kavafis-bus-360

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ολοκληρώνεται σιγά σιγά το έτος Καβάφη κι ο ποιητής δεόντως επανήλθε στο προσκήνιο –από το οποίο ποτέ δεν είχε λείψει-, δεόντως προβλήθηκε στα μέσα συγκοινωνίας και δεόντως εξυμνήθηκε και κατηγορήθηκε. Μέσα στο 2013 επανεκδόθηκαν ποιήματά του, κυκλοφόρησαν επιστολές του, εκδόθηκαν συλλογικοί τόμοι και μελέτες που αποσκοπούσαν να επικαιροποιήσουν και να επανεξετάσουν θέματα της καβαφικής ποιητικής, δημοσιεύτηκαν άρθρα και μελέτες.

Μένει λοιπόν να διερευνήσουμε πόσο άλλαξε η εικόνα που είχαμε για τον Αλεξανδρινό, πόσο καταλάβαμε καλύτερα το έργο του και πώς τον είδε το ευρύ κοινό που τον διάβαζε καθημερινά καθώς μετακινούνταν στην Αθήνα. Θα σταθώ σε δύο γεγονότα, που απασχόλησαν ιδιαίτερα το –αναγνωστικό και κριτικό- κοινό το φθινόπωρο, καθώς το πρώτο, το δοκίμιο του Κώστα Κουτσουρέλη τάραξε τα λιμνάζοντα νερά, ενώ το δεύτερο, η δημοσίευση στίχων του ποιητή στα Μέσα Μαζικής Συγκοινωνίας, αξιολογήθηκε και συζητήθηκε επί μακρόν.

Μια αιρετική αλλά γόνιμη αναθεώρηση

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι...

Ξεκινώ με το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη Κ.Π. Καβάφης, το οποίο επιχείρησε να κατεβάσει τον ποιητή από το βάθρο του, όχι επειδή αυτός δεν είναι σπουδαίος αλλά επειδή είναι λιγότερο μεγάλος (με την κλασική έννοια του μεγέθους) απ' όσο μέχρι τώρα νομίζαμε. Κατά τον Κ. Κουτσουρέλη, ο Κωνσταντίνος Καβάφης κινείται στο πλαίσιο της φαναριώτικης, καθαρευουσιάνικης, μικτής καλύτερα, παράδοσης, που δεν ανοικειώνει την ποίηση σε σχέση με πολλούς άλλους ατάλαντους ποιητές των τελών του 19ου αιώνα, χρησιμοποιεί άτεχνα τη στιχουργική, δίνοντας πολύ περισσότερο έμφαση στο περιεχόμενο, στήνει θεατρικές πρόζες με επιτήδευση και άχαρη ηθοποιία.

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι, αν μπορέσει να πείσει για το δίκιο των θέσεών του και να εξηγήσει, γραμματολογικά, φιλολογικά ή ποιητικά, το λάθος τής έως τώρα πρόσληψης (κάθε εποχή ξαναδιαβάζει τους κλασικούς με τον δικό της τρόπο). Κι ο Κ. Κουτσουρέλης το πετυχαίνει στο εξής σημείο. Ξαναφέρνει στο προσκήνιο μια θέση που δεν έπρεπε ποτέ να ξεχνιέται: ο καλός, μεγάλος, σπουδαίος, άριστος ποιητής δεν μπορεί να είναι άριστος σε όλα του τα έργα και ως εκ τούτου ο Αλεξανδρινός έχει γράψει πολλά μέτρια ποιήματα. Κάθε ποιητής έχει τα ανεπαρκή του κείμενα, τα οποία σε μια παραγωγή, όσο μικρή κι αν είναι, μπορούν να δεχτούν εύλογα πυρά.

Από εκεί και πέρα, μπορεί κανείς να παρατηρήσει μερικά σημεία που υπονομεύουν την όλη πρακτική τού Κ. Κουτσουρέλη, καθώς παρουσιάζει μονόπλευρα τη μετριότητα μερικών από τα ποιήματα του Καβάφη ως το πραγματικό στίγμα του ποιητή. Μα η αξία ενός λογοτέχνη φαίνεται πρώτιστα από τις κορυφές του, στις οποίες ο λογοτέχνης δείχνει το ύψος του, ύψος το οποίο εντέλει τον καθιερώνει. Ο δοκιμιογράφος αντίθετα –σκοπίμως– παραγκώνισε τις ιδιαίτερα σημαντικές συνθέσεις του Αλεξανδρινού και εστίασε σε στίχους ή σε αποσπάσματα, τα οποία –πολλοί θα συμφωνούσαν– υστερούν σε στιχουργική, ρυθμό ή ιδεολογία.

