alt

Του Νίκου Ξένιου

Τα Γράμματα σ’ ένα φίλο Γερμανό δημοσιεύθηκαν αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, παρά το γεγονός ότι είχαν αρχίσει να γράφονται το 1943. Πρόκειται για μια καταγγελία της βίας από τον Αλμπέρ Καμύ που, καθώς προηγήθηκε της Πανούκλας, έδωσε το προανάκρουσμα της πνευματικής σύλληψης του μεγάλου συγγραφέα σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη και τις ενδιάθετες τάσεις της. Τα Γράμματα ενθάρρυναν τους Γάλλους να παραμείνουν πιστοί στη διανόηση, ενάντια στον πραγματισμό και τη χυδαία «ηθική της αποτελεσματικότητας» του γερμανικού μιλιταρισμού.

Ο μικρός pied-noir

Στην ημιτελή αυτοβιογραφική του νουβέλα Ο πρώτος άνθρωπος, που δημοσιεύτηκε τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του[1], ο Καμύ αναφερόταν στη μητέρα του, φτωχή κόρη ισπανών μεταναστών, και στο σπίτι όπου μεγάλωσε, ένα διαμέρισμα χωρίς μπάνιο σε υποβαθμισμένο προάστειο στο Αλγέρι. «Γεννήθηκα φτωχός και δίχως θρησκεία, κάτω από ένα χαρούμενο ουρανό, νοιώθοντας την αρμονία και όχι την εχθρότητα μέσα στη φύση», έγραψε το 1948. Γράφοντας τη διπλωματική του εργασία στον Πλωτίνο και τον Άγιο Αυγουστίνο ο Καμύ είχε διαμορφώσει τη μεταφυσική του τοποθέτηση, θεμελιώνοντάς την στην κοινωνική εμπειρία. Η αποποίηση της θρησκείας μπορεί κάλλιστα να συνυπάρξει με ένα όραμα λύτρωσης. Η μηδενιστική τάση του στην ουσία είναι μια νέα αντίληψη περί δικαίου, το αποκύημα μιας ευφυούς συνείδησης κοσμοπολίτη Γάλλου υπό το πρίσμα του οποίου κάθε μορφή βίας είναι καταδικαστέα[2]. Στη διάρκεια του Πολέμου της Αλγερίας (1954-1962) ο συγγραφέας είχε ταχθεί με την πλευρά των συμπατριωτών του, πεπεισμένος τότε για τις βίαιες προθέσεις των εθνικιστών Αράβων. Στη διάρκεια της απονομής του βραβείου Νόμπελ, πολύ αργότερα, θα δηλώσει: «Πιστεύω στη Δικαιοσύνη, αλλά θα υπερασπιστώ τη μητέρα μου πριν από αυτήν».

Ο Καμύ είχε διαμορφώσει τη μεταφυσική του τοποθέτηση, θεμελιώνοντάς την στην κοινωνική εμπειρία

Αντίστοιχο ηθικής τάξεως δίλημμα θα απασχολήσει και τον Σαρτρ στον Εγκαταλελειμμένο Άνθρωπο: εκεί ένας νεαρός φοιτητής φιλοσοφίας οδηγείται από τον φιλόσοφο στο να διεξέλθει απορριπτικά όλες τις υπάρχουσες φιλοσοφικές θεωρίες προκειμένου να αποφασίσει μεταξύ της στράτευσής του στην Πατρίδα και της αγάπης του για την άρρωστη μητέρα του. Πρόκειται για το κλασικό δίλημμα των άθεων Γάλλων υπαρξιστών της δεκαετίας του σαράντα, που κατ’ ουσίαν θεσπίζει την πρωτοκαθεδρία μιας ασθμαίνουσας, έωλης συνείδησης παράλληλα με την αίσθηση της τυχαιότητας και ηθικής ερήμωσης που ταλανίζει τους Ευρωπαίους μετά την οδυνηρή εμπειρία του πολέμου. Η αδικία του ισχύοντος νομικού συστήματος καταγγέλλεται από τους γάλλους διανοητές της εποχής. Και, μαζί με αυτήν, καταγγέλλονται η μικρόνοια και η απανθρωπία που διέπει τη θανατική ποινή.

