kavafis-bus-360

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ολοκληρώνεται σιγά σιγά το έτος Καβάφη κι ο ποιητής δεόντως επανήλθε στο προσκήνιο –από το οποίο ποτέ δεν είχε λείψει-, δεόντως προβλήθηκε στα μέσα συγκοινωνίας και δεόντως εξυμνήθηκε και κατηγορήθηκε. Μέσα στο 2013 επανεκδόθηκαν ποιήματά του, κυκλοφόρησαν επιστολές του, εκδόθηκαν συλλογικοί τόμοι και μελέτες που αποσκοπούσαν να επικαιροποιήσουν και να επανεξετάσουν θέματα της καβαφικής ποιητικής, δημοσιεύτηκαν άρθρα και μελέτες.

Μένει λοιπόν να διερευνήσουμε πόσο άλλαξε η εικόνα που είχαμε για τον Αλεξανδρινό, πόσο καταλάβαμε καλύτερα το έργο του και πώς τον είδε το ευρύ κοινό που τον διάβαζε καθημερινά καθώς μετακινούνταν στην Αθήνα. Θα σταθώ σε δύο γεγονότα, που απασχόλησαν ιδιαίτερα το –αναγνωστικό και κριτικό- κοινό το φθινόπωρο, καθώς το πρώτο, το δοκίμιο του Κώστα Κουτσουρέλη τάραξε τα λιμνάζοντα νερά, ενώ το δεύτερο, η δημοσίευση στίχων του ποιητή στα Μέσα Μαζικής Συγκοινωνίας, αξιολογήθηκε και συζητήθηκε επί μακρόν.

Μια αιρετική αλλά γόνιμη αναθεώρηση

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι...

Ξεκινώ με το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη Κ.Π. Καβάφης, το οποίο επιχείρησε να κατεβάσει τον ποιητή από το βάθρο του, όχι επειδή αυτός δεν είναι σπουδαίος αλλά επειδή είναι λιγότερο μεγάλος (με την κλασική έννοια του μεγέθους) απ' όσο μέχρι τώρα νομίζαμε. Κατά τον Κ. Κουτσουρέλη, ο Κωνσταντίνος Καβάφης κινείται στο πλαίσιο της φαναριώτικης, καθαρευουσιάνικης, μικτής καλύτερα, παράδοσης, που δεν ανοικειώνει την ποίηση σε σχέση με πολλούς άλλους ατάλαντους ποιητές των τελών του 19ου αιώνα, χρησιμοποιεί άτεχνα τη στιχουργική, δίνοντας πολύ περισσότερο έμφαση στο περιεχόμενο, στήνει θεατρικές πρόζες με επιτήδευση και άχαρη ηθοποιία.

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι, αν μπορέσει να πείσει για το δίκιο των θέσεών του και να εξηγήσει, γραμματολογικά, φιλολογικά ή ποιητικά, το λάθος τής έως τώρα πρόσληψης (κάθε εποχή ξαναδιαβάζει τους κλασικούς με τον δικό της τρόπο). Κι ο Κ. Κουτσουρέλης το πετυχαίνει στο εξής σημείο. Ξαναφέρνει στο προσκήνιο μια θέση που δεν έπρεπε ποτέ να ξεχνιέται: ο καλός, μεγάλος, σπουδαίος, άριστος ποιητής δεν μπορεί να είναι άριστος σε όλα του τα έργα και ως εκ τούτου ο Αλεξανδρινός έχει γράψει πολλά μέτρια ποιήματα. Κάθε ποιητής έχει τα ανεπαρκή του κείμενα, τα οποία σε μια παραγωγή, όσο μικρή κι αν είναι, μπορούν να δεχτούν εύλογα πυρά.

Από εκεί και πέρα, μπορεί κανείς να παρατηρήσει μερικά σημεία που υπονομεύουν την όλη πρακτική τού Κ. Κουτσουρέλη, καθώς παρουσιάζει μονόπλευρα τη μετριότητα μερικών από τα ποιήματα του Καβάφη ως το πραγματικό στίγμα του ποιητή. Μα η αξία ενός λογοτέχνη φαίνεται πρώτιστα από τις κορυφές του, στις οποίες ο λογοτέχνης δείχνει το ύψος του, ύψος το οποίο εντέλει τον καθιερώνει. Ο δοκιμιογράφος αντίθετα –σκοπίμως– παραγκώνισε τις ιδιαίτερα σημαντικές συνθέσεις του Αλεξανδρινού και εστίασε σε στίχους ή σε αποσπάσματα, τα οποία –πολλοί θα συμφωνούσαν– υστερούν σε στιχουργική, ρυθμό ή ιδεολογία.

