alt

Για το βιβλίο του Max Charlesworth Φιλοσοφία και Θρησκεία (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Γιώργου Λαμπράκου

Οι σχέσεις της φιλοσοφικής σκέψης με τη θεολογία και τη θρησκευτική πίστη είναι μακραίωνες και πολύπλοκες, όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και στις πρακτικές τους προεκτάσεις. Σύμφωνα με τον καθηγητή Μαξ Τσάρλσγουορθ (1925-2014), συγγραφέα της εμπεριστατωμένης μελέτης Φιλοσοφία και θρησκεία: τυπολογία των σχέσεών τους από την αρχαιότητα έως σήμερα (μτφρ. Χρήστος Τριανταφυλλόπουλος), η φιλοσοφία διαχωρίζεται συνειδητά από τη θρησκεία με τους αρχαίους Έλληνες. Τότε, ορισμένοι στοχαστές αξιοποιούν για πρώτη φορά στον δυτικό κόσμο (ο ανατολικός κόσμος μένει έξω από το πλαίσιο της παρούσας θεώρησης) τον φιλοσοφικό στοχασμό με στόχο να αναλύσουν το θρησκευτικό φαινόμενο και να προτείνουν τρόπους με τους οποίους η φιλοσοφία, όχι μόνο δεν αντιτίθεται στη θρησκεία, αλλά έρχεται να εδραιώσει τη θρησκευτική πίστη και να οδηγήσει μετά λόγου γνώσεως σε έναν θρησκευτικό τρόπο ζωής.   

Στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των νεοπλατωνικών, η θρησκεία είναι «φιλοσοφική» με την έννοια πως ο εννοιολογικός στοχασμός συμβάλλει στην περαιτέρω εμβάθυνση και καθιέρωση της εκάστοτε εν ισχύ θρησκείας.

Έτσι, στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των νεοπλατωνικών (Πλωτίνος κ.α.), η θρησκεία είναι «φιλοσοφική» με την έννοια πως ο εννοιολογικός στοχασμός συμβάλλει στην περαιτέρω εμβάθυνση και καθιέρωση της εκάστοτε εν ισχύ θρησκείας. Αυτή η «νοησιαρχική σύλληψη της θρησκείας» χαλαρώνει σε μεγάλο βαθμό τους δεσμούς με τη λαϊκή θρησκεία και τους μύθους, ανατιμώντας παράλληλα τη λογική. Αυτό έχει ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, την προώθηση ενός ελιτισμού, σύμφωνα με τον οποίο μόνο λίγοι και εκλεκτοί (κυρίως φιλόσοφοι) μπορούν να προσεγγίσουν τα ύψη μιας αληθινής σύλληψης του θεϊκού στοιχείου και έτσι την πραγματική ευδαιμονία. Αυτή η παράδοση φτάνει, σύμφωνα με τον Τσάρλσγουορθ, μέχρι τη νεότερη εποχή και ανανεώνεται με διάφορους τρόπους στη σκέψη του Λάιμπνιτς, του Σπινόζα και του Χέγκελ. Εδώ, η διάκριση ανάμεσα στον «φυσικό» λόγο και την «υπερφυσική» πίστη εξασθενεί, διάκριση την οποία πάσχιζε να διατηρήσει, όπως θα δούμε παρακάτω, η κύρια κατεύθυνση της χριστιανικής θεολογίας με στόχο, μεταξύ άλλων, να μη χαθεί η έννοια της Αποκάλυψης.

Πέντε τύποι σχέσης ανάμεσα σε θρησκεία και φιλοσοφία

Η «φιλοσοφία ως θρησκεία» είναι λοιπόν ο πρώτος τύπος σχέσεων μεταξύ φιλοσοφίας και θρησκείας από τους πέντε συνολικά τύπους στους οποίους χωρίζεται η μελέτη του Τσάρλσγουορθ. Στον δεύτερο τύπο σχέσης, στον οποίο εντάσσονται θεολόγοι και φιλόσοφοι όπως ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ο Ωριγένης, ο Αυγουστίνος, ο Αβαιλάρδος, ο Άνσελμος, με αποκορύφωμα τον Ακυινάτη, η φιλοσοφία αποτελεί μια «θεραπαινίδα» της θρησκείας. Όπως σημειώνει ο καθηγητής: «στο πλαίσιο αυτής της παράδοσης ικανοποιούνται οι απαιτήσεις του καθαρού λόγου, ενώ ταυτόχρονα διαφυλάσσεται ο αποκαλυπτικός, υπερφυσικός και οικουμενικός χαρακτήρας της χριστιανικής θρησκείας». Αυτός ο τύπος αποτελεί μια απόπειρα ώσμωσης της αρχαιοελληνικής θεολογικής νοησιαρχίας με την ιουδαιοχριστιανική παράδοση.

