«Το ψυχαναλυτικό κίνημα » του Έρνεστ Γκέλνερ – Μια ανάγνωση της ψυχανάλυσης μέσα από τα γυαλιά της φιλοσοφίας

Γιατί επικράτησε ο Χριστιανισμός; Αυτό το ερώτημα έθετε στον 18ο αιώνα ο συγγραφέας ρωμαϊκής ιστορίας Έντουαρντ Γκίμπον. Το ίδιο ερώτημα θέτει, στον εικοστό πλέον αιώνα, ο ιστορικός Έρνεστ Γκέλνερ, για την ψυχανάλυση στο δοκίμιό του Το ψυχαναλυτικό κίνημα – Η πανουργία του παραλόγου. Για την απάντηση στρέφεται πίσω στο παρελθόν, αρχής γενομένης με τη χρονιά 1897, όταν ο Σίγκμουντ Φρόιντ, Αυστριακός γιατρός, διεξήγαγε τη δική του (αυτο)ανάλυση. Ο όρος «ψυχανάλυση» είχε ήδη χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά έναν χρόνο πριν.

Στα 1902 προέκυψε ο θεσμός της Ψυχολογικής Εταιρείας της Τετάρτης, στην ουσία τακτικών συναντήσεων στο σπίτι του Φρόιντ, για να ιδρυθεί, έξι χρόνια αργότερα, η Ψυχαναλυτική Εταιρεία της Βιέννης. Στο μεσοδιάστημα, είχαν αρχίσει να εφαρμόζουν τις φροϋδικές τεχνικές και άλλοι, όπως ο Πολ Φέντερν και ο Βίλχελμ Στέκελ. Την πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, η ψυχανάλυση εξαπλώθηκε εκτός συνόρων. Από τη δεύτερη άρχισαν οι σημαντικότερες διασπάσεις της: ο Άλφρεντ Άντλερ αποχώρησε στα 1911, ενώ ο Κ. Γκ. Γιουνγκ ανεξαρτητοποιήθηκε στο διάστημα 1913-1914.

Μια απ’ τις κύριες ιδέες του βιβλίου του Γκέλνερ είναι ότι η απήχηση που κέρδισε στην πορεία η ψυχανάλυση οφείλεται στην αναγνώριση της πραγματικής κατάστασης του ανθρώπινου νου από τον Φρόιντ, αναγνώριση που είχε ήδη πραγματοποιηθεί από τον Νίτσε. Όπως οι προ-βιομηχανικοί πολιτισμοί, μας λέει ο Γκέλνερ, έτσι και η Δύση έτεινε να συλλαμβάνει τον άνθρωπο δυϊστικά, σαν ένα κατά το ήμισυ «αγγελικό» πλάσμα και συνάμα «διαβολική» ύπαρξη. Η νεωτερική επιστήμη, όπως πέρασε και μέσα στη φιλοσοφία του Διαφωτισμού, διέλυσε αυτόν τον δυϊσμό και μας έπεισε πως η φύση είναι μία και ενιαία, χωρίς να κάνει διάκριση μεταξύ καλού και κακού.

Από τον Νίτσε στον Φρόιντ

Ο άνθρωπος, όντας και αυτός τμήμα της φύσης, έχει τη λογική του και τα πάθη, τα οποία μπορεί ν’ αξιοποιήσει για να καταστεί ευτυχισμένος. Αυτό του είδους ο εμπειρισμός και ο «ωφελιμισμός» διανοητών σαν τον Χιούμ, ήταν υπεραπλουστευτικός, κατά τη γνώμη του Γκέλνερ, διότι απεικόνιζε τον άνθρωπο σαν έναν «καλοφαγά λογιστή», καίτοι τόσοι και τόσοι άνθρωποι γνώριζαν διαισθητικά πως ο εσωτερικός τους κόσμος είναι ασύγκριτα βαθύτερος και ασφαλώς πιο σκοτεινός. Γιατί κυριάρχησε λοιπόν η ψυχανάλυση; Διότι στηρίχθηκε σε μια μεγάλη αλήθεια: η ανθρώπινη φύση δεν ικανοποιείται απλώς με τη μετριασμένη ικανοποίηση των παθών. Οι Διαφωτιστές έκαναν λάθος. Ο πρώτος μεγάλος φιλόσοφος που το διακήρυξε αυτό ήταν ο Νίτσε.

