cindy jordan 390

Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας μελετά τη σχέση κουλτούρας και λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Μία τάση που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τις τελευταίες δεκαετίες είναι αυτή που θέλει τη λογοτεχνία ως μέρος του ευρύτερου πολιτισμικού γίγνεσθαι να συνδιαλέγεται με άλλες φωνές όπως της επιστήμης, της κοινωνιολογίας, της πολιτικής, της θρησκείας κ.λπ. Μ’ αυτήν την οπτική γωνία, το να συζητάμε για το κείμενο, σαν να πρόκειται για ένα κλειστό σύμπαν, είναι πλέον παρωχημένη συνθήκη, καθώς έτσι κλείνουμε τα μάτια στα γενικότερα δεδομένα που τοποθετούν κάθε καλλιτεχνικό προϊόν στη διασταύρωση κοινωνικών και ιδεολογικών λεωφόρων.

Ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει

Ο Δημήτρης Τζιόβας, καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπίρμινχαμ, παρακολουθεί την ελληνική λογοτεχνία με πολυεστιακούς φακούς, τους οποίους προσαρμόζει κάθε φορά ανάλογα με το αντικείμενό του αλλά και ανάλογα με το μέσο στο οποίο γράφει. Είτε όμως πρόκειται για φιλολογικές μελέτες είτε για επιφυλλίδες στο «Βήμα», όπως είναι τα περισσότερα από τα δημοσιεύματα που συγκεντρώνονται σ’ αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει. Γι’ αυτό οι σκόρπιες επιφυλλίδες του ή οι εισαγωγές και τα επίμετρά του σε βιβλία συχνά έχουν (έστω κι αν είναι γραμμένες σε εύρος δέκα-δεκαπέντε χρόνων) έναν κοινό άξονα που τις συνέχει, γεγονός που επέτρεψε να συσσωματωθούν σε ένα κοινό τόμο.

Κουλτούρα και παγκοσμιοποίηση

Το βασικό ζήτημα που απασχολεί τον Τζιόβα σε πολλά κείμενά του είναι πώς η λογοτεχνία ξεπροβάλλει από την ευρύτερη κουλτούρα της κοινωνίας και αντίστοιχα με ποιες παραμέτρους προσλαμβάνεται. Το κείμενο, οι ερμηνείες του, η παραγωγή και η πρόσληψή του δεν βρίσκονται σε ένα εργαστήριο παραγωγής νοημάτων, αλλά διαμορφώνονται σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, όπου ο λόγος της λογοτεχνίας συναντά άλλους λόγους, όπως αυτόν της ιστορίας, της ιδεολογίας, της πολιτικής, της κοινωνίας κ.λπ.

Ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Ειδικά στην εποχή μας, την εποχή της παγκοσμιοποίησης, η γραφή δοκιμάζεται, καθώς διασταυρώνεται με το σπάσιμο των εθνικών συνόρων και την ανάδυση πλείστων χρονοτοπικών υπο-κουλτουρών (όχι με την αρνητική σημασία της λέξης). Σ’ αυτό το πλαίσιο νοηματοδοτούνται πάλι έννοιες που είχαν παλιότερα χρησιμοποιηθεί, αλλά τώρα αποκτούν άλλη σημασία ή ρόλο μέσα στο ρέον γίγνεσθαι. Ο Δημήτρης Τζιόβας πιστεύει λ.χ. ότι η ταυτότητα, για την οποία έχουν γραφτεί πολυάριθμες μελέτες, δεν αποτυπώνει σήμερα την πραγματικότητα, αφού αναφέρεται σε μια “αντικειμενική” ένταξη σε εθνικές, θρησκευτικές κ.ά. ομάδες. Αντίθετα, η ταύτιση -με τον εφήμερο χαρακτήρα της σκόπιμης και διαρκώς μεταβλητής προσπάθειας να επιλέξουμε το σύνολο με το οποίο νομίζουμε ότι έχουμε περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά- αποδίδει καλύτερα τη ρευστή πραγματικότητα, η οποία συνεχώς ανασχηματίζεται.