Ερχόμενοι στους Νέους χρόνους, γινόμαστε μάρτυρες μιας «φιλοσοφίας που αφήνει χώρο για την πίστη».

Ερχόμενοι στους Νέους χρόνους, γινόμαστε μάρτυρες μιας «φιλοσοφίας που αφήνει χώρο για την πίστη», όπως επισημαίνει ο Τσάρλσγουορθ στη συνέχεια της τυπολογίας του. Ακολουθώντας μεταξύ άλλων τις κατηγορηματικές προτροπές του αποστόλου Παύλου κατά της φιλοσοφίας, θεολόγοι όπως ο Λούθηρος («Ο λόγος είναι η μεγαλύτερη πόρνη που διαθέτει ο διάβολος» γράφει ο Γερμανός…) και ο Καλβίνος απαγορεύουν την είσοδο του στοχασμού στους αγίους τόπους της πίστης. Αυτός ο τύπος σχέσης φιλοσοφίας και θρησκείας, τον οποίο συστηματοποίησε κατά τον Μεσαίωνα ο μουσουλμάνος διανοητής Αλ-Γκαζάλι, επικεντρώνεται σε μια υποκειμενική, προσωπική διάσταση της θρησκείας και της πίστης, που κορυφώνεται στο θεμελιώδες έργο του Πασκάλ, του Καντ και του Κίρκεγκορ. Αυτοί οι στοχαστές, καθώς και οι επίγονοί τους, εστίασαν στην πρακτική όψη της θρησκείας και δεν επέτρεπαν στη φιλοσοφία να θίγει ιδιαίτερα τα ακανθώδη θεολογικά ζητήματα: εδώ, τον φιλοσοφικό λόγο χωρίζει μια άβυσσος από τη θρησκευτική πίστη.   

Οι δύο τελευταίοι τύποι στην τυπολογία του Τσάρλσγουορθ αφορούν τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα στη σχέση της με τη θρησκευτική πίστη. Ο καθηγητής διακρίνει, ως είθισται, την αναλυτική από την ηπειρωτική φιλοσοφία και διερωτάται για το κατά πόσο μπορούμε να μιλάμε για μια αυθεντική φιλοσοφία της θρησκείας στον σύγχρονο φιλοσοφικό στοχασμό. Στην περίπτωση της αναλυτικής σκέψης τα πρωτεία κατέχει πρωτίστως το έργο του Βίτγκενσταϊν και κατ’ επέκταση το έργο των επιγόνων του. Κατά τον Τσάρλσγουορθ οι απόψεις του Αυστριακού φιλοσόφου όχι μόνο δεν συγκροτούν μια καθαυτό φιλοσοφία της θρησκείας, αλλά είναι και «εκκεντρικές» (συχνά ο Βίτγκενσταϊν δεν μπορούσε να σωπάσει για όσα δεν μπορούσε να μιλήσει: από πού και ως πού μπορεί να ξέρει και να ισχυρίζεται, π.χ., πως «ο Θεός δεν αποκαλύπτεται μέσα στον κόσμο»;). Ούτε όμως και στο πλαίσιο της ηπειρωτικής σκέψης, της οποίας τη βασική κατεύθυνση ο Τσάρλσγουορθ χαρακτηρίζει εν γένει «μεταμοντέρνα» και πολέμια κάθε θεμελιοκρατίας (με έμφαση στον Χάιντεγκερ, στον Ντεριντά, καθώς και στον Ρόρτυ, που στέκει πάντα στο μεταίχμιο των δύο φιλοσοφικών παραδόσεων), εντοπίζουμε μια αυθεντική φιλοσοφία της θρησκείας, αφού οι δύο πρώτοι καταλήγουν σε μια μορφή μυστικισμού και αποφατικής θεολογίας, ενώ ο τρίτος στην «κοσμικοκρατία».           

