cindy jordan 390

Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας μελετά τη σχέση κουλτούρας και λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Μία τάση που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τις τελευταίες δεκαετίες είναι αυτή που θέλει τη λογοτεχνία ως μέρος του ευρύτερου πολιτισμικού γίγνεσθαι να συνδιαλέγεται με άλλες φωνές όπως της επιστήμης, της κοινωνιολογίας, της πολιτικής, της θρησκείας κ.λπ. Μ’ αυτήν την οπτική γωνία, το να συζητάμε για το κείμενο, σαν να πρόκειται για ένα κλειστό σύμπαν, είναι πλέον παρωχημένη συνθήκη, καθώς έτσι κλείνουμε τα μάτια στα γενικότερα δεδομένα που τοποθετούν κάθε καλλιτεχνικό προϊόν στη διασταύρωση κοινωνικών και ιδεολογικών λεωφόρων.

Ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει

Ο Δημήτρης Τζιόβας, καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπίρμινχαμ, παρακολουθεί την ελληνική λογοτεχνία με πολυεστιακούς φακούς, τους οποίους προσαρμόζει κάθε φορά ανάλογα με το αντικείμενό του αλλά και ανάλογα με το μέσο στο οποίο γράφει. Είτε όμως πρόκειται για φιλολογικές μελέτες είτε για επιφυλλίδες στο «Βήμα», όπως είναι τα περισσότερα από τα δημοσιεύματα που συγκεντρώνονται σ’ αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας συλλαμβάνει τη λογοτεχνία με γνώμονα την κουλτούρα η οποία την παράγει και με την κουλτούρα η οποία την προσλαμβάνει. Γι’ αυτό οι σκόρπιες επιφυλλίδες του ή οι εισαγωγές και τα επίμετρά του σε βιβλία συχνά έχουν (έστω κι αν είναι γραμμένες σε εύρος δέκα-δεκαπέντε χρόνων) έναν κοινό άξονα που τις συνέχει, γεγονός που επέτρεψε να συσσωματωθούν σε ένα κοινό τόμο.

Κουλτούρα και παγκοσμιοποίηση

Το βασικό ζήτημα που απασχολεί τον Τζιόβα σε πολλά κείμενά του είναι πώς η λογοτεχνία ξεπροβάλλει από την ευρύτερη κουλτούρα της κοινωνίας και αντίστοιχα με ποιες παραμέτρους προσλαμβάνεται. Το κείμενο, οι ερμηνείες του, η παραγωγή και η πρόσληψή του δεν βρίσκονται σε ένα εργαστήριο παραγωγής νοημάτων, αλλά διαμορφώνονται σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, όπου ο λόγος της λογοτεχνίας συναντά άλλους λόγους, όπως αυτόν της ιστορίας, της ιδεολογίας, της πολιτικής, της κοινωνίας κ.λπ.

Ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Ειδικά στην εποχή μας, την εποχή της παγκοσμιοποίησης, η γραφή δοκιμάζεται, καθώς διασταυρώνεται με το σπάσιμο των εθνικών συνόρων και την ανάδυση πλείστων χρονοτοπικών υπο-κουλτουρών (όχι με την αρνητική σημασία της λέξης). Σ’ αυτό το πλαίσιο νοηματοδοτούνται πάλι έννοιες που είχαν παλιότερα χρησιμοποιηθεί, αλλά τώρα αποκτούν άλλη σημασία ή ρόλο μέσα στο ρέον γίγνεσθαι. Ο Δημήτρης Τζιόβας πιστεύει λ.χ. ότι η ταυτότητα, για την οποία έχουν γραφτεί πολυάριθμες μελέτες, δεν αποτυπώνει σήμερα την πραγματικότητα, αφού αναφέρεται σε μια “αντικειμενική” ένταξη σε εθνικές, θρησκευτικές κ.ά. ομάδες. Αντίθετα, η ταύτιση -με τον εφήμερο χαρακτήρα της σκόπιμης και διαρκώς μεταβλητής προσπάθειας να επιλέξουμε το σύνολο με το οποίο νομίζουμε ότι έχουμε περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά- αποδίδει καλύτερα τη ρευστή πραγματικότητα, η οποία συνεχώς ανασχηματίζεται.

