kavafis-bus-360

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ολοκληρώνεται σιγά σιγά το έτος Καβάφη κι ο ποιητής δεόντως επανήλθε στο προσκήνιο –από το οποίο ποτέ δεν είχε λείψει-, δεόντως προβλήθηκε στα μέσα συγκοινωνίας και δεόντως εξυμνήθηκε και κατηγορήθηκε. Μέσα στο 2013 επανεκδόθηκαν ποιήματά του, κυκλοφόρησαν επιστολές του, εκδόθηκαν συλλογικοί τόμοι και μελέτες που αποσκοπούσαν να επικαιροποιήσουν και να επανεξετάσουν θέματα της καβαφικής ποιητικής, δημοσιεύτηκαν άρθρα και μελέτες.

Μένει λοιπόν να διερευνήσουμε πόσο άλλαξε η εικόνα που είχαμε για τον Αλεξανδρινό, πόσο καταλάβαμε καλύτερα το έργο του και πώς τον είδε το ευρύ κοινό που τον διάβαζε καθημερινά καθώς μετακινούνταν στην Αθήνα. Θα σταθώ σε δύο γεγονότα, που απασχόλησαν ιδιαίτερα το –αναγνωστικό και κριτικό- κοινό το φθινόπωρο, καθώς το πρώτο, το δοκίμιο του Κώστα Κουτσουρέλη τάραξε τα λιμνάζοντα νερά, ενώ το δεύτερο, η δημοσίευση στίχων του ποιητή στα Μέσα Μαζικής Συγκοινωνίας, αξιολογήθηκε και συζητήθηκε επί μακρόν.

Μια αιρετική αλλά γόνιμη αναθεώρηση

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι...

Ξεκινώ με το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη Κ.Π. Καβάφης, το οποίο επιχείρησε να κατεβάσει τον ποιητή από το βάθρο του, όχι επειδή αυτός δεν είναι σπουδαίος αλλά επειδή είναι λιγότερο μεγάλος (με την κλασική έννοια του μεγέθους) απ' όσο μέχρι τώρα νομίζαμε. Κατά τον Κ. Κουτσουρέλη, ο Κωνσταντίνος Καβάφης κινείται στο πλαίσιο της φαναριώτικης, καθαρευουσιάνικης, μικτής καλύτερα, παράδοσης, που δεν ανοικειώνει την ποίηση σε σχέση με πολλούς άλλους ατάλαντους ποιητές των τελών του 19ου αιώνα, χρησιμοποιεί άτεχνα τη στιχουργική, δίνοντας πολύ περισσότερο έμφαση στο περιεχόμενο, στήνει θεατρικές πρόζες με επιτήδευση και άχαρη ηθοποιία.

Έχει δικαίωμα κανείς να αποκαθηλώνει καταξιωμένες μορφές των γραμμάτων από το βάθρο τους; Προφανώς ναι, αν μπορέσει να πείσει για το δίκιο των θέσεών του και να εξηγήσει, γραμματολογικά, φιλολογικά ή ποιητικά, το λάθος τής έως τώρα πρόσληψης (κάθε εποχή ξαναδιαβάζει τους κλασικούς με τον δικό της τρόπο). Κι ο Κ. Κουτσουρέλης το πετυχαίνει στο εξής σημείο. Ξαναφέρνει στο προσκήνιο μια θέση που δεν έπρεπε ποτέ να ξεχνιέται: ο καλός, μεγάλος, σπουδαίος, άριστος ποιητής δεν μπορεί να είναι άριστος σε όλα του τα έργα και ως εκ τούτου ο Αλεξανδρινός έχει γράψει πολλά μέτρια ποιήματα. Κάθε ποιητής έχει τα ανεπαρκή του κείμενα, τα οποία σε μια παραγωγή, όσο μικρή κι αν είναι, μπορούν να δεχτούν εύλογα πυρά.

Από εκεί και πέρα, μπορεί κανείς να παρατηρήσει μερικά σημεία που υπονομεύουν την όλη πρακτική τού Κ. Κουτσουρέλη, καθώς παρουσιάζει μονόπλευρα τη μετριότητα μερικών από τα ποιήματα του Καβάφη ως το πραγματικό στίγμα του ποιητή. Μα η αξία ενός λογοτέχνη φαίνεται πρώτιστα από τις κορυφές του, στις οποίες ο λογοτέχνης δείχνει το ύψος του, ύψος το οποίο εντέλει τον καθιερώνει. Ο δοκιμιογράφος αντίθετα –σκοπίμως– παραγκώνισε τις ιδιαίτερα σημαντικές συνθέσεις του Αλεξανδρινού και εστίασε σε στίχους ή σε αποσπάσματα, τα οποία –πολλοί θα συμφωνούσαν– υστερούν σε στιχουργική, ρυθμό ή ιδεολογία.

