Του Νίκου Ξένιου
“ Νessun maggior dolore che ricordarsi del tempo felice nellamiseria “ [1]
Ο αγνωστικισμός[2] του Ουναμούνο επηρέασε έντονα την κοινωνική και πνευματική ζωή της Ισπανίας σε μιαν εποχή όπου στο φιλοσοφικό στερέωμα κυριαρχούσαν ο Καρλ Τζάσπερς και ο Χοσέ Ορτέγκα ι Γκασέτ.
Τα έργα του Μιγκουέλ δε Ουναμούνο: Αγωνία του Χριστιανισμού (1931) Το τραγικό αίσθημα της ζωής (1912)[3], Καταχνιά (Niebla, 1914[4]), Η ζωή του δον Κιχώτη και του Σάντσο, 1914, Abel Sánchez (1917[5]), Τρεις υποδειγματικές νουβέλες και ένας πρόλογος (1920), Τía Tula (1921), Δον Σαντάλιο, παίκτης του σκακιού (1930) και Άγιος Εμμανουήλ Αγαθός, μάρτυρας (1931) τον ενέταξαν στη «Γενιά του ΄98»: δημιούργημα του μοντερνιστή Χοσέ Μαρτίνεθ Ρουίθ, όπου συγκαταλέγονται και ο Αντόνιο Ματσάδο, ο Αθορίν, ο Πίο Μπαρόχα ι Νέσι και ο Ραμόν δε Βάγιε-Ινγκλάν[6].
Ο αρχαίος τρόμος
Στη θεώρηση του Ουναμούνο η Θρησκεία συνιστά μιαν υπερβατική οικονομία, εφόσον προσδίδει στο Σύμπαν την υπερβατική αξία που ο άνθρωπος χρειάζεται απεγνωσμένα. Στο στοχαστικό του δοκίμιο Περί της τραγικής συναισθήσεως της ζωής στα άτομα και στους λαούς, επιστρατεύοντας βαθειά γνώση της φιλοσοφικής σκέψης των νεοπλατωνικών (Μάρκου Αυρήλιου), των σχολαστικών (Αγίου Αυγουστίνου), του Πασκάλ, του Ρουσό, του Λεοπάρντι, του Αμιέλ, του Νίτσε και του Κίργκεγκορ, ο «αποπροσανατολισμένος» αυτός χριστιανός προχωρεί σε διάκριση της Πίστης από τη Λογική. Με αμεσότητα διδασκάλου και ταπεινοφροσύνη ιερέα παρουσιάζει ένα εκτενή μονόλογο διαδοχικής άρσης των ψευδαισθήσεων που τρέφει η δυτική φιλοσοφία, ανατρέχει στους Προσωκρατικούς για να ανακαλέσει το χαμένο στον χρόνο κοσμοείδωλο που δεν περιλάμβανε την αθανασία της ψυχής και γέμιζε τους ανθρώπους με τρόμο και εκφράζει τον θαυμασμό του για τον τρόπο με τον οποίον οι Έλληνες διαχειρίζονταν αυτόν τον τρόμο. Διεξερχόμενος κριτικά τον εβραϊκό και τον χριστιανικό μονοθεϊσμό, υιοθετεί κριτική στάση έναντι της εκλογίκευσης που επιχείρησε ο ρωμαιοκαθολικισμός ώστε να άρει κάθε σκεπτικισμό έναντι της «αντικειμενικής» ύπαρξης του Θεού.
Ο ισπανός φιλόσοφος αρνείται πως το εναπομένον ίζημα λογικής είναι επαρκές ώστε να προσδώσει νόημα στη φύσει παράλογη ανθρώπινη ζωή
Την ίδια στάση τηρεί και απέναντι στον Χιουμ, τον Σπινόζα, καθώς και σε όσους αποπειράθηκαν να παρηγορήσουν τον άνθρωπο μέσω της λογικής (ciencia, knowledge,Wissenschaft). Μετά από τις αμέτρητες χριστολογικές και θανατολογικές Συνόδους των ευρωπαϊκών εκκλησιών, μετά από μια μακρά παράδοση ερμηνείας των Γραφών, μετά –τέλος– από αιώνων εμμονή στο φλερτ με την έννοια της Αθανασίας της Ψυχής, ο ισπανός φιλόσοφος αρνείται πως το εναπομένον ίζημα λογικής είναι επαρκές ώστε να προσδώσει νόημα στη φύσει παράλογη ανθρώπινη ζωή. Και καταδεικνύει πως, εις πείσμα των ορθολογιστών, απομένει ξεκάθαρη και μόνη η ανάγκη για αιωνιότητα, ώστε να νοηματοδοτήσει και να εμπνεύσει κάθε δημιουργία του ανθρώπου, φιλοσοφική, καλλιτεχνική, επιστημονική. Στο στερέωμα της ανθρώπινης συνείδησης που περιλαμβάνει η ενατένιση του Ουναμούνο κυριαρχεί η ανάγκη να ειδωθεί ο κόσμος υπό το πρίσμα της χρονικής προέκτασης του ατόμου στο άπειρο[7].