Επομένως, κάθε πολιτισμικό αγαθό ψάχνει το στίγμα του, τόσο από χώρα σε χώρα και από κουλτούρα σε κουλτούρα (να γιατί τα ταξιδιωτικά κείμενα δείχνουν τάσεις ιδεών), όσο και στην εικόνα την οποία κάθε χώρα επιδιώκει να δείξει προς τα έξω: εν προκειμένω ο Έλληνας είναι το αγωνιζόμενο θύμα, ο ατίθασος Ζορμπάς, ο βαλκάνιος ταγός, ο ισότιμος ευρωπαίος εταίρος ή ο φτωχός συγγενής ενός αρχαιοελληνικού κάλλους; 

Και ποια η μοίρα της λογοτεχνίας;

Η λογοτεχνία διέβη τον 20o αιώνα με τη βάρκα του μοντερνισμού και έπειτα μετεπιβιβάστηκε στον μεταμοντερνισμό. Από την έμφαση στον χρόνο τοποθετείται όλο και πιο συχνά στην ανακάλυψη/επινόηση του χώρου, από τις μεγάλες αφηγήσεις στην αμφισβήτησή τους, από τον θρήνο για τη χαμένη συνεκτικότητα στην επευφημία για την αναπόφευκτη αποσπασματικότητα. Έτσι, η λογοτεχνία μετατοπίζεται ως προς τη σύλληψη της ανθρώπινης και κοινωνικής πραγματικότητας, η αποτύπωση της οποίας δεν εξαντλείται σε αφηγηματικά τερτίπια και υφολογικά κολπάκια. Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου, ο μοντερνιστής έρχεται σε ρήξη με μια οργανωμένη αντίληψη της παράδοσης, ενώ ο μεταμοντερνιστής κινείται πολυσυλλεκτικά και διακειμενικά.

Ο άνθρωπος του μοντερνισμού ανακαλύπτει τη συνείδησή του, ενώ αυτός του μεταμοντερνισμού αυτοκαθορίζεται μέσω του Άλλου

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο μελετάται ο Τζον Μπαρθ ως χαρακτηριστική περίπτωση μεταμοντέρνου συγγραφέα, που γράφει λογοτεχνικά και δοκιμιακά, που αναμιγνύει το αυτοαναφορικό σχόλιο με την πλοκή, που στοχάζεται με πολλούς τρόπους πάνω στην έννοια της γραφής. Κι αυτά είναι βασικά χαρακτηριστικά ενός λόγου που περνάει από τη μυθοπλασία στη μεταμυθοπλασία, που ξέρει και προβάλλει την τεχνητή του φύση και που προσπαθεί να ξεφύγει από τον κορεσμό των ανακυκλωμένων θεμάτων.

alt
    Δημήτρης Τζιόβας

Ο Δ. Τζιόβας καταφέρνει και εφαρμόζει θεωρίες πάνω στα κείμενα κι από εκεί εξάγει ευρύτερα συμπεράσματα για το πώς η λογοτεχνία φωτίζει πλευρές του κόσμου και κυρίως του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος συλλαμβάνει τον κόσμο. Οι αλλαγές στη λογοτεχνία και οι πολυτροπισμοί της κουλτούρας δείχνουν πώς εξελίσσεται η ανθρώπινη σκέψη, πού ρίχνει ανά εποχή βάρος, πού εστιάζει καθώς κινείται ιστορικά μέσα στο πολιτικό και το κοινωνικό. Η επαφή του συγγραφέα με τη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη τού δίνει το προνόμιο να συλλαμβάνει γρήγορα τις νέες ιδέες και να τις μεταφέρει στα ελληνικά τεκταινόμενα.

Αυτή του όμως η αποστασιοποίηση, που λειτουργεί σε γενικές γραμμές ευεργετικά, μετατρέπεται καμιά φορά και σε αλλοτρίωση από τον ελληνικό σφυγμό. Η μετάφραση λ.χ. λογοτεχνικών έργων από την καθαρεύουσα στη δημοτική δεν οδηγεί μόνο στην επικαιροποίησή τους, όπως ο Δ. Τζιόβας πιστεύει, αλλά και στη δυνητική αντικατάστασή τους. Η διασκευή στον κινηματογράφο, επειδή αναφέρεται σε διαφορετικούς κώδικες, δεν είναι ισοδύναμο παράδειγμα με την ενδογλωσσική μετάφραση, η οποία για τον απλό αναγνώστη ορίζει το χάσμα με τις προηγούμενες μορφές λογοτεχνίας των νεοελληνικών γραμμάτων (δεν αναφέρομαι στα αρχαία ελληνικά).  