alt
    Ο Max Charlesworth
 

Αν ο διακηρυγμένος «σκοπός της παρούσας μελέτης είναι […] να παρουσιάσει τους βασικούς τρόπους συνάντησης της φιλοσοφίας με το θρησκευτικό πεδίο», τότε μπορούμε να πούμε πως τον έφερε με επιτυχία εις πέρας – με μία εξαίρεση: τη συνάντηση της αθεϊστικής φιλοσοφίας με τη θρησκεία. Μιας και ο Τσάρλσγουορθ μπαίνει ούτως ή άλλως στον κόπο να αναφέρει μερικούς πολέμιους των θρησκειών και της πίστης, θα θέλαμε ένα κανονικό κεφάλαιο για αυτό το θέμα, όχι απλώς μερικές σκόρπιες επισημάνσεις όπως π.χ. μία-δύο προτάσεις για τον φυσιοκρατικό αθεϊσμό των Προσωκρατικών εδώ, ένα απόσπασμα του Σοπενχάουερ εκεί, μια αναφορά στον αγνωστικισμό του Τ. Χάξλεϊ παραπέρα (μόνο ο Χιουμ αναλύεται κάπως περισσότερο). Θα θέλαμε δηλαδή να βλέπαμε τι πίστευαν κάποιοι κορυφαίοι στοχαστές, που μπορεί να μην ήταν κατεξοχήν φιλόσοφοι (Δαρβίνος, Μαρξ, Φρόιντ), αλλά των οποίων το έργο (βιολογικό, κοινωνιολογικό, ψυχολογικό, αντίστοιχα) είχε πολύ σημαντικότερες επιπτώσεις στη σύγχρονη αντίληψη για το θρησκευτικό φαινόμενο, σε σχέση με πολλούς αναφερόμενους φιλοσόφους.

H μελέτη του Μαξ Τσάρλσγουορθ είναι έγκυρη και, με δεδομένα τα δύσκολα ζητήματα που θέτει, γραμμένη με μια αξιοθαύμαστη απλότητα και γλαφυρότητα.

Δεν θα είχε άραγε φιλοσοφικό ενδιαφέρον μια σύντομη επισκόπηση του εξελικτισμού με αναφορά στο πώς γεννήθηκε, κάποια στιγμή στην ανθρώπινη προϊστορία, η ανάγκη για πίστη σε μια ανώτερη δύναμη; Ή, μιας και αναλύεται ο Χέγκελ, δεν έχουν σημασία οι φιλοσοφικές απόψεις του καλύτερου μαθητή του, του Μαρξ, για τη θρησκεία ως «όπιο του λαού» και «καρδιά ενός άκαρδου κόσμου»; Ή, ακόμα, μια ανάλυση της φροϋδικής αντίληψης ότι η θρησκευτική πίστη είναι μεν μια αυταπάτη, αλλά ενίοτε ζωτικής σημασίας για την ισορροπία του ατόμου και τη συγκρότηση σταθερών κοινοτήτων; Τέλος, αφού ο Τσάρλσγουορθ παραπέμπει σε πολλούς θεολόγους και στοχαστές του 20ού αιώνα (Μπαρτ, Τίλιχ, Μαριόν κ.ά.), δεν είναι άραγε και η αθεολογία του Ονφρέ ένας ακόμα γόνιμος σύγχρονος φιλοσοφικός στοχασμός των θρησκειών και της πίστης;

Παρά τις ελλείψεις αυτές, η μελέτη του Μαξ Τσάρλσγουορθ Φιλοσοφία και θρησκεία είναι έγκυρη και, με δεδομένα τα δύσκολα ζητήματα που θέτει, γραμμένη με αξιοθαύμαστη απλότητα και γλαφυρότητα, απόδειξη πως ο συγγραφέας της κατέχει εις βάθος το θέμα του και το κωδικοποιεί εύγλωττα για τον μη ειδικευμένο αναγνώστη, ανεξάρτητα από το αν αυτός είναι θρησκευόμενος. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου συνοψίζει τις βασικές θέσεις κάθε τύπου και σχολιάζει τα συμπεράσματα μα και τα προβληματικά στοιχεία που προκύπτουν από αυτές, προσφέροντας μια πλήρη εικόνα του, προτού προχωρήσει στον επόμενο. Όπως δείχνουν τα πράγματα στον σύγχρονο κόσμο, η φιλοσοφική, και όχι μόνο, ενασχόληση με το θρησκευτικό φαινόμενο, είτε από υποστηρικτές είτε από πολέμιούς του, κάθε άλλο παρά μοιάζει να εκλείπει. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 

altΦιλοσοφία και θρησκεία
Τυπολογία των σχέσεών τους από την αρχαιότητα έως σήμερα
Max Charlesworth
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014
Σελ. 368, τιμή € 20,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Σε συνέντευξή του στο Revistascena, ο Νορβηγός δραματουργός Jon Fosse μίλησε για την πολυετή πορεία του στον χώρο του θεάτρου. Τα πρώτα δύο μέρη της γνωστής επταλογίας του «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Σωτήρη Σουλιώτη.

Επιμέλεια: ...

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