα, μπορεί ο καθένας να αναχθεί στα καθολικά και να αναλογιστεί τη δική του θέση σε ανάλογα διλήμματα.

Παράλληλα, το συναισθηματικό πλέγμα που αναδύεται, το οποίο, όπως πιστεύεται πλέον, δεν είναι βιολογικό, άλογο και ενστικτώδες, μπορεί μόνο μέσω ιστοριών να γίνει αντιληπτό. Το ίδιο που συμβαίνει με τους μύθους, τα παραμύθια και τις ποικίλες ιστορίες με τις οποίες κάθε κοινωνία διαμορφώνει τα πιστεύω και τις πεποιθήσεις, τις συναισθηματικές εκδοχές και τη νοοτροπία των παιδιών, το ίδιο συναντάται και στη λογοτεχνική αφήγηση, η οποία καλύτερα από την επιστημονική γλώσσα μπορεί να συλλαμβάνει και να περνάει στον αναγνώστη μια συναισθηματική δέσμη με την οποία συλλογικά και ατομικά καταλαβαίνουμε τον κόσμο.

alt
    Η Martha C. Nussbaum
 

Βάσιμες αντιρρήσεις και επιφυλάξεις

Φυσικά, θα ακουστούν βάσιμες αντιρρήσεις που έχουν το δικό τους αδιαφιλονίκητο δίκιο: ότι η ηθική κριτική θα αξιολογεί το έργο στην προκρούστεια κλίνη άκαμπτων εξωλογοτεχνικών κανόνων ή ότι το αισθητικό ενδιαφέρον διαφέρει από το ηθικοπλαστικό· ακόμη ότι τα λογοτεχνικά κείμενα αναφέρονται σε άλλα κείμενα και όχι στον κόσμο και τέλος ότι κάθε ηθική αξιολόγηση είναι αναπόφευκτα υποκειμενική και εκκινεί από συγκεκριμένη προκατειλημμένη σκοπιά.

Η M. Nussbaum απαντά με τη βοήθεια του Γουέυν Μπουθ. Η έννοια της ηθικής δεν είναι τόσο στενή όσο φαίνεται από τις έως τώρα επιχειρηθείσες εφαρμογές της και γι’ αυτό πρέπει να τη χρησιμοποιήσουμε με μια ευρύτερη και περισσότερο ελαστική έννοια. Επομένως και οι κανόνες της δεν είναι προδιαγεγραμμένοι ούτε έρχονται ωμά να καπελώσουν τη λογοτεχνία. Σ’ αυτό το πλαίσιο δεν επιχειρούμε ένα νέο είδος διδακτισμού και χειραγώγησης της σκέψης του αναγνώστη, αλλά την αναζήτηση μέσα σε ένα λογοτεχνικό έργο των πλαισιών ηθικής δράσης που θα κάνουν τον αποδέκτη του να σκεφτεί και να αποφασίσει με τους όρους που έχει μπροστά του.

Η λογοτεχνία επιδρά στον άνθρωπο (και επηρεάζεται από τη ζωή), είναι μια ισχυρή μορφή παιδείας, καθώς έχει και έναν ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό χαρακτήρα.

Με άλλα λόγια είναι εθελοτυφλία να θεωρούμε ότι η λογοτεχνία είναι ένα περίκλειστο σύμπαν· κάτι τέτοιο θα συνέχιζε να τη βλέπει σαν ένα αυτιστικό ον που επικοινωνεί μόνο με τον εαυτό του. Αντίθετα, αυτή επιδρά στον άνθρωπο (και επηρεάζεται από τη ζωή), είναι μια ισχυρή μορφή παιδείας, καθώς έχει και έναν ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό κ.λπ. χαρακτήρα. Η ηθική αξιολόγηση μπορεί να λειτουργήσει βάσει ορθολογισμού και όχι ιδεοληψίας, αν θέσει επί τάπητος τον πλουραλισμό και όχι τη διάθεση ποδηγέτησης, αν δείξει την πολλαπλότητα των ιδεών που συχνά βρίσκονται σε σύγκρουση, αναδείξει το πλαίσιο μέσα στο οποίο κρίνονται οι ηθικές αξίες, και όχι την απόλυτη ισχύ τους, και τέλος προβάλλει την πολλαπλότητα των εκδοχών του νοήματος.