Ο Φρόιντ οικοδόμησε ένα παράδοξα νατουραλιστικό «υπερβατικό» και γι’ αυτό, συνεχίζει ο Γκέλνερ, θα του άξιζε ίσως να ονομασθεί «ο Πλάτωνας του νατουραλισμού».

Αργότερα, ο Σίγκμουντ Φρόιντ άμβλυνε τις αιχμηρότερες σκέψεις του Νίτσε (αντικατέστησε, λόγου χάρη, τη βούληση για δύναμη με τη libido) και «επιστημονικοποίησε» βασικές νιτσεϊκές διαπιστώσεις, συστηματοποιώντας τες και προσφέροντάς στο κοινό των καλλιεργημένων αστών μια «σωτήρια» διέξοδο. Ο Φρόιντ οικοδόμησε ένα παράδοξα νατουραλιστικό «υπερβατικό» και γι’ αυτό, συνεχίζει ο Γκέλνερ, θα του άξιζε ίσως να ονομασθεί «ο Πλάτωνας του νατουραλισμού». Ο νεωτερικός άνθρωπος λαχταρούσε να εκφράσει τις βαθύτερες ορμές του, όμως ενδόμυχα δεν ήθελε να διαταραχθεί η συλλογική πίστη στην ανθρώπινη ορθολογικότητα και την κοινωνική πρόοδο. Τη λύση στο δίλημμα την έφερε η φροϋδική ψυχανάλυση, παρέχοντάς μας μια πολύτιμη και τόσο ανακουφιστική υπηρεσία:

«Η σύγχρονη κοινωνία είναι ή τείνει να είναι ασυγκρίτως πιο ευέλικτη, ευμετάβλητη, δημοκρατική και φιλελεύθερη από τις περισσότερες μεγάλες και πολυσύνθετες κοινωνίες του παρελθόντος. Το τίμημα αυτής της απελευθέρωσης από τις βίαιες και/ή ιδεολογικά επιβεβλημένες ταυτότητες, κοινωνικές ιδιότητες, τελετουργίες, συνήθειες, εργασίες και οικογενειακούς δεσμούς είναι εμφανέστατα μια αίσθηση αποπροσανατολισμού και ανασφάλειας, για την οποία διάφοροι στοχαστές έχουν δημιουργήσει μια ευρεία ποικιλία όρων: αλλοτρίωση, απογοήτευση και ανομία είναι ίσως οι πιο γνωστοί».

Από τη θεία δύναμη στο ασυνείδητο

Οι άνθρωποι έτειναν πάντοτε να λατρεύουν αυτό που τους φόβιζε. Κάποτε ήταν τα στοιχεία της φύσης. Σήμερα, είναι οι κοινωνικές σχέσεις. Η κοινωνική πρόοδος είναι δίκοπο μαχαίρι. Ο σύγχρονος άνθρωπος, τουλάχιστον ο μέσος μορφωμένος αστός, δεν φοβάται πια τις θείες δυνάμεις και τα μυθικά τέρατα. Φοβάται τους άλλους ανθρώπους και νιώθει αποπροσανατολισμένος:

«Ο αποπροσανατολισμός περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τουλάχιστον τρία σημαντικά στοιχεία: πρώτον, το φυσικό περιβάλλον έχει κατά κύριο λόγο αντικατασταθεί από ένα κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο συνίσταται από ανθρώπους και όχι από αντικείμενα· δεύτερον, αυτό, το αποφασιστικής σημασίας, κοινωνικό ή ανθρώπινο περιβάλλον δεν έχει σταθερή ή αξιόπιστη δομή και το κάθε τι μέσα του είναι αβέβαιο και στο έλεος του καθενός· και τρίτον, δεν υπάρχει μια κοινή και ευρέως αποδεκτή ιδεολογία ή όραμα, που θα μπορούσε να θεσπίζει πώς ακριβώς θα έπρεπε να διευθετούνται τα πράγματα».

