«Το νόημα της συναίνεσης» της Κλάρα Σέρα (κριτική) – Πότε το ναι σημαίνει πραγματικά ναι

Η έννοια της συναίνεσης είναι αναμφίβολα ένας από τους κομβικότερους όρους της μετανεωτερικότητας, αφού από αυτήν εξαρτάται πρακτικά η διαφορά ανάμεσα στην ελευθερία και την υποταγή. Ανεξαρτήτως του γενικότερου όρου της συναίνεσης που αφορά τη σύναψη συμβολαίων του φιλελευθερισμού, η ειδική έννοια της σεξουαλικής συναίνεσης είναι ένα από τα ζητήματα που έχουν απασχολήσει τη διανόηση σε μεγάλο μέρος των ύστερων δεκαετιών του 20ού αιώνα έως και σήμερα.

Η αναγνώριση του αναγκαίου χαρακτήρα της ρητής σεξουαλικής συναίνεσης αποτέλεσε, υπό μία οπτική, ένα από τα πιο σπουδαία κατορθώματα του φεμινισμού. Πολλές δημοκρατικές χώρες πλέον έχουν εισάγει όχι απλώς τις σχετικές νομοθεσίες περί της συναίνεσης, αλλά θέτουν προς διαβούλευση το ερώτημα αν το «όχι σημαίνει όχι» αρκεί. Τίθεται δηλαδή το ζήτημα του αν η καταφατική συναίνεση σημαίνει πάντα ναι, και αν δεν σημαίνει πάντα ναι, τότε τι σημαίνει;

Μετά τη σεξουαλική επανάσταση, ειδικά στις ΗΠΑ αναπτύχθηκε έντονος ο προβληματισμός σχετικά με τους τρόπους που η ανδρική κυριαρχία και η πατριαρχία εμποτίζουν και επηρεάζουν τη σεξουαλικότητα.

Η Κλάρα Σέρα στο σχετικό της δοκίμιο Το νόημα της συναίνεσης ξεκινά τη διερεύνηση του ερωτήματος ανατρέχοντας στην ιστορία των «sex wars» και των θεωριών της Catharine MacKinnon και του φεμινισμού της κυριαρχίας. Μετά τη σεξουαλική επανάσταση ειδικά στις ΗΠΑ αναπτύχθηκε έντονος ο προβληματισμός σχετικά με τους τρόπους που η ανδρική κυριαρχία και η πατριαρχία εμποτίζουν και επηρεάζουν τη σεξουαλικότητα. Η MacKinnon, μία από τις πρωταγωνίστριες του πολέμου κατά της πορνογραφίας, εκλαμβάνει το πορνό και τις συναφείς μορφές σεξουαλικής αναπαράστασης ως πλαστές εκφάνσεις μιας υποτιθέμενης ελευθερίας που πρακτικά υποτάσσεται ανυπερθέτως στην ανδρική επιθυμία και τον πατριαρχικό καπιταλισμό. Συνεπώς, κατά την ίδια, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, η έννοια της σεξουαλικότητας δεν μπορεί παρά να αποτελεί ένα άνισο πεδίο κυριαρχίας εις βάρος των γυναικών.

Η Σέρα επισημαίνει ότι η μετάβαση από το όχι σημαίνει όχι, στο «μόνο το ναι σημαίνει ναι» -μια μετατόπιση που θεσμοποιείται σε ορισμένες χώρες- δεν λύνει αυτομάτως όλα τα προβλήματα. Το ερώτημα αν το ναι σημαίνει πάντα ναι και αν το όχι σημαίνει πάντα όχι, ανοίγει μια πιο σύνθετη προβληματική.

Η συγγραφέας επιχειρεί πρώτα απ' όλα να αποσαφηνίσει την έννοια της συναίνεσης εστιάζοντας στον περιορισμό της γλώσσας καθώς και της αμφισημίας που μπορεί να διέπει την ανθρώπινη επικοινωνία. Η νεοφιλελεύθερη πλευρά διατυπώνει μια ακράδαντη εμπιστοσύνη στην σύναψη συμβολαίου, είτε αυτό είναι γραπτό είτε προφορικό, αλλά στην πραγματικότητα, όπως επισημαίνει η δοκιμιογράφος, το σεξουαλικό πεδίο δεν είναι κάτι το εξακολουθητικά σαφές. Αυτή η ρευστότητα αποτελεί και τη διελκυστίνδα μιας περίπλοκης συζήτησης που εμπεριέχει κοινωνικές, αλλά και νομικές προεκτάσεις. Συνεπώς, οφείλουμε να εξετάζουμε τη συναίνεση όχι ως λύση, αλλά ως «πρόβλημα» (σελ. 17).

