alt

Για το βιβλίο του Max Charlesworth Φιλοσοφία και Θρησκεία (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Γιώργου Λαμπράκου

Οι σχέσεις της φιλοσοφικής σκέψης με τη θεολογία και τη θρησκευτική πίστη είναι μακραίωνες και πολύπλοκες, όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και στις πρακτικές τους προεκτάσεις. Σύμφωνα με τον καθηγητή Μαξ Τσάρλσγουορθ (1925-2014), συγγραφέα της εμπεριστατωμένης μελέτης Φιλοσοφία και θρησκεία: τυπολογία των σχέσεών τους από την αρχαιότητα έως σήμερα (μτφρ. Χρήστος Τριανταφυλλόπουλος), η φιλοσοφία διαχωρίζεται συνειδητά από τη θρησκεία με τους αρχαίους Έλληνες. Τότε, ορισμένοι στοχαστές αξιοποιούν για πρώτη φορά στον δυτικό κόσμο (ο ανατολικός κόσμος μένει έξω από το πλαίσιο της παρούσας θεώρησης) τον φιλοσοφικό στοχασμό με στόχο να αναλύσουν το θρησκευτικό φαινόμενο και να προτείνουν τρόπους με τους οποίους η φιλοσοφία, όχι μόνο δεν αντιτίθεται στη θρησκεία, αλλά έρχεται να εδραιώσει τη θρησκευτική πίστη και να οδηγήσει μετά λόγου γνώσεως σε έναν θρησκευτικό τρόπο ζωής.   

Στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των νεοπλατωνικών, η θρησκεία είναι «φιλοσοφική» με την έννοια πως ο εννοιολογικός στοχασμός συμβάλλει στην περαιτέρω εμβάθυνση και καθιέρωση της εκάστοτε εν ισχύ θρησκείας.

Έτσι, στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των νεοπλατωνικών (Πλωτίνος κ.α.), η θρησκεία είναι «φιλοσοφική» με την έννοια πως ο εννοιολογικός στοχασμός συμβάλλει στην περαιτέρω εμβάθυνση και καθιέρωση της εκάστοτε εν ισχύ θρησκείας. Αυτή η «νοησιαρχική σύλληψη της θρησκείας» χαλαρώνει σε μεγάλο βαθμό τους δεσμούς με τη λαϊκή θρησκεία και τους μύθους, ανατιμώντας παράλληλα τη λογική. Αυτό έχει ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, την προώθηση ενός ελιτισμού, σύμφωνα με τον οποίο μόνο λίγοι και εκλεκτοί (κυρίως φιλόσοφοι) μπορούν να προσεγγίσουν τα ύψη μιας αληθινής σύλληψης του θεϊκού στοιχείου και έτσι την πραγματική ευδαιμονία. Αυτή η παράδοση φτάνει, σύμφωνα με τον Τσάρλσγουορθ, μέχρι τη νεότερη εποχή και ανανεώνεται με διάφορους τρόπους στη σκέψη του Λάιμπνιτς, του Σπινόζα και του Χέγκελ. Εδώ, η διάκριση ανάμεσα στον «φυσικό» λόγο και την «υπερφυσική» πίστη εξασθενεί, διάκριση την οποία πάσχιζε να διατηρήσει, όπως θα δούμε παρακάτω, η κύρια κατεύθυνση της χριστιανικής θεολογίας με στόχο, μεταξύ άλλων, να μη χαθεί η έννοια της Αποκάλυψης.

Πέντε τύποι σχέσης ανάμεσα σε θρησκεία και φιλοσοφία

Η «φιλοσοφία ως θρησκεία» είναι λοιπόν ο πρώτος τύπος σχέσεων μεταξύ φιλοσοφίας και θρησκείας από τους πέντε συνολικά τύπους στους οποίους χωρίζεται η μελέτη του Τσάρλσγουορθ. Στον δεύτερο τύπο σχέσης, στον οποίο εντάσσονται θεολόγοι και φιλόσοφοι όπως ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, ο Ωριγένης, ο Αυγουστίνος, ο Αβαιλάρδος, ο Άνσελμος, με αποκορύφωμα τον Ακυινάτη, η φιλοσοφία αποτελεί μια «θεραπαινίδα» της θρησκείας. Όπως σημειώνει ο καθηγητής: «στο πλαίσιο αυτής της παράδοσης ικανοποιούνται οι απαιτήσεις του καθαρού λόγου, ενώ ταυτόχρονα διαφυλάσσεται ο αποκαλυπτικός, υπερφυσικός και οικουμενικός χαρακτήρας της χριστιανικής θρησκείας». Αυτός ο τύπος αποτελεί μια απόπειρα ώσμωσης της αρχαιοελληνικής θεολογικής νοησιαρχίας με την ιουδαιοχριστιανική παράδοση.