Στρατευμένη λογοτεχνία με τους Συμμάχους ante portas

Κομβικό σημείο πριν από τις οριστικές διατυπώσεις του Καμύ περί του παράλογου χαρακτήρα της ανθρώπινης ζωής αποτέλεσε η συλλογή των τεσσάρων Γραμμάτων σ’ ένα φίλο Γερμανό: η πρώτη επιστολή δημοσιεύθηκε στην RevueLibre το 1943, η δεύτερη στα CahiersdeLibération το 1944 και η τρίτη στην εφημερίδα Libertés, το 1945. Τα Γράμματα σ' ένα φίλο Γερμανό εκδόθηκαν συγκεντρωμένα το 1945 από τις εκδόσεις «Γκαλιμάρ» και περιλήφθηκαν στη συλλογή Resistance, Rebellion and Death. Χαρακτηριστικά στρατευμένο κείμενο, τα Γράμματα απευθύνονται σε δεύτερο πρόσωπο σε κάποιον επινοημένο αποδέκτη, που λίγο ως πολύ ενσαρκώνει τον μέσο Γερμανό της εποχής.

altΣτην πρώτη επιστολή, υπογεγραμμένη τον Ιούλιο του 1943, ο Καμύ απαντά στη κατηγορία που υποτίθεται ότι δέχτηκε από τον «φίλο Γερμανό»[3] πως «δεν αγαπά την πατρίδα του» και του έδωσε εφαλτήριο για να ορίσει την πραγματική «αγάπη για την Πατρίδα». Στην επιστολή αυτήν ο Άνθρωπος και η Ευτυχία του βαρύνουν πολύ περισσότερο από οποιανδήποτε «πατρίδα». Δεν πρόκειται για τη δήλωση ενός απάτριδος, αλλά για την ακλόνητη πεποίθηση ενός ανθρωπιστή. Στη δεύτερη επιστολή (Δεκέμβριος 1943) υπερασπίζεται την Πνευματικότητα ενάντια στην Ισχύ. Στην τρίτη (Απρίλιος 1944) μιλά για το Θάρρος, αντιπαραβάλλοντας την αλόγιστη τόλμη του φανατικού Γερμανού στη συνειδητή, εμποτισμένη στο Πνεύμα τόλμη του αντιστασιακού Ευρωπαίου[4]. Ο «φίλος Γερμανός» πρέπει να πάρει το μήνυμα πως η Δικαιοσύνη υπερέχει του γερμανικού «μεγαλείου», όποιο κι αν είναι το τίμημα σε αίμα αυτής της πρωθιεράρχησης. Εννοείται πως ο Καμύ αναιρεί τις πρότερες πεποιθήσεις όλων για την ύπαρξη ενός υπερβατολογικού ορθολογικού πνεύματος που θα κυριαρχούσε στην ευρωπαϊκή συνείδηση της Ιστορίας εάν ο παραλογισμός του πολέμου δεν είχε ανατρέψει παρόμοιες βεβαιότητες. Η τέταρτη επιστολή είναι γράμμα «συμφιλίωσης», πάνω σε μια νέα βάση: η Ευρώπη έχει ανάγκη τη Γερμανία, όπως και κάθε άλλο ευρωπαϊκό έθνος. Όμως η Γερμανία πρέπει να λυτρωθεί από τους «δαίμονες» που την κατατρύχουν. Ο άνθρωπος πρέπει να προσδώσει νόημα στην ανέστια ζωή του. Αρνούμενος την απελπισία του μεταφυσικά άστεγου, ο Καμύ νοηματοδοτεί τον κόσμο γύρω του με όργανο τη βούληση.

Ο έφηβος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα

Κείμενο ιδιαίτερα δραστικό, που διαμορφώνει τη στάση του νέου πολίτη στην κατεύθυνση της εναντίωσης στη θανατική ποινή και των ανθρωπιστικών επιλογών, χωρίς απαραίτητα να προϋποθέτει τον αφελή χριστιανικό ανθρωπισμό

Το εμβόλιμο ανεκδοτολογικό επεισόδιο με το φορτηγό που οδηγεί, μεταξύ άλλων Γάλλων αγωνιστών, ένα δεκαεξάχρονο αθώο παιδί στον χώρο της εκτέλεσής του, είναι χαρακτηριστικά οικείο σε όλες τις γενεές που ακολούθησαν: το θέμα του αποσπάσματος είναι η νηφαλιότητα του επαναστάτη ενάντια στο εξηρμένο θυμικό του δημίου του. Παράλληλα, ασκείται έντονη κριτική για τον ρόλο που διαδραμάτισε ο προτεσταντικός κλήρος στο έγκλημα της Γερμανίας σε βάρος της ανθρωπότητας[5].