Το βασικότερο πρόβλημα του δοκιμίου είναι ότι, ενώ φαινομενικά είναι πλήρες επιχειρημάτων, στην ουσία εκφράζει μια ad hoc γνώμη που δεν πείθει με συλλογισμούς και λογικές εξαγωγές συμπερασμάτων. Τα ίδια τα επιχειρήματά του θα μπορούσαν να ιδωθούν από την ακριβώς αντίθετη σκοπιά και να αποδείξουν την ιδιαίτερη θέση που έχει ο Καβάφης στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Τα μεγάλα έργα προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης...

Όταν λ.χ. ο Κ. Κουτσουρέλης εκφράζει την άποψη ότι ο Καβάφης στοιχίζεται στη γραμμή των σατιρικών ποιητών του 19ου αιώνα που έγραφαν σε μικτή γλώσσα, με ποζάτο ύφος και θεατρικότητα, για να καταδείξει τη χαμηλή στάθμη της ποιητικής αλυσίδας στην οποία ανήκει ο ποιητής, τότε ο καθένας με τα ίδια στοιχεία θα μπορούσε να αποδείξει ότι ο Αλεξανδρινός, χρησιμοποιώντας φθαρμένα όπλα, κατόρθωσε να ανυψώσει την ευτελή ποίηση σε ανώτερα επίπεδα. Κι όταν ο Κ. Κουτσουρέλης θεωρεί τον διανοουμενισμό το βασικό έως μοναδικό χαρακτηριστικό των ποιημάτων του Καβάφη, γεγονός που αντιστρέφει την ποιητική ιεραρχία ως προς τα βασικά συστατικά, τότε κάλλιστα θα μπορούσε κανείς να εκτιμήσει ότι πλέον αυτό το γνώρισμα είναι το κριτήριο μιας νέας πρόσληψης που έδωσε την υπεροχή στο έργο του.

Ο Nάσος Βαγενάς επισήμανε πολύ σωστά ότι δεν είναι δυνατόν να παίρνουμε ως κανόνα τις προδιαγραφές που έθεσε ο W.H. Auden το 1966 για την ποίηση του 19ου αιώνα και να τις εφαρμόζουμε ες αεί, λες και δεν αλλάζουν τα κριτήρια της τέχνης. Τα μεγάλα έργα, θα συμπλήρωνα εγώ μέσω της θεωρίας της πρόσληψης, προεκτείνουν τον ορίζοντα προσδοκιών του κοινού και αλλάζουν με την παρουσία τους τα κριτήρια ανάγνωσης της τέχνης. Τα κριτήρια του Ώντεν προφανώς δεν έχουν «αντικειμενικό» χαρακτήρα, όπως θέλει να πιστεύει ο δοκιμιογράφος, και αγνοούν συν τοις άλλοις τον παράγοντα αναγνώστη και πρόσληψή τους, σαν η αξία των ποιητών να είναι ες αεί η ίδια, εξαρτώμενη μόνο από το πρόσωπο του δημιουργού τους.

Το δοκίμιο του Κ. Κουτσουρέλη ήταν η πέτρα που έκανε πολέμιους και φίλους του Καβάφη να ξαναδούν την ποίηση του τελευταίου∙ να ψάξουν να βρουν επιχειρήματα συνηγορίας ή ψόγου∙ να μετακινήσουν το ένα πόδι τους, ώστε να ξαναπατήσουν πιο συνειδητά στο ίδιο ή σε άλλο σημείο. Έτσι ο δοκιμιογράφος μάς πρόσφερε τη δυνατότητα να ελέγξουμε τις βεβαιότητές μας και να προβούμε, με συνεχή επανέλεγχο, σε νέες αναγνώσεις.

kavafis-bus-photoΣτίχοι καθημερινοί αλλά κοινότοποι

Όσο για την προβολή του Αλεξανδρινού στα μέσα συγκοινωνίας, νομίζω ότι κανείς δεν είναι αντίθετος –καταρχήν- με την «κάθοδο» της ποίησης στην κοινωνία. Η ανάλογη πρωτοβουλία που έφερε προ καιρού ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη στο μετρό ήταν σίγουρα ένα μέσο, ώστε ο καθημερινός άνθρωπος να προσεγγίσει την ποίηση, και απέδειξε πως δεν είναι η τελευταία προϊόν μιας ελίτ ομάδας, ούτε αγαθό για κουλτουριάρηδες και φευγάτους.