Ο Σάντσο Πάντσα είναι καθένας από εμάς
Ισχυριζόμενος πως ολόκληρη η Ισπανία είναι δονκιχωτική[8] και ανάγοντας τον ιδαλγό ξεπεσμένο ιππότη σε εμβληματική μορφή των κλασικών γραμμάτων, ο Ουναμούνο εισήγαγε στην ευρωπαϊκή σκέψη μιαν αντίληψη της τυχαιότητας των εγκοσμίων που θα δυναμίτιζε τις βεβαιότητες του θετικισμού και θα υπέσκαπτε το έως τότε απρόσβλητο οικοδόμημα του ορθολογισμού. Βαθύς γνώστης της πορτογαλικής και ισπανικής λογοτεχνίας, υπερτόνισε τον ρόλο που κατά την άποψή του διαδραματίζει η ιβηρική κουλτούρα στη διεθνή διανόηση. Η πίστη του Δον Κιχώτη έχει τη ρίζα της στην αμφιβολία, στην αβεβαιότητα. Και ο χαρακτήρας του Σάντσο Πάντσα αποδίδει τον ολοκληρωμένο και αληθινό άνθρωπο, ο οποίος αφήνεται στον κύριό του -ως αντικείμενο της αφοσίωσής του- εμφορούμενος από «καρτερικήν απελπισία» και παρά το γεγονός ότι η λογική του τον διαψεύδει: μετατρέπεται, έτσι, σε αιώνιο σύμβολο της ανθρώπινης συνείδησης όπου αντιπαλαίουν η λογική και η επιθυμία της Αθανασίας. Πώς να ζήσεις χωρίς αυτήν την προοπτική; Πώς να πληροίς τις προϋποθέσεις της «ανθρωπινότητας» όταν οι ορίζοντές σου λήγουν με το ευτελές της σαρκικής παρουσίας σου στη γη; Οι μεγαλύτεροι δημιουργοί, λέει ο Ουναμούνο υπομειδιώντας, είχαν τη ματαιοδοξία να ελπίζουν στην προέκταση της ύπαρξής τους στο άπειρο. Κάθε βήμα του ανθρώπου πάνω στη γη ήταν μια απελπισμένη προσπάθεια απογείωσης, διαιώνισης, καθιέρωσης σε ένα χρόνο πέραν του συμβατικού. Η αέναη αυτή πάλη είναι που καθιστά την ανθρώπινη ύπαρξη -σε επίπεδο ατομικής συνείδησης, αλλά και στη συνείδηση των λαών- μια μαχόμενη τραγική ύπαρξη.
Έρωτας, πόνος και έλεος
Στη γνωσιολογική θεωρία του Καντ το υπερβατολογικό δεν έχει να κάνει με τους όρους δυνατότητας της εμπειρίας, αλλά με τους όρους δυνατότητας της γνώσης, κι ως εκ τούτου διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στην οριοθέτηση του κόσμου[9]. Ο Χέγκελ θα ισχυριστεί ότι το να θέσει ο άνθρωπος έναν όρο-περιορισμό στην αντίληψή του του κόσμου προϋποθέτει τη γνώση της έννοιας που επιθυμεί να περιορίσει. Οι Φαινομενολόγοι θα μετατοπίσουν το υπερβατολογικό πέραν της ανθρώπινης συνείδησης, δηλαδή στη σφαίρα όπου ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη προσδώσει νοήματα. Μετά την εμπειρία της ψυχανάλυσης, οι υπαρξιστές φιλόσοφοι (Σαρτρ, Κίργκεγκορ[10]) θα αναδιπλωθούν κι άλλο στον μετέωρο χαρακτήρα της υπερβατολογικής εμπειρίας: το ανθρώπινο υποκείμενο, ερχόμενο αντιμέτωπο με «το αμφίρροπο βίωμα της άμεσης εμπειρίας»[11], καλείται να νοηματοδοτήσει τη ζωή του, σχηματοποιώντας τα ρευστά χαρακτηριστικά της και θεσπίζοντας ένα σύστημα προσωπικών αναφορών που θα του επιτρέψει να αντέξει τον φύσει τραγικό χαρακτήρα της.
