Για τη μελέτη του Ιορδάνη Κουμασίδη «Ο κενός καθρέφτης και η πολιτική του μη ωραίου – Αισθητικό και πολιτικό στον μεταμοντερνισμό» (εκδ. Κέδρος). Κεντρική εικόνα από την ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι «Καθρέφτης» (1975).
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Μπαίνω κατευθείαν στο θέμα. Ο Ιορδάνης Κουμασίδης, με σπουδές Φιλοσοφίας και δημιουργικής γραφής, επιχειρεί να συσχετίσει την αισθητική, με τις φιλοσοφικές της καταβολές, και την πολιτική, με τις ρίζες της στις πολιτικές επιστήμες, μέσα στο πλαίσιο της μεταμοντέρνας κοσμοαντίληψης.
Για να φτάσει στο σημείο να διερευνήσει το σημείο σύγκλισης μεταμοντέρνας αισθητικής και πολιτικής, πολιορκεί πολύπλευρα όλα τα δεδομένα του, προσφέροντας έτσι στους αναγνώστες μια κατατοπιστική εισαγωγή σε ποικίλες έννοιες που αφορούν τη Θεωρία της Λογοτεχνίας, τη Θεωρία γενικότερα της τέχνης, την Αισθητική, τις Πολιτικές και Οικονομικές Επιστήμες κ.λπ.
Πρώτιστα, βέβαια, εξηγεί το μεταμοντέρνο, φέρνοντας εν ταυτώ χρήσιμη βιβλιογραφία (από τον Jean-François Lyotard ως τον Hans Bertens κι από τον Fredric Jameson ως τον Terry Eagleton) που προσκομίζει ποικίλες ερμηνείες του, ώστε να «διδάξει» το ελληνικό κοινό με ορισμούς, οδούς προσέγγισής του, πεδία στα οποία κινείται, στόχους και ερμηνείες της πραγματικότητας. Η διαφοροποίηση του «ρεύματος» αυτού (η λέξη «ρεύμα» ως συμβατικός όρος-ομπρέλα) από τον μοντερνισμό ή η όξυνση της μοντερνιστικής αισθητικής, η σχέση του με την ιστορική έννοια της μετανεωτερικότητας, οι αριστερόστροφες και δεξιόστροφες εκδοχές του, η σχέση του με το παράλογο και το παιγνιώδες, η αμφισβήτηση των κάθε είδους βεβαιοτήτων κ.ά. διασαφηνίζονται στα αντίστοιχα κεφάλαια, ώστε να δούμε συνοπτικά πώς ο μεταμοντερνισμός ανακατατάσσει τη σκέψη και την οντολογική μας συνείδηση.
Τα δύο άλλα συστατικά, η Αισθητική που δεν είναι απλώς η ανάλυση του ωραίου, αλλά παίρνει και ιδεολογικές διαστάσεις, και η Πολιτική που συνδέει μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο τον πολίτη με ποικίλα είδη εξουσίας, στο πλαίσιο της βιοπολιτικής και της μεταδημοκρατίας, επανασυρράπτονται με τον μεταμοντερνισμό. Η μεταμοντέρνα αισθητική πέραν του ωραίου έρχεται ως αναστοχαστικό εργαλείο να αναδείξει τις μικροϊστορίες και τις μικροπολιτικές, να δώσει λόγο στις περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες, να αμφισβητήσει τις μεγάλες πολιτικές αφηγήσεις και να επαναφέρει την ηθική την οποία ο μοντερνισμός την είχε εξοβελίσει.
Πάνω στον άξονα αισθητικό-πολιτικό και σε όλες τις συνάψεις τους, ο Ιορδάνης Κουμασίδης απλώνει τα δίχτυα του και σε πολλά θέματα του μεταμοντέρνου, που σχετίζονται έμμεσα με το βασικό θέμα του, όπως είναι το διαδίκτυο και η άτοπη φύση της προσομοίωσης μέσα σ’ αυτό.
Κοντολογίς, το αισθητικό γεγονός γίνεται πολιτική πράξη και δηλώνει ενεργή παρουσία μέσα στην κοινωνία, καθώς η μεταμοντέρνα άρνηση των μεγάλων αφηγήσεων σημαίνει απομυθοποίηση των μεγάλων ιδεολογιών και αμφισβήτηση κάθε αλήθειας. Παράλληλα, οι περιθωριακές ομάδες βρίσκουν μέσα στην πολυπολική πραγματικότητα τη δική τους φωνή. Από την άλλη, η ίδια η μορφή –το μέσο, όπως έλεγε ο ΜακΛούαν– είναι πολιτική, αφού αμφισβητεί την ηγεμονία του συγγραφέα και με τον τρόπο με τον οποίο ορθώνεται αποτελεί βήμα μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Πολιτική είναι επίσης η αναζήτηση ταυτοτήτων, ειδικά εφόσον το υποκείμενο θεωρείται πολυδιάστατο, ρευστό και δη πολυταυτοτικό, η ανάδειξη του σώματος, η ειρωνεία ως πλάγια ματιά στην πραγματικότητα, η προβολή της καταναλωτικής κοινωνίας με τις αντιφάσεις της και την εμπορευματοποίηση των πάντων κ.λπ.
- Διαβάστε επίσης: Ιορδάνης Κουμασίδης: «Οι μεγάλες αφηγήσεις υποκαταστάθηκαν από τις υποκειμενικές αλήθειες»
Πάνω στον άξονα αισθητικό-πολιτικό και σε όλες τις συνάψεις τους, ο Ιορδάνης Κουμασίδης απλώνει τα δίχτυα του και σε πολλά θέματα του μεταμοντέρνου, που σχετίζονται έμμεσα με το βασικό θέμα του, όπως είναι το διαδίκτυο και η άτοπη φύση της προσομοίωσης μέσα σ’ αυτό. Με αυτό τον τρόπο το βιβλίο αποτελεί μια πολύ ευρεία επικράτεια όπου επιχειρείται η καλλιτεχνική, φιλοσοφική και πολιτική πραγμάτευση της εποχής μας.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