Ερχόμενοι στους Νέους χρόνους, γινόμαστε μάρτυρες μιας «φιλοσοφίας που αφήνει χώρο για την πίστη».

Ερχόμενοι στους Νέους χρόνους, γινόμαστε μάρτυρες μιας «φιλοσοφίας που αφήνει χώρο για την πίστη», όπως επισημαίνει ο Τσάρλσγουορθ στη συνέχεια της τυπολογίας του. Ακολουθώντας μεταξύ άλλων τις κατηγορηματικές προτροπές του αποστόλου Παύλου κατά της φιλοσοφίας, θεολόγοι όπως ο Λούθηρος («Ο λόγος είναι η μεγαλύτερη πόρνη που διαθέτει ο διάβολος» γράφει ο Γερμανός…) και ο Καλβίνος απαγορεύουν την είσοδο του στοχασμού στους αγίους τόπους της πίστης. Αυτός ο τύπος σχέσης φιλοσοφίας και θρησκείας, τον οποίο συστηματοποίησε κατά τον Μεσαίωνα ο μουσουλμάνος διανοητής Αλ-Γκαζάλι, επικεντρώνεται σε μια υποκειμενική, προσωπική διάσταση της θρησκείας και της πίστης, που κορυφώνεται στο θεμελιώδες έργο του Πασκάλ, του Καντ και του Κίρκεγκορ. Αυτοί οι στοχαστές, καθώς και οι επίγονοί τους, εστίασαν στην πρακτική όψη της θρησκείας και δεν επέτρεπαν στη φιλοσοφία να θίγει ιδιαίτερα τα ακανθώδη θεολογικά ζητήματα: εδώ, τον φιλοσοφικό λόγο χωρίζει μια άβυσσος από τη θρησκευτική πίστη.   

Οι δύο τελευταίοι τύποι στην τυπολογία του Τσάρλσγουορθ αφορούν τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα στη σχέση της με τη θρησκευτική πίστη. Ο καθηγητής διακρίνει, ως είθισται, την αναλυτική από την ηπειρωτική φιλοσοφία και διερωτάται για το κατά πόσο μπορούμε να μιλάμε για μια αυθεντική φιλοσοφία της θρησκείας στον σύγχρονο φιλοσοφικό στοχασμό. Στην περίπτωση της αναλυτικής σκέψης τα πρωτεία κατέχει πρωτίστως το έργο του Βίτγκενσταϊν και κατ’ επέκταση το έργο των επιγόνων του. Κατά τον Τσάρλσγουορθ οι απόψεις του Αυστριακού φιλοσόφου όχι μόνο δεν συγκροτούν μια καθαυτό φιλοσοφία της θρησκείας, αλλά είναι και «εκκεντρικές» (συχνά ο Βίτγκενσταϊν δεν μπορούσε να σωπάσει για όσα δεν μπορούσε να μιλήσει: από πού και ως πού μπορεί να ξέρει και να ισχυρίζεται, π.χ., πως «ο Θεός δεν αποκαλύπτεται μέσα στον κόσμο»;). Ούτε όμως και στο πλαίσιο της ηπειρωτικής σκέψης, της οποίας τη βασική κατεύθυνση ο Τσάρλσγουορθ χαρακτηρίζει εν γένει «μεταμοντέρνα» και πολέμια κάθε θεμελιοκρατίας (με έμφαση στον Χάιντεγκερ, στον Ντεριντά, καθώς και στον Ρόρτυ, που στέκει πάντα στο μεταίχμιο των δύο φιλοσοφικών παραδόσεων), εντοπίζουμε μια αυθεντική φιλοσοφία της θρησκείας, αφού οι δύο πρώτοι καταλήγουν σε μια μορφή μυστικισμού και αποφατικής θεολογίας, ενώ ο τρίτος στην «κοσμικοκρατία».           