Το βασικότερο πρόβλημα του δοκιμίου είναι ότι, ενώ φαινομενικά είναι πλήρες επιχειρημάτων, στην ουσία εκφράζει μια ad hoc γνώμη που δεν πείθει με συλλογισμούς και λογικές εξαγωγές συμπερασμάτων. Τα ίδια τα επιχειρήματά του θα μπορούσαν να ιδωθούν από την ακριβώς αντίθετη σκοπιά και να αποδείξουν την ιδιαίτερη θέση που έχει ο Καβάφης στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Τα μεγάλα έργα προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης...

Όταν λ.χ. ο Κ. Κουτσουρέλης εκφράζει την άποψη ότι ο Καβάφης στοιχίζεται στη γραμμή των σατιρικών ποιητών του 19ου αιώνα που έγραφαν σε μικτή γλώσσα, με ποζάτο ύφος και θεατρικότητα, για να καταδείξει τη χαμηλή στάθμη της ποιητικής αλυσίδας στην οποία ανήκει ο ποιητής, τότε ο καθένας με τα ίδια στοιχεία θα μπορούσε να αποδείξει ότι ο Αλεξανδρινός, χρησιμοποιώντας φθαρμένα όπλα, κατόρθωσε να ανυψώσει την ευτελή ποίηση σε ανώτερα επίπεδα. Κι όταν ο Κ. Κουτσουρέλης θεωρεί τον διανοουμενισμό το βασικό έως μοναδικό χαρακτηριστικό των ποιημάτων του Καβάφη, γεγονός που αντιστρέφει την ποιητική ιεραρχία ως προς τα βασικά συστατικά, τότε κάλλιστα θα μπορούσε κανείς να εκτιμήσει ότι πλέον αυτό το γνώρισμα είναι το κριτήριο μιας νέας πρόσληψης που έδωσε την υπεροχή στο έργο του.

Ο Nάσος Βαγενάς επισήμανε πολύ σωστά ότι δεν είναι δυνατόν να παίρνουμε ως κανόνα τις προδιαγραφές που έθεσε ο W.H. Auden το 1966 για την ποίηση του 19ου αιώνα και να τις εφαρμόζουμε ες αεί, λες και δεν αλλάζουν τα κριτήρια της τέχνης. Τα μεγάλα έργα, θα συμπλήρωνα εγώ μέσω της θεωρίας της πρόσληψης, προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης. Τα κριτήρια του Ώντεν προφανώς δεν έχουν «αντικειμενικό» χαρακτήρα, όπως θέλει να πιστεύει ο δοκιμιογράφος, και αγνοούν συν τοις άλλοις τον παράγοντα αναγνώστη και πρόσληψή τους, σαν η αξία των ποιητών να είναι ες αεί η ίδια, εξαρτώμενη μόνο από το πρόσωπο του δημιουργού τους.

Το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη ήταν η πέτρα που έκανε πολέμιους και φίλους του Καβάφη να ξαναδούν την ποίηση του τελευταίου∙ να ψάξουν να βρουν επιχειρήματα συνηγορίας ή ψόγου∙ να μετακινήσουν το ένα πόδι τους, ώστε να ξαναπατήσουν πιο συνειδητά στο ίδιο ή σε άλλο σημείο. Έτσι ο δοκιμιογράφος μάς πρόσφερε τη δυνατότητα να ελέγξουμε τις βεβαιότητές μας και να προβούμε, με συνεχή επανέλεγχο, σε νέες αναγνώσεις.

kavafis-bus-photoΣτίχοι καθημερινοί αλλά κοινότοποι

Όσο για την προβολή του Αλεξανδρινού στα μέσα συγκοινωνίας, νομίζω ότι κανείς δεν είναι αντίθετος –καταρχήν- με την «κάθοδο» της ποίησης στην κοινωνία. Η ανάλογη πρωτοβουλία που έφερε προ καιρού ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη στο μετρό ήταν σίγουρα ένα μέσο, ώστε ο καθημερινός άνθρωπος να προσεγγίσει την ποίηση, και απέδειξε πως δεν είναι η τελευταία προϊόν μιας ελίτ ομάδας, ούτε αγαθό για κουλτουριάρηδες και φευγάτους.

Τα προβλήματα που προέκυψαν (και εντοπίστηκαν από κριτικούς και πανεπιστημιακούς) αφορούν στο τι επιλέγεται και πώς αυτό μπορεί να ιδωθεί ως μήνυμα. Κατά τη γνώμη μου, δύο είναι οι βασικές αστοχίες του εγχειρήματος.

Οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί».