Η συνεισφορά της MacKinnon παραμένει σε αυτόν τον τομέα σημαντική, αφού αναδεικνύει τα προβληματικά όρια της συναίνεσης σε ιδιαιτέρως πατριαρχικά περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, μια εργάτρια που αρνείται την σεξουαλική προσέγγιση ενός άνδρα ανώτερού της στην ιεραρχία της επιχείρησης κινδυνεύει πιθανόν να χάσει την εργασία της αν αρνηθεί, γεγονός που οδηγεί σε αναγκαστική αποδοχή χωρίς να υπάρχει ουσιαστική συναίνεση. Ωστόσο, όπως επισήμανε το Τζούντιθ Μπάτλερ, η MacKinnon καταλήγει να παρουσιάζει τις γυναίκες ως όντα που βρίσκονται συνεχώς σε μειονεκτική θέση και την ανδρική εξουσία ως σχεδόν φυσική απόρροια της ετεροφυλοφιλίας. Καταλήγει έτσι να περιγράφει μια κοινωνική δομή και όχι εγκληματικές εξαιρέσεις. Για την MacKinnon ο όρος «σεξουαλική βία» καταλήγει πλεονασμός, αφού το πεδίο της ετεροφυλοφιλικής σεξουαλικότητας είναι εξ ορισμού βίαιο. Ωστόσο, εδώ αναδεικνύεται η ιδεολογική παγίδα του φεμινισμού της κυριαρχίας, αφού οι γυναίκες παρουσιάζονται σε ένα σχεδόν αμετάκλητο σημείο ανηλικότητας όπου κάθε σχέση τους είναι κατά κανόνα ένα πεδίο εξουσίας εις βάρος τους.

Η ταύτιση της βούλησης με την επιθυμία και η ψευδαίσθηση πως για να υπάρχει βουλητική συναίνεση πρέπει να υπάρχει και επιθυμία, οδηγεί σε ένα αδιέξοδο όπου οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να έχουν σκοτεινές ή αντιφατικές επιθυμίες

Αντιθέτως οι φεμινίστριες που στέκονταν υπέρ του σεξ, της πορνογραφίας και της σεξεργασίας επισήμαναν πως με αυτόν τον τρόπο ο φεμινισμός διανοίγει ένα ευρύ πλαίσιο κατάχρησης του νόμου πάνω στη γυναικεία επιθυμία, αφού αυτή στηλιτεύεται ως πάντοτε κυριαρχόμενη από άλλες δυνάμεις, συνεπώς ούτε το ναι μπορεί να σημαίνει ναι υπό αυτές τις προϋποθέσεις.

Πλέον, βεβαίως, γίνεται λόγος για το «ενθουσιαστικό ναι», δηλαδή ένα ναι που δεν θα είναι απλώς ρητή διαβεβαίωση, αλλά και ένα ναι παραστασιακό, ενθουσιώδες, που θα «φανερώνει» μια εξόφθαλμη γυναικεία επιθυμία. Η έννοια του «ενθουσιαστικού ναι» αποτελεί επίσης δίκοπο μαχαίρι, αφού έτσι αφαιρούμε από τις γυναίκες τη δυνατότητα να κάνουν σεξ χωρίς να υπάρχει επιθυμία, απλώς επειδή το αποφάσισαν, για παράδειγμα για λόγους τεκνοποίησης ή στα πλαίσια της σεξεργασίας. Είναι δε βασική η διάκριση μεταξύ σωματεμπορίας και οικειοθελούς πορνείας. Η ταύτιση της βούλησης με την επιθυμία και η ψευδαίσθηση πως για να υπάρχει βουλητική συναίνεση πρέπει να υπάρχει και επιθυμία, οδηγεί σε ένα αδιέξοδο όπου οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να έχουν σκοτεινές ή αντιφατικές επιθυμίες και παράλληλα είναι τόσο ευάλωτες που δεν τους επιτρέπεται να διαθέτουν όπως εκείνες θέλουν το σώμα τους.

Οριοθετώντας τη συναίνεση 

Με βάση τα παραπάνω, είναι φανερό πως ο αμερικανικός φεμινισμός της κυριαρχίας έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τις ευρωπαϊκές χώρες στη νομοθέτηση και την οριοθέτηση της συναίνεσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το κίνημα #metoo, που πέρασε στα σόσιαλ μίντια από την Αμερικανίδα ηθοποιό και ακτιβίστρια Alyssa Milano, και βρήκε ανταπόκριση και σε χώρες της Ευρώπης. Παρόλα τα θετικά του κινήματος, όμως, η Σέρα διακρίνει, ειδικά στον ισπανικό τύπο, μια συνοδή τάση πανικού που οδηγεί στην αναθεώρηση του «ναι» ως αμφιβόλου, αφού η πραγματικότητα παρουσιάζεται ως διαρκώς βίαιη.