Ο πυρήνας της ατομικότητάς μας δεν διαμορφώνεται από τις απόψεις ή τις εμπειρίες μας, ούτε από την ιδιοσυγκρασιακή μας δομή, παρά μάλλον από κάτι πολύ πιο αδιόρατο, την καρδιά καθενός
Αντίθετα, στη φιλοσοφία του Ουναμούνο το τραγικό αίσθημα είναι ταυτόσημο με τη συνείδηση της ζωής. Η τραγική συναίσθηση της ζωής είναι ανάλογη με τη σύλληψη της συνείδησης ως ψυχικού γεγονότος: ο πυρήνας της ατομικότητάς μας, όπως έγραφε αντίστοιχα ο Ορτέγκα ι Γκασέτ[12], δεν διαμορφώνεται από τις απόψεις ή τις εμπειρίες μας, ούτε από την ιδιοσυγκρασιακή μας δομή, παρά μάλλον από κάτι πολύ πιο αδιόρατο, αιθέριο και ανεξέλεγκτο, που συνθέτει ένα σύστημα προτιμήσεων και απαρέσκειας, τελείως εξατομικευμένο, την καρδιά καθενός: εκείνο το τοπίο της ύπαρξης όπου ανθούν τα ποιητικώτερα κι ανθρωπινότερα συναισθήματα, ο έρωτας, ο πόνος, η ευσπλαγχνία και το έλεος. Το δύσβατο κείμενο Το τραγικό αίσθημα της ζωής, πρόζα ποιητική θα ’λεγε κανείς, φορτισμένο από την ανάγκη χειραφέτησης από την αυθεντία αλλά και υποταγμένο σε ένα φόρτο αναγνωστικών παραπομπών, διασώζεται στην αντίληψη του βασανισμένου αναγνώστη από την ιδιαίτερα προσεγμένη, γλαφυρή και αξιέπαινη μετάφραση του Η.Π. Νικολούδη.
Τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται
Το 1914 ο Ουναμούνο παύεται από την έδρα του στο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα και το 1923 το δικτατορικό καθεστώς του Πρίμο ντε Ριβέρα τον εξορίζει στις Καναρίους Νήσους. Ζει στη Γαλλία μέχρι την πτώση της δικτατορίας Ριβέρα, οπότε και ανακτά την έδρα του, εκλέγεται βουλευτής και απολαμβάνει εξαιρετικών τιμών. Ωστόσο, η νέα ισπανική δημοκρατία εγκυμονεί τη βία, μέχρι που το πραξικόπημα του Φράνκο τον φέρνει ενώπιον ενωπίω με τις ηθικές του επιλογές: και αντιτίθεται ανοικτά στους φρανκιστές, επί τη ενάρξει του ακαδημαϊκού έτους 1936, παύεται πάλι, τίθεται σε κατ’ οίκον περιορισμό και σε λίγο πεθαίνει.
O Καζαντζάκης, στο Ταξιδεύοντας (Ισπανία) γράφει ότι δεν ήθελε να φύγει από τη Σαλαμάνκα χωρίς να συναντήσει «αυτόν τον τρομερό σκαντζόχοιρο, τον Ουναμούνο». Ο ανήσυχος Κρητικός και ο ανήσυχος Βάσκος συναντήθηκαν στο σπίτι του Ουναμούνο. Εκεί ο δεύτερος εξέθεσε στον πρώτο τον φιλοσοφικό του στοχασμό γύρω από το τραγικό αίσθημα της ζωής: «Η αλήθεια είναι κάτι τρομερό, αβάσταχτο, θανάσιμο... Ο απλός λαός, αν τη μάθει, δε θα μπορέσει πια να ζήσει, και πρέπει να ζήσει, να ζήσει...». Σ’ αυτό το χωρίο από τον Άγιο Εμμανουήλ Αγαθό μάρτυρα βρίσκεται συμπυκνωμένη η τραγική φιλοσοφία του Ουναμούνο, που δεν τον ενδιέφερε η «ανθρωπότης» ως όρος αφηρημένος και ουδέτερος: τον ενδιέφερε ο άνθρωπος με σάρκα και οστά, που γεννιέται, ζει, υποφέρει και πεθαίνει.
Το τραγικό αίσθημα της ζωής
Miguel de Unamuno
Μτφρ: Η. Π. Νικολούδης
Επιμέλεια σειράς: Ελευθέριος Καρτάκης
Printa 2013
Σελ. 436, τιμή € 20,00