Το βιβλίο της M. Nussbaum ξαναφέρνει στο προσκήνιο το θέμα της ιδεολογίας και της λογοτεχνίας, αλλά όχι με την κομματική / ιδεοληπτική του μορφή, που ταλάνισε την πρόσληψή της παλιότερα. Το ζητούμενο είναι να βρούμε ένα σαφές όσο και ευέλικτο πλαίσιο, εντός του οποίου η ηθική αξιολόγηση να μην παραγκωνίζει τον αισθητικό χαρακτήρα του εκάστοτε κειμένου και ταυτόχρονα να μπορεί να το νοηματοδοτεί ως προς την επίδρασή του στον αναγνώστη. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

nussbaumΈρωτος γνώση
Δοκίμια για τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία
Martha C. Nussbaum
Μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος
Εκδ. Πατάκη 2015
Σελ. 800, τιμή εκδότη €20,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ MARTHA C. NUSSBAUM


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κριτική σαν λογοτεχνία

Κριτική σαν λογοτεχνία

Για τον πρώτο τόμο της σειράς με τις βιβλιοκριτικές του Κωστή Παπαγιώργη «Τα βιβλία των άλλων 1 –  Έλληνες συγγραφείς» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Αυτός ο πεπαιδευμένος Έλληνας […] φοβάμαι ότι δεν ...

Ο Δυτικός πολιτισμός ως «κατακτητής» της φύσης

Ο Δυτικός πολιτισμός ως «κατακτητής» της φύσης

Για το δοκίμιο του Λούντβιχ Κλάγκες «Ο άνθρωπος και η γη» (μτφρ. Γιώργος Στεφανίδης, εκδ. Μάγμα). Και σε παράλληλη ανάγνωση το βιβλίο των Μαξ Χορκχάιμερ & Τέοντορ Β. Αντόρνο «Διαλεκτική του διαφωτισμού» (μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, εκδ. Νήσος) και του Marshall Sahlins «Η δυτική ψευδαίσθηση της ανθρ...

Ζιλ Ντελέζ, το πάθος για το παράδοξο

Ζιλ Ντελέζ, το πάθος για το παράδοξο

Για τη διδακτορική διατριβή του Ζιλ Ντελέζ «Διαφορά και επανάληψη» (μτφρ. Κωνσταντίνος Β. Μπουντάς, εκδ. Εκκρεμές).

Του Γιώργου Βέη

«Έτσι, είναι λοιπόν που υπάρχουν ανάμεσα στον...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την Αγία Σοφία»

«Για την Αγία Σοφία»

Ανακοίνωση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού για την απόφαση μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί.

Επιμ. Απόστολος Σκλάβος

Η απόφαση της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί αποτελεί αυθαίρετη πράξη κατά των οικουμενικών α...

Δώδεκα καλά αστυνομικά βιβλία απ' όλον τον κόσμο

Δώδεκα καλά αστυνομικά βιβλία απ' όλον τον κόσμο

Επιλογή 12 μεταφρασμένων βιβλίων από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή, στο είδος του αστυνομικού ή του ψυχολογικού θρίλερ. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Καλοκαίρι & φθινόπωρο στην Αθήνα με 78 εκδηλώσεις

Καλοκαίρι & φθινόπωρο στην Αθήνα με 78 εκδηλώσεις

Αυτό το διαφορετικό καλοκαίρι, ο Δήμος Αθηναίων με τον Οργανισμό Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ) είναι δίπλα στους πολίτες της Αθήνας, στηρίζοντας τον Πολιτισμό. Δείτε αναλυτικά τις πρώτες εκδηλώσεις, από 13 Ιουλίου έως 8 Αυγούστου.

Επιμέλεια: Απόστολος Σκλάβος ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