Πού θα πρέπει να σταματήσουμε όταν εξετάζουμε ως τρίτοι έναν δεσμό μεταξύ ενήλικων ανθρώπινων όντων;

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι σχέσεις ενηλίκων με ηλικιακή διαφορά. Η αυστηρή επίκριση αυτών των σχέσεων αναδεικνύει μια κοινωνία που πλέον είναι αδύνατον να δει μια ανθρώπινη σχέση χωρίς να την αναγάγει σε αφήγημα εξουσίας. Υπό αυτούς τους όρους, η παραμικρή ασυμμετρία μεταξύ των προσώπων μιας σεξουαλικής ή συναισθηματικής σχέσης μεταφράζεται ως ηθικά επιλήψιμη συμπεριφορά. Αυτό συμβαίνει επειδή η ίδια η έννοια της σεξουαλικής βίας σταδιακά επεκτείνεται και «αποκτά ολοένα και περισσότερες παραλλαγές» (σελ. 45). Αν, για παράδειγμα, η διαφορά ηλικίας φανερώνει απαραιτήτως έναν υποδόριο καταναγκασμό, τότε γιατί να μη λαμβάνουμε υπόψη και την διαφορά καταγωγής ή κοινωνικής θέσης που μπορεί να επηρεάζουν μια σχέση με ανισορροπίες; Πού θα πρέπει να σταματήσουμε όταν εξετάζουμε ως τρίτοι έναν δεσμό μεταξύ ενήλικων ανθρώπινων όντων; Σε αυτό το σημείο το Μπάτλερ και πάλι ασκεί κριτική στην ερμηνεία της MacKinnon λέγοντας πως δεν μπορούμε πάντα να εξισώνουμε την εξουσία με τον καταναγκασμό.

Παράλληλα, η Σέρα επισημαίνει ότι αυτή η εξίσωση μεγεθύνεται υπερβολικά κατά την ψηφιακή εποχή. Ως ενδεικτικό παράδειγμα, παραθέτει την περίπτωση του Xokas, μιας διαδικτυακής περσόνας που το 2022 δημοσίευσε ένα βίντεο στο οποίο ισχυριζόταν πως αυτός και οι φίλοι του μπορούν να ρίχνουν γυναίκες χωρίς να πίνουν οι ίδιοι αλκοόλ, κερνώντας συνεχώς τις γυναίκες αλκοόλ έτσι που εκείνες καταλήγουν να έχουν λιγότερες αναστολές. Το βίντεο του Χokas είναι σίγουρα γεμάτο σεξισμό, αλλά η θύελλα που ξεσήκωσε και το πλήθος των ατόμων που τον κατηγορούσαν ανοιχτά για βιασμό αυτών των γυναικών, έμοιαζε, κατά τη συγγραφέα, να υπονοεί πως μια γυναίκα που έχει πιει αλκοόλ απαγορεύεται να συναινέσει σε σεξουαλική συνεύρεση, κι αν το κάνει, θα αποφασίσουν άλλοι και όχι η ίδια για το αν συντελέστηκε ή όχι βιασμός.

Εκτός αυτού, αγνοούνται οι πολύπλευρες πτυχές που μπορεί να αισθάνεται ένα υποκείμενο για την επιθυμία. Μπορεί, για παράδειγμα, ταυτόχρονα να θέλει και να μην θέλει. Μπορεί να μην ξέρει ακόμα τι θέλει, να αμφιταλαντεύεται.

Η συγγραφέας εδώ εισάγει την πιο ρηξικέλευθη θέση της και καταλήγει πως τελικά ούτε το όχι σημαίνει πάντα όχι. Αυτή η απολυτότητα των διαθέσεων καταλήγει να πνίγει μερικώς την έκφραση της σεξουαλικότητας και ταυτοχρόνως να μην αποδέχεται τις γκρίζες ζώνες που μπορεί να υπάρχουν στις ανθρώπινες σχέσεις. Κάποιες φορές ένα όχι μπορεί να σημαίνει και «δεν ξέρω». Και τα δύο συνθήματα «όχι σημαίνει όχι» και «μόνο το ναι σημαίνει ναι», υποδηλώνουν ότι δεν μπορεί να υπάρξει ενδιάμεσος χώρος και πως οι γυναίκες τελικά σχεδόν ποτέ δεν επιθυμούν το σεξ. Εκτός αυτού, αγνοούνται οι πολύπλευρες πτυχές που μπορεί να αισθάνεται ένα υποκείμενο για την επιθυμία. Μπορεί, για παράδειγμα, ταυτόχρονα να θέλει και να μην θέλει. Μπορεί να μην ξέρει ακόμα τι θέλει, να αμφιταλαντεύεται. Τα δυο συνθήματα απορρίπτουν εντελώς την ανθρώπινη συνθήκη της διερεύνησης και του πειραματισμού, αφού αυτός μπορεί στο τέλος να καταδειχτεί από τους άλλους ως βιασμός.