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

altΚουλτούρα και Λογοτεχνία
Πολιτισμικές διαθλάσεις και χρονοτοποι ιδεών
Δημήτρης Τζιόβας
Πόλις 2014
Σελ. 248, τιμή € 15,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΖΙΟΒΑ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Περί ελευθερίας, του Τζον Στιούαρτ Μιλ – εγχειρίδιο φιλελευθερισμού

Περί ελευθερίας, του Τζον Στιούαρτ Μιλ – εγχειρίδιο φιλελευθερισμού

Για το δοκίμιο του John Stuart Mill «Περί ελευθερίας» (μτφρ. Θεοφάνης Τάσης, εκδ. Μίνωας), ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Πρόκειται για ένα βιβλίο που επηρέασε αμ...

Φεμινισμός, της Ντέμπορα Κάμερον – πώς οι γυναίκες διεκδίκησαν και διεκδικούν τη ζωή τους

Φεμινισμός, της Ντέμπορα Κάμερον – πώς οι γυναίκες διεκδίκησαν και διεκδικούν τη ζωή τους

Για το βιβλίο της Deborah Cameron «Φεμινισμός» (μτφρ. Φιλώτας Δήτσας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) – περιεκτική και πανοραμική ιστορία του φεμινιστικού κινήματος, από τον 18ο αιώνα έως τις μέρες μας. 

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Γύρω στη δεκαετία...

Ζώντας σε έναν κόσμο δίχως Θεό - μια συζήτηση ακόμη ανοιχτή

Ζώντας σε έναν κόσμο δίχως Θεό - μια συζήτηση ακόμη ανοιχτή

Για τον συλλογικό τόμο «Ο θάνατος του Θεού – Από τον Διαφωτισμό μέχρι την εποχή μας» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Αλεξάνδρεια) και το βιβλίο του Marcel Gauchet «Η απομάγευση του κόσμου» (μτφρ. Άντα Κλαμπατσέα, εκδ. Πατάκη).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Ήμουν δευτέρα δημοτικού όταν άκουσα την κυρία Μανωλία να παίζει στο πιάνο μια σονάτα του Μπετόβεν. Μαγεύτηκα. Από τότε το όνειρό μου ήταν να γίνω μουσικός, σαν εκείνη. Ήταν πρωτευουσιάνα με πτυχίο από το Εθνικό Ωδείο. Ποιος ξέρει πώς κατέληξε στα χωριά μας.

Του Δημήτρη Βο...

Αν Πεντέρς: «kalá»

Αν Πεντέρς: «kalá»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ποιητική σύνθεση της Βελγίδας ποιήτριας Αν Πεντέρς «kalá» (μτφρ. Αναστασία Χαβάτζα) που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια ακροθαλασσιά. Πολύχρωμη. Ορυκτώδης. ...

Όλοι οι καλοί έχουν πεθάνει, του Γεράσιμου Μπέκα

Όλοι οι καλοί έχουν πεθάνει, του Γεράσιμου Μπέκα

Για το μυθιστόρημα του Γεράσιμου Μπέκα «Όλοι οι καλοί έχουν πεθάνει» (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Κριτική).

Του Νίκου Ξένιου

«Ο μαρμάρινος Περικλής έκλεισε από το βάθρο του το μάτι στον Άρη.
Ίσως,...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Λ.Π. Χάρτλεϊ «Ο μεσάζων» (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο), που κυκλοφορεί στις 28 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Tο παρελθόν είναι μια ξένη χώρα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...
13 μυθιστορήματα τρόμου και φαντασίας για γερά νεύρα

13 μυθιστορήματα τρόμου και φαντασίας για γερά νεύρα

Μυθιστορήματα που δοκιμάζουν τη φαντασία μας, που δεν μπορούμε να τα αφήσουμε από τα χέρια μας, που μας κάνουν να ξενυχτάμε από την αγωνία ή να καθυστερούμε λίγο ακόμη την επόμενη βουτιά.

Του Λεωνίδα Καλούση

Ενώ είναι αλήθεια ότι πολλά από τα μυθι...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εν

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