Το βασικότερο πρόβλημα του δοκιμίου είναι ότι, ενώ φαινομενικά είναι πλήρες επιχειρημάτων, στην ουσία εκφράζει μια ad hoc γνώμη που δεν πείθει με συλλογισμούς και λογικές εξαγωγές συμπερασμάτων. Τα ίδια τα επιχειρήματά του θα μπορούσαν να ιδωθούν από την ακριβώς αντίθετη σκοπιά και να αποδείξουν την ιδιαίτερη θέση που έχει ο Καβάφης στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Τα μεγάλα έργα προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης...

Όταν λ.χ. ο Κ. Κουτσουρέλης εκφράζει την άποψη ότι ο Καβάφης στοιχίζεται στη γραμμή των σατιρικών ποιητών του 19ου αιώνα που έγραφαν σε μικτή γλώσσα, με ποζάτο ύφος και θεατρικότητα, για να καταδείξει τη χαμηλή στάθμη της ποιητικής αλυσίδας στην οποία ανήκει ο ποιητής, τότε ο καθένας με τα ίδια στοιχεία θα μπορούσε να αποδείξει ότι ο Αλεξανδρινός, χρησιμοποιώντας φθαρμένα όπλα, κατόρθωσε να ανυψώσει την ευτελή ποίηση σε ανώτερα επίπεδα. Κι όταν ο Κ. Κουτσουρέλης θεωρεί τον διανοουμενισμό το βασικό έως μοναδικό χαρακτηριστικό των ποιημάτων του Καβάφη, γεγονός που αντιστρέφει την ποιητική ιεραρχία ως προς τα βασικά συστατικά, τότε κάλλιστα θα μπορούσε κανείς να εκτιμήσει ότι πλέον αυτό το γνώρισμα είναι το κριτήριο μιας νέας πρόσληψης που έδωσε την υπεροχή στο έργο του.

Ο Nάσος Βαγενάς επισήμανε πολύ σωστά ότι δεν είναι δυνατόν να παίρνουμε ως κανόνα τις προδιαγραφές που έθεσε ο W.H. Auden το 1966 για την ποίηση του 19ου αιώνα και να τις εφαρμόζουμε ες αεί, λες και δεν αλλάζουν τα κριτήρια της τέχνης. Τα μεγάλα έργα, θα συμπλήρωνα εγώ μέσω της θεωρίας της πρόσληψης, προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης. Τα κριτήρια του Ώντεν προφανώς δεν έχουν «αντικειμενικό» χαρακτήρα, όπως θέλει να πιστεύει ο δοκιμιογράφος, και αγνοούν συν τοις άλλοις τον παράγοντα αναγνώστη και πρόσληψή τους, σαν η αξία των ποιητών να είναι ες αεί η ίδια, εξαρτώμενη μόνο από το πρόσωπο του δημιουργού τους.

Το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη ήταν η πέτρα που έκανε πολέμιους και φίλους του Καβάφη να ξαναδούν την ποίηση του τελευταίου∙ να ψάξουν να βρουν επιχειρήματα συνηγορίας ή ψόγου∙ να μετακινήσουν το ένα πόδι τους, ώστε να ξαναπατήσουν πιο συνειδητά στο ίδιο ή σε άλλο σημείο. Έτσι ο δοκιμιογράφος μάς πρόσφερε τη δυνατότητα να ελέγξουμε τις βεβαιότητές μας και να προβούμε, με συνεχή επανέλεγχο, σε νέες αναγνώσεις.

kavafis-bus-photoΣτίχοι καθημερινοί αλλά κοινότοποι

Όσο για την προβολή του Αλεξανδρινού στα μέσα συγκοινωνίας, νομίζω ότι κανείς δεν είναι αντίθετος –καταρχήν- με την «κάθοδο» της ποίησης στην κοινωνία. Η ανάλογη πρωτοβουλία που έφερε προ καιρού ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη στο μετρό ήταν σίγουρα ένα μέσο, ώστε ο καθημερινός άνθρωπος να προσεγγίσει την ποίηση, και απέδειξε πως δεν είναι η τελευταία προϊόν μιας ελίτ ομάδας, ούτε αγαθό για κουλτουριάρηδες και φευγάτους.