Την ίδια στιγμή, ο σεξουαλικός νεοφιλελευθερισμός προτείνει εμφατικά και πολλαχώς -είτε παραδοσιακά μέσω γυναικείων περιοδικών είτε μέσω του καπιταλισμου της πλατφόρμας και συμβουλών που δίνονται ονλάιν από τους λεγόμενους ινφλουένσερς στους ακολούθους τους- μια ολική και αδιαπραγμάτευτη σαφήνεια σε όλα τα πεδια της σεξουαλικότητας. Αν θες να κάνεις σεξ, πρέπει να το πεις ξεκάθαρα, να συνάψεις επί της ουσίας, ένα συμβόλαιο συμφωνίας. Με αυτόν τον τρόπο υπονοείται ότι η επιθυμία και η ικανοποίηση είναι δεδομένες, κάτι που δεν μπορεί να ισχύει πάντα. «Αν θεωρήσουμε ότι η συναίνεση είναι συνώνυμη της επιθυμίας», επισημαίνει η Σέρα, «τότε ένα μη επιθυμητό σεξ, ένα σεξ μη ικανοποιητικό ή ένα κακό σεξ υπάγονται στο πεδίο του εγκλήματος» (σελ. 78). 

Η λογική του «συμβολαίου»

Με βάση όλα αυτά, η κουλτούρα της συναίνεσης διαμορφώνεται μετατρέποντας, όπως είχε επισημάνει και ο Φουκώ, την επιθυμία σε λόγο. Με αυτόν τον τρόπο αναβιώνει η εικόνα του δυτικού φιλελεύθερου αυτάρκη ανδρικού υποκειμένου που βρίσκεται στην πλεονεκτική θέση να συνάπτει αξιόπιστα συμβόλαια. Το να επεκτείνουμε αυτή τη λογική του συμβολαίου σε κάθε πτυχή της σεξουαλικής ζωής καταλήγει στο μη συνειδητό αίτημα της επέκτασης του ποινικού συστήματος και της αυστηροποίησης των ποινών.

Ο άκρατος νομικισμός οδηγεί τελικά σε μια αποστείρωση της γυναικείας επιθυμίας και επιστρέφει μερικώς τη γυναίκα σε ένα ιδεατό στάδιο όπου οι επιθυμίες της μπορούν να είναι μόνο ρητές

Σε αυτό το σημείο είναι χρήσιμο να αναλογιστούμε αν η εκάστοτε νομοθεσία που θα προκύψει θα είναι ή όχι πολιτικά ουδέτερη ή θα μεταφράζεται στην πολιτική αντζέντα της επικρατούσας Δεξιάς. Ο εμπλουτισμός του σώματος της Δικαιοσύνης με γυναίκες δικαστές δεν αναιρεί πως ένας νόμος μπορεί να είναι σεξιστικός, ρατσιστικός ή να μην καλύπτει καθόλου περίπλοκες και πολύπτυχες έννοιες όπως η συναίνεση.

Εντέλει, η επέκταση του ποινικού συστήματος με αυτόν τον τρόπο μάς ωθεί εκβιαστικά στο να μιλάμε, να ερμηνεύουμε ακόμα και τη σιωπή ως μια ρητή άρνηση όταν μπορεί απλώς να σημαίνει πως ένα άτομο δεν έχει πάρει ακόμα μια συγκεκριμένη απόφαση. Ο άκρατος νομικισμός οδηγεί τελικά σε μια αποστείρωση της γυναικείας επιθυμίας και επιστρέφει μερικώς τη γυναίκα σε ένα ιδεατό στάδιο όπου οι επιθυμίες της μπορούν να είναι μόνο ρητές και να διέπονται από τη λογική της νεοφιλελεύθερης συμβολαιολατρίας.

*Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Κλάρα Σέρα γεννήθηκε στη Μαδρίτη το 1982. Σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης (UCM). Εργάστηκε στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Μέλος των Podemos, διετέλεσε μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου του κόμματος, υπεύθυνη για θέματα ισότητας, φύλου και φεμινισμού, καθώς και βουλεύτρια στο περιφερειακό κοινοβούλιο της Μαδρίτης.

Εικόνα: Bellaterra Edicions

Το 2019 αποχώρησε από τους Podemos και, από το 2020, εργάζεται ως ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης (ADHOC), όπου και υποστήριξε τη διδακτορική της διατριβή. Με τα έργα της προωθεί έναν πλουραλιστικό και συμπεριληπτικό φεμινισμό που συνδέεται με τα κοινωνικά κινήματα (φεμινισμός του 99%).