Τα προβλήματα που προέκυψαν (και εντοπίστηκαν από κριτικούς και πανεπιστημιακούς) αφορούν στο τι επιλέγεται και πώς αυτό μπορεί να ιδωθεί ως μήνυμα. Κατά τη γνώμη μου, δύο είναι οι βασικές αστοχίες του εγχειρήματος.

Οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί».

Αφενός, ο Καβάφης –νομίζω– δεν είναι τόσο αποφθεγματικός ποιητής, όσο νομίζουμε. Η μαγεία του έγκειται στην ιστορία (που δένεται συχνά πάνω στην Ιστορία) και δημιουργεί ένα κλίμα γεμάτο ειρωνεία και λοξές ματιές. Η αναθεώρηση, η ατμόσφαιρα, η ειρωνική ανατροπή, η πολυσημία δεν μπορούν να αποτυπωθούν σε ένα ή δύο φράσεις, όσο κι αν έχουμε όλοι στο μυαλό μας μερικούς στίχους του Αλεξανδρινού ως μότο. Αυτοί προέρχονται από ένα ολόκληρο ποιητικό τοπίο, το οποίο και γεννά τη γνωμική τους επιφάνεια. Αν απομονωθούν, πέρα από τα λάθη ερμηνείας όπως αυτό με τη «βία» που εμφανίστηκε, χάνουν όλο το περικείμενο, όλα εκείνα τα συμφραζόμενα που τους στηρίζουν, χάνουν την τούρτα και μένουν ξερά κερασάκια.

Αφετέρου, οι στίχοι που επιλέχθηκαν είναι «αντιποιητικοί». Ο Καβάφης δεν διαθέτει λεκτική γοητεία, δεν σαγηνεύει με τα σχήματα λόγου, δεν χαστουκίζει με έναν στίχο-θέαμα, δεν λογχίζει με μια φράση-ποίημα. Γι' αυτό το λόγο πρέπει να ψάξει κανείς να βρει στίχους που εκφράζουν πυκνά και καίρια μια φιλοσοφική θέση, χωρίς διδακτισμό, αλλά με τον τόνο της σκεπτόμενης συνείδησης. Οι στίχοι αντίθετα που επιλέχθηκαν μοιάζουν τόσο καθημερινοί, τόσο βγαλμένοι από τον καθένα, που δεν παραπέμπουν σε ποίηση, δεν ωθούν σε μια περαιτέρω αναζήτηση του ποιήματος. Ο αναγνώστης πιστεύει ότι κι αυτός μπορεί να γράψει τέτοιες "κοινοτοπίες" και γι' αυτό τους προσπερνά, χωρίς να εμπεδώνεται μέσα του η αξία της ποιητικής γραφής.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

 

kavafis-koutsourelisΚ. Π. Καβάφης
Δοκίμιο
Κώστας Κουτσουρέλης
Εκδόσεις Μελάνι, 2013
Τιμή € 10,00, σελ.138

 politeia-link

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

Για το βιβλίο του Roger Scruton «Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί» (μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Παπαδόπουλος).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σήμερα, ο όρος «συντηρητισμός» είναι ίσως ένας από τους πιο ασαφείς και κακοποιημένους όρους του πολιτικού μας λεξ...

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Η τρίτη μέρα του Φεστιβάλ Βιβλίου εδώ στα Χανιά, η χθεσινή βραδιά δηλαδή, αποτέλεσε από μια άποψη και την κορύφωσή του, με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη να συζητάει σε βάθος με τον Ουκρανό συγγραφέα Αντρέι Κούρκοφ (βλ. κεντρική φωτογραφία).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γεράσιμος Βουτσινάς.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κενό μνήμης
            &n...

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

«Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923» της Εμινέ Γεσίμ Μπεντλέκ (κριτική)

Για τη μελέτη της Emine Yeşim Bedlek «Η Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1923 – Τραύμα και φαντασιακές κοινότητες σε Ελλάδα και Τουρκία» (μτφρ. Αικατερίνη Χαλμούκου, επιστ. επιμ.: Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Ενετικό Λιμάνι Χανίων, Νεώρια του Μόρο. Οι τελευταίοι Κρητι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