Στα μεταφρασμένα κείμενα κλασικής ευρωπαϊκής λογοτεχνίας γενικής παιδείας της τρίτης Λυκείου, όλα τα ελληνόπουλα διδάσκονται αυτό το κείμενο, που απευθύνεται στο εφηβικό συναίσθημα μπροστά στο φάσμα του ολέθρου και της αδικίας. Πρόκειται για κείμενο ιδιαίτερα δραστικό, που ως εκπαιδευτικός μπορώ να διαβεβαιώσω ότι διαμορφώνει τη στάση του νέου πολίτη στην κατεύθυνση της εναντίωσής του στη θανατική ποινή και της υιοθέτησης ανθρωπιστικών επιλογών, χωρίς απαραίτητα να προϋποθέτει τον αφελή χριστιανικό ανθρωπισμό. Η μορφή του ιερέα εξομολογητή φέρεται να συνεργεί στο έγκλημα και ο επίγειος εκπρόσωπος του Θείου δεν πείθει τον καταδικασμένο έφηβο για την υποτιθέμενη γαλήνη που υπάρχει στην προοπτική της αιωνιότητας. Ο συγγραφέας, διαλεγόμενος με την παράλογη μεταφυσική των Ναζί, εξηγεί τους λόγους που τον έκαναν να διαχωρίζει τη θέση του από τη δική τους. Η δίψα για Δικαιοσύνη που τον βασάνιζε από τα παιδικά του χρόνια θα βρει κι εδώ την έκφρασή της, ενώ η απελπισία που πηγάζει από το κενό της δημιουργίας θα ξεπεραστεί "με την πίστη του ανθρώπου στη γη"[6]. Η πίστη στον άνθρωπο ως απόλυτη αξία ζωής είναι η μόνη δικαίωση σ' αυτόν τον κόσμο, και η προσήλωση στη Δικαιοσύνη δεν είναι παρά το παράγωγο αυτής της πίστης σε επίπεδο ηθικής.

Με το ένθερμο και σκωπτικό ύφος τους τα Γράμματα σ’ ένα φίλο Γερμανό καταδεικνύουν το βαθύ διανοητικό χάσμα που χώριζε τους Γερμανούς εκείνης της εποχής από την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο Καμύ είναι τόσο οικουμενικός όσο κάθε μεγάλος διανοητής, γι’ αυτό και η παιδαγωγική αξία των κειμένων του είναι ανυπολόγιστη. Στην τελευταία επιστολή (Ιούλιος 1944) ο συγγραφέας ρίχνει φως ελπίδας στο γενικευμένο σκότος που σκέπασε την Ευρώπη με τη ναζιστική θηριωδία. Μια απροκάλυπτη κριτική του ναζιστικού καθεστώτος που απευθύνεται «όχι σ’ ένα έθνος», αλλά σ’ ένα καθεστώς δημίων. 

[1] Το χειρόγραφό της νουβέλας βρέθηκε επάνω στο νεκρό σώμα του Καμύ, στον τόπο του αυτοκινητικού δυστυχήματος που του κόστισε τη ζωή σε σχετικά νεαρή ηλικία.
[2] Ο René Char γράφει, στο FureuretMystère (1948): «Δεν θέλω να ξεχάσω όλα όσα με εμπόδισαν να μετατραπώ σε ένα κτήνος αδικίας και φανατισμού, ένα τέρας που θα πάλευε εσαεί με τα σκυλιά της Κολάσεως»: διαφαίνεται η ίδια ανάγκη για συμφιλίωση του διανοητή με τον εαυτό του.
[3] O Kαμύ χρησιμοποιεί το δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο διευκρινίζοντας ότι εννοεί τους Ναζί και το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο εννοώντας τους ελεύθερους Ευρωπαίους πολίτες.
[4]« …je sais que lorsque vous dites «Europe» vous ne pouvez vous empêcher de penser à une cohorte de nations dociles menée par une Allemagne de seigneurs, vers un avenir fabuleux et ensanglanté . Alors que pour «nous», elle est cette ancienne terre de culture et de l'ésprit».
[5] «Ο φόνος τελείται στο επίπεδο των αξιών και όχι στο επίπεδο του παραλόγου», γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης σχολιάζοντας τον Καμύ.
[6] «l'esprit ne peut rien contre l’épée, mais. l’esprit uni à l'épée est le vainqueur éternel de l’épée tirée pour elle-même».

 ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ

altΓράμματα σ' έναν φίλο Γερμανό
Albert Camus
Μτφρ.: Νίκη Καρακίτσου-Ντουζέ, Μαρία Κασαμπάλογλου-Ρομπλέν
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Τιμή € 5,50, σελ.96

alt

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALBERT CAMUS

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

Για το βιβλίο του Βάτσλαβ Σμιλ «Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Χρήστου Μπαρουξή. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ομολογώ ότι θα σήκω...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