alt
    Ο Max Charlesworth
 

Αν ο διακηρυγμένος «σκοπός της παρούσας μελέτης είναι […] να παρουσιάσει τους βασικούς τρόπους συνάντησης της φιλοσοφίας με το θρησκευτικό πεδίο», τότε μπορούμε να πούμε πως τον έφερε με επιτυχία εις πέρας – με μία εξαίρεση: τη συνάντηση της αθεϊστικής φιλοσοφίας με τη θρησκεία. Μιας και ο Τσάρλσγουορθ μπαίνει ούτως ή άλλως στον κόπο να αναφέρει μερικούς πολέμιους των θρησκειών και της πίστης, θα θέλαμε ένα κανονικό κεφάλαιο για αυτό το θέμα, όχι απλώς μερικές σκόρπιες επισημάνσεις όπως π.χ. μία-δύο προτάσεις για τον φυσιοκρατικό αθεϊσμό των Προσωκρατικών εδώ, ένα απόσπασμα του Σοπενχάουερ εκεί, μια αναφορά στον αγνωστικισμό του Τ. Χάξλεϊ παραπέρα (μόνο ο Χιουμ αναλύεται κάπως περισσότερο). Θα θέλαμε δηλαδή να βλέπαμε τι πίστευαν κάποιοι κορυφαίοι στοχαστές, που μπορεί να μην ήταν κατεξοχήν φιλόσοφοι (Δαρβίνος, Μαρξ, Φρόιντ), αλλά των οποίων το έργο (βιολογικό, κοινωνιολογικό, ψυχολογικό, αντίστοιχα) είχε πολύ σημαντικότερες επιπτώσεις στη σύγχρονη αντίληψη για το θρησκευτικό φαινόμενο, σε σχέση με πολλούς αναφερόμενους φιλοσόφους.

H μελέτη του Μαξ Τσάρλσγουορθ είναι έγκυρη και, με δεδομένα τα δύσκολα ζητήματα που θέτει, γραμμένη με μια αξιοθαύμαστη απλότητα και γλαφυρότητα.

Δεν θα είχε άραγε φιλοσοφικό ενδιαφέρον μια σύντομη επισκόπηση του εξελικτισμού με αναφορά στο πώς γεννήθηκε, κάποια στιγμή στην ανθρώπινη προϊστορία, η ανάγκη για πίστη σε μια ανώτερη δύναμη; Ή, μιας και αναλύεται ο Χέγκελ, δεν έχουν σημασία οι φιλοσοφικές απόψεις του καλύτερου μαθητή του, του Μαρξ, για τη θρησκεία ως «όπιο του λαού» και «καρδιά ενός άκαρδου κόσμου»; Ή, ακόμα, μια ανάλυση της φροϋδικής αντίληψης ότι η θρησκευτική πίστη είναι μεν μια αυταπάτη, αλλά ενίοτε ζωτικής σημασίας για την ισορροπία του ατόμου και τη συγκρότηση σταθερών κοινοτήτων; Τέλος, αφού ο Τσάρλσγουορθ παραπέμπει σε πολλούς θεολόγους και στοχαστές του 20ού αιώνα (Μπαρτ, Τίλιχ, Μαριόν κ.ά.), δεν είναι άραγε και η αθεολογία του Ονφρέ ένας ακόμα γόνιμος σύγχρονος φιλοσοφικός στοχασμός των θρησκειών και της πίστης;

Παρά τις ελλείψεις αυτές, η μελέτη του Μαξ Τσάρλσγουορθ Φιλοσοφία και θρησκεία είναι έγκυρη και, με δεδομένα τα δύσκολα ζητήματα που θέτει, γραμμένη με αξιοθαύμαστη απλότητα και γλαφυρότητα, απόδειξη πως ο συγγραφέας της κατέχει εις βάθος το θέμα του και το κωδικοποιεί εύγλωττα για τον μη ειδικευμένο αναγνώστη, ανεξάρτητα από το αν αυτός είναι θρησκευόμενος. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου συνοψίζει τις βασικές θέσεις κάθε τύπου και σχολιάζει τα συμπεράσματα μα και τα προβληματικά στοιχεία που προκύπτουν από αυτές, προσφέροντας μια πλήρη εικόνα του, προτού προχωρήσει στον επόμενο. Όπως δείχνουν τα πράγματα στον σύγχρονο κόσμο, η φιλοσοφική, και όχι μόνο, ενασχόληση με το θρησκευτικό φαινόμενο, είτε από υποστηρικτές είτε από πολέμιούς του, κάθε άλλο παρά μοιάζει να εκλείπει. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 

altΦιλοσοφία και θρησκεία
Τυπολογία των σχέσεών τους από την αρχαιότητα έως σήμερα
Max Charlesworth
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014
Σελ. 368, τιμή € 20,00

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση», του Κώστα Κουτσουρέλη

«Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση», του Κώστα Κουτσουρέλη

Για τον τόμο του Κώστα Κουτσουρέλη «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση – Δώδεκα ομόκεντρα δοκίμια» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Στην κεντρική εικόνα, το έργο του Τζάκσον Πόλοκ «Νούμερο 23».

Του Θεοδόση Βολκώφ

Όμαιμο και ομόγλωσσο της δικαίως πολύκροτης ...

«Η αυτοκτονία της Γερμανίας», του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

«Η αυτοκτονία της Γερμανίας», του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Για το βιβλίο του φιλόσοφου Jean Michel Rey «Η αυτοκτονία της Γερμανίας - Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα (μτφρ. Ανδρέας Παππάς)

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο φιλόσοφος Jean Michel Rey είναι ομότιμος καθηγητ...

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Κουφάκης απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