Επομένως, κάθε πολιτισμικό αγαθό ψάχνει το στίγμα του, τόσο από χώρα σε χώρα και από κουλτούρα σε κουλτούρα (να γιατί τα ταξιδιωτικά κείμενα δείχνουν τάσεις ιδεών), όσο και στην εικόνα την οποία κάθε χώρα επιδιώκει να δείξει προς τα έξω: εν προκειμένω ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Και ποια η μοίρα της λογοτεχνίας;

Η λογοτεχνία διέβη τον 20o αιώνα με τη βάρκα του μοντερνισμού και έπειτα μετεπιβιβάστηκε στον μεταμοντερνισμό. Από την έμφαση στον χρόνο τοποθετείται όλο και πιο συχνά στην ανακάλυψη/επινόηση του χώρου, από τις μεγάλες αφηγήσεις στην αμφισβήτησή τους, από τον θρήνο για τη χαμένη συνεκτικότητα στην επευφημία για την αναπόφευκτη αποσπασματικότητα. Έτσι, η λογοτεχνία μετατοπίζεται ως προς τη σύλληψη της ανθρώπινης και κοινωνικής πραγματικότητας, η αποτύπωση της οποίας δεν εξαντλείται σε αφηγηματικά τερτίπια και υφολογικά κολπάκια. Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου, ο μοντερνιστής έρχεται σε ρήξη με μια οργανωμένη αντίληψη της παράδοσης, ενώ ο μεταμοντερνιστής κινείται πολυσυλλεκτικά και διακειμενικά.

Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο μελετάται ο Τζον Μπαρθ ως χαρακτηριστική περίπτωση μεταμοντέρνου συγγραφέα, που γράφει λογοτεχνικά και δοκιμιακά, που αναμιγνύει το αυτοαναφορικό σχόλιο με την πλοκή, που στοχάζεται με πολλούς τρόπους πάνω στην έννοια της γραφής. Κι αυτά είναι βασικά χαρακτηριστικά ενός λόγου που περνάει από τη μυθοπλασία στη μεταμυθοπλασία, που ξέρει και προβάλλει την τεχνητή του φύση και που προσπαθεί να ξεφύγει από τον κορεσμό των ανακυκλωμένων θεμάτων.

alt
    Δημήτρης Τζιόβας

Ο Δ. Τζιόβας καταφέρνει και εφαρμόζει θεωρίες πάνω στα κείμενα κι από εκεί εξάγει ευρύτερα συμπεράσματα για το πώς η λογοτεχνία φωτίζει πλευρές του κόσμου και κυρίως του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος συλλαμβάνει τον κόσμο. Οι αλλαγές στη λογοτεχνία και οι πολυτροπισμοί της κουλτούρας δείχνουν πώς εξελίσσεται η ανθρώπινη σκέψη, πού ρίχνει ανά εποχή βάρος, πού εστιάζει καθώς κινείται ιστορικά μέσα στο πολιτικό και το κοινωνικό. Η επαφή του συγγραφέα με τη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη τού δίνει το προνόμιο να συλλαμβάνει γρήγορα τις νέες ιδέες και να τις μεταφέρει στα ελληνικά τεκταινόμενα.

Αυτή του όμως η αποστασιοποίηση, που λειτουργεί σε γενικές γραμμές ευεργετικά, μετατρέπεται καμιά φορά και σε αλλοτρίωση από τον ελληνικό σφυγμό. Η μετάφραση λ.χ. λογοτεχνικών έργων από την καθαρεύουσα στη δημοτική δεν οδηγεί μόνο στην επικαιροποίησή τους, όπως ο Δ. Τζιόβας πιστεύει, αλλά και στη δυνητική αντικατάστασή τους. Η διασκευή στον κινηματογράφο, επειδή αναφέρεται σε διαφορετικούς κώδικες, δεν είναι ισοδύναμο παράδειγμα με την ενδογλωσσική μετάφραση, η οποία για τον απλό αναγνώστη ορίζει το χάσμα με τις προηγούμενες μορφές λογοτεχνίας των νεοελληνικών γραμμάτων (δεν αναφέρομαι στα αρχαία ελληνικά).  

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

altΚουλτούρα και Λογοτεχνία
Πολιτισμικές διαθλάσεις και χρονοτοποι ιδεών
Δημήτρης Τζιόβας
Πόλις 2014
Σελ. 248, τιμή € 15,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΖΙΟΒΑ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Για το βιβλίο του Hanns-Erich Kaminski «Ο Σελίν φαιοχίτωνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Μάγμα).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το πρόβλημα της ανάμειξης των διανοουμένων στην πολιτική, καθώς και των (όχι πάντα θετικών)...

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Άρη Αλεξάνδρου «Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Μακριά από το αγριεμένο πλήθος, μόνος, κατάμονος, ένας μονήρης μάρτυρας μπρος σε ιδεολογικά δόρατα που τρυπούσαν, βία που γεννούσε α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Για το εικονογραφημένο βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη «Δε μ’ αρέσει η βροχή!» (εικονογράφηση Βασίλης Παπατσαρούχας, εκδ. Διάπλους).

Του Ανδρέα Καρακίτσιου

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου διδάσκει τις κλασικές θεματι...

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