Τα προβλήματα που προέκυψαν (και εντοπίστηκαν από κριτικούς και πανεπιστημιακούς) αφορούν στο τι επιλέγεται και πώς αυτό μπορεί να ιδωθεί ως μήνυμα. Κατά τη γνώμη μου, δύο είναι οι βασικές αστοχίες του εγχειρήματος.

Οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί».

Αφενός, ο Καβάφης –νομίζω– δεν είναι τόσο αποφθεγματικός ποιητής, όσο νομίζουμε. Η μαγεία του έγκειται στην ιστορία (που δένεται συχνά πάνω στην Ιστορία) και δημιουργεί ένα κλίμα γεμάτο ειρωνεία και λοξές ματιές. Η αναθεώρηση, η ατμόσφαιρα, η ειρωνική ανατροπή, η πολυσημία δεν μπορούν να αποτυπωθούν σε ένα ή δύο φράσεις, όσο κι αν έχουμε όλοι στο μυαλό μας μερικούς στίχους του Αλεξανδρινού ως μότο. Αυτοί προέρχονται από ένα ολόκληρο ποιητικό τοπίο, το οποίο και γεννά τη γνωμική τους επιφάνεια. Αν απομονωθούν, πέρα από τα λάθη ερμηνείας όπως αυτό με τη «βία» που εμφανίστηκε, χάνουν όλο το περικείμενο, όλα εκείνα τα συμφραζόμενα που τους στηρίζουν, χάνουν την τούρτα και μένουν ξερά κερασάκια.

Αφετέρου, οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί». Ο Καβάφης δεν διαθέτει λεκτική γοητεία, δεν σαγηνεύει με τα σχήματα λόγου, δεν χαστουκίζει με έναν στίχο-θέαμα, δεν λογχίζει με μια φράση-ποίημα. Γι' αυτό το λόγο πρέπει να ψάξει κανείς να βρει στίχους που εκφράζουν πυκνά και καίρια μια φιλοσοφική θέση, χωρίς διδακτισμό, αλλά με τον τόνο της σκεπτόμενης συνείδησης. Οι στίχοι αντίθετα που επιλέχθηκαν μοιάζουν τόσο καθημερινοί, τόσο βγαλμένοι από τον καθένα, που δεν παραπέμπουν σε ποίηση, δεν ωθούν σε μια περαιτέρω αναζήτηση του ποιήματος. Ο αναγνώστης πιστεύει ότι κι αυτός μπορεί να γράψει τέτοιες "κοινοτοπίες" και γι' αυτό τους προσπερνά, χωρίς να εμπεδώνεται μέσα του η αξία της ποιητικής γραφής.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

 

kavafis-koutsourelisΚ. Π. Καβάφης
Δοκίμιο
Κώστας Κουτσουρέλης
Εκδόσεις Μελάνι, 2013
Τιμή € 10,00, σελ.138

 politeia-link

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

Για τη μελέτη της Χάνα Σίγκαλ [Hanna Segal] «Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» (μτφρ. Δάφνη Λαρούνη, εκδ. Αρμός). Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Henri Rousseau, «Το όνειρο» [1910].

Του Θανάση Χατζόπουλου

«Αν δεν σου λείψει ...

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Σκέψεις για τα πολιτικά οράματα που γέννησαν ουτοπικούς κόσμους, με αφορμή τα βιβλία «Ευτοπία – Πολιτική θεοσοφία στην πρώιμη νεωτερικότητα» (εκδ. Καρδαμίτσα) του Γεώργιου Στείρη και «Ουτοπία» (μτφρ. Γιάννης Πλεξίδας, εκδ. Οξύ) του Τόμας Μορ [Thomas More]. Κεντρική εικόνα © Lucien Moreau.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς

Οι New York Times δημοσίευσαν πρόσφατα μια λίστα με τα δέκα καλύτερα βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά. Αξίζει να αναφερθεί πως, στην κατηγορία της μυθοπλασίας, τέσσερα από τα πέντε προτεινόμενα βιβλία είναι έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς. Στην κεντρική φωτογραφία, η βραβευμένη με Πούλιτζερ λογοτεχνίας ...

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Το ΝΠΔΔ του Δήμου Ζωγράφου και οι εκδόσεις Βακχικόν παρουσιάζουν το βιβλίο του Ντίνου Γιώτη Club 23.4. 

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα συζητήσουν ο συγγραφέας Ντίνος Γιώτης με τον συγγραφέ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