Αφενός, ο Καβάφης –νομίζω– δεν είναι τόσο αποφθεγματικός ποιητής, όσο νομίζουμε. Η μαγεία του έγκειται στην ιστορία (που δένεται συχνά πάνω στην Ιστορία) και δημιουργεί ένα κλίμα γεμάτο ειρωνεία και λοξές ματιές. Η αναθεώρηση, η ατμόσφαιρα, η ειρωνική ανατροπή, η πολυσημία δεν μπορούν να αποτυπωθούν σε ένα ή δύο φράσεις, όσο κι αν έχουμε όλοι στο μυαλό μας μερικούς στίχους του Αλεξανδρινού ως μότο. Αυτοί προέρχονται από ένα ολόκληρο ποιητικό τοπίο, το οποίο και γεννά τη γνωμική τους επιφάνεια. Αν απομονωθούν, πέρα από τα λάθη ερμηνείας όπως αυτό με τη «βία» που εμφανίστηκε, χάνουν όλο το περικείμενο, όλα εκείνα τα συμφραζόμενα που τους στηρίζουν, χάνουν την τούρτα και μένουν ξερά κερασάκια.

Αφετέρου, οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί». Ο Καβάφης δεν διαθέτει λεκτική γοητεία, δεν σαγηνεύει με τα σχήματα λόγου, δεν χαστουκίζει με έναν στίχο-θέαμα, δεν λογχίζει με μια φράση-ποίημα. Γι' αυτό το λόγο πρέπει να ψάξει κανείς να βρει στίχους που εκφράζουν πυκνά και καίρια μια φιλοσοφική θέση, χωρίς διδακτισμό, αλλά με τον τόνο της σκεπτόμενης συνείδησης. Οι στίχοι αντίθετα που επιλέχθηκαν μοιάζουν τόσο καθημερινοί, τόσο βγαλμένοι από τον καθένα, που δεν παραπέμπουν σε ποίηση, δεν ωθούν σε μια περαιτέρω αναζήτηση του ποιήματος. Ο αναγνώστης πιστεύει ότι κι αυτός μπορεί να γράψει τέτοιες "κοινοτοπίες" και γι' αυτό τους προσπερνά, χωρίς να εμπεδώνεται μέσα του η αξία της ποιητικής γραφής.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

 

kavafis-koutsourelisΚ. Π. Καβάφης
Δοκίμιο
Κώστας Κουτσουρέλης
Εκδόσεις Μελάνι, 2013
Τιμή € 10,00, σελ.138

 politeia-link

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Για το βιβλίο του Richard Dawkins «Ξεπερνώντας τον Θεό – Οδηγός για αρχάριους» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός) και το βιβλίο του Peter Boghossian «Εγχειρίδιο αθεΐας» (μτφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

Για τη «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» (μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης) του Ιμμάνουελ Καντ που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Καντ, του Adolf von Heydeck © Stadtmuseum Königsberg

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Ζωόπολις», των Σου Ντόναλντσον και Γουίλ Κίμλικα – Μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων

«Ζωόπολις», των Σου Ντόναλντσον και Γουίλ Κίμλικα – Μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων

Για το βιβλίο των Sue Donaldson και Will Kymlicka «Ζωόπολις, Μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων» (μτφρ. Γρηγόρης Μολύβας, εκδ. Πόλις).  

Του Κώστα Αλεξίου

Άρχισα να σκέφτομαι τι θα γράψω για τη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Το ισπανικό θέατρο έχει την τιμητική του στις αθηναϊκές σκηνές του Ιανουαρίου. Ιδού τέσσερα έργα που ξεχωρίσαμε. 

Του Νίκου Ξένιου

Σε σημαντική χοροθεατρική διασκευή είδαμε το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, που συνοψίζει ...

Η Φανί Αρντάν διαβάζει Σολωμό στη Σορβόννη – Εκδήλωση του ΕΙΠ για τα 200 χρόνια από το 1821

Η Φανί Αρντάν διαβάζει Σολωμό στη Σορβόννη – Εκδήλωση του ΕΙΠ για τα 200 χρόνια από το 1821

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στη Σορβόννη: «Η Ελλάδα και η Γαλλία τον 19ο αιώνα». Την εκδήλωση διοργάνωσε και παρουσίασε ο συγγραφέας και Πρέσβης Πολιτισμού του ΕΙΠ στο Παρίσι Γιώργος Αρχιμανδρίτης. 

Επιμέλεια: Book Press

Κατάμεστο το Αμφιθέ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Την ώρα της αλλαγής του χρόνου, τη μαγική στιγμή που φέρει την υπόσχεση της επανεκκίνησης και την ελπίδα πως αυτή τη νέα χρονιά όλα μπορούν να γίνουν καλύτερα, το ωραιότερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στους αγαπημένους μας είναι ένα βιβλίο. Επιλέξαμε και προτείνουμε δεκαπέντε όμορφα, εμπνευσμένα, ξεχωριστά βιβλία, ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