Ο φροϋδισμός, από την άλλη πλευρά, κρύβει πιο πετυχημένα το υπερβατικό, αφού το βαφτίζει «ασυνείδητο», χώρος εντός στου οποίου όλα είναι πιθανά και απρόβλεπτα

Βέβαια, υπάρχουν και άλλα κινήματα που εκπληρώνουν όμοιες ανάγκες. Ο πνευματισμός, για παράδειγμα, είναι ένα μοντέρνο ρεύμα που επίσης επαναφέρει πανάρχαιες πεποιθήσεις. Ωστόσο, τα στοιχειά, τα φαντάσματα και τα πνεύματα των νεκρών δεν είναι γενικώς αποδεκτά από τις κυρίαρχες νόρμες της σύγχρονης ακαδημαϊκής κουλτούρας. Ο φροϋδισμός, από την άλλη πλευρά, κρύβει πιο πετυχημένα το υπερβατικό, αφού το βαφτίζει «ασυνείδητο», χώρος εντός στου οποίου όλα είναι πιθανά και απρόβλεπτα, πάντα όμως επισημαίνει επιστημονικοφανώς το ζωώδες στοιχείο στην ανθρώπινη φύση, ώστε να μην κινεί εύκολα υποψίες για την επιστημονική εγκυρότητά του:

«Η ψυχανάλυση έχει ορίσει ως δεδομένο ένα Άλλο Πεδίο, το οποίο έχει όλες τις σημαντικές ιδιότητες που κάποτε κατείχε ο υπερφυσικός κόσμος (εκεί είναι όπου η αβέβαιη μοίρα μας αποφασίζεται, και όπου η εξιλέωση κατευθύνεται καλλίτερα), αλλά ταυτόχρονα είναι πλήρως συμβατή με το σύγχρονο νατουραλιστικό όραμα για τον κόσμο. Ή, μάλλον, είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλώς συμβατή: το νατουραλιστικό βιολογικό όραμα για τον άνθρωπο το απαιτεί απολύτως, και ήταν θλιβερά ελλιπές και ελαττωματικό πριν αυτό το πεδίο μας παρασχεθεί από τον Φρόιντ».

Ο Φρόιντ, ο «διδάσκαλος» του χώρου, θεωρήθηκε απ’ τους ψυχαναλυτές ο μόνος που έκανε την εκ του μηδενός αυτοανάλυση

Με λίγα λόγια, η φροϋδική ανάλυση επιδίδεται στην αποκατάσταση του παλιού-προνεωτερικού κόσμου με νέους, φαινομενικά νεωτερικούς, όρους. Ο Γκέλνερ παρατηρεί αναλογίες και με τις χριστιανικές πεποιθήσεις. Ο Φρόιντ, ο «διδάσκαλος» του χώρου, θεωρήθηκε απ’ τους ψυχαναλυτές ο μόνος που έκανε την εκ του μηδενός αυτοανάλυση και έκτοτε, για να γίνεις μέλος ψυχαναλυτικού οργανισμού, πρέπει να αναλυθείς ο ίδιος από έναν ψυχαναλυτή, ο οποίος έχει επίσης αναλυθεί προηγουμένως, και πάει λέγοντας.

Αυτή η απαίτηση, μας λέει πάλι ο Γκέλνερ, θυμίζει τη χριστιανική Αποστολική διαδοχή (τη διεκδικεί η Ορθοδοξία και ο Ρωμαιοκαθολικισμός), η οποία ορίζει πως ο Επίσκοπος πρέπει να έχει χειροτονηθεί από άλλον Επίσκοπο, ώστε να συνδέεται με τον Ιησού Χριστό και τους Αποστόλους, σε μια πεπερασμένη επισκοπική αλληλουχία.

Μια κοσμική θρησκεία

Πώς όμως μια μεταμφιεσμένη κοσμική θρησκεία ξεγέλασε τόσους ανθρώπους και απέκτησε το κύρος που απολάμβανε έως πρόσφατα; Ο Γκέλνερ έχει πολλά να πει εδώ. Η ψυχαναλυτική γνωσιοθεωρία (δηλ. η άποψη της ψυχανάλυσης για τη γνώση) είναι ένας «κατά συνθήκη ρεαλισμός», όπως τον ονομάζει. Σύμφωνα με αυτόν, η αλήθεια για το καθετί υφίσταται αντικειμενικά και έξω από μας, το ανθρώπινο υποκείμενο μπορεί να τη φθάσει, αλλά πολλές φορές έχει την τάση να αυταπατάται (ασύνειδα) και γι’ αυτό χρειάζεται να καθοδηγηθεί από την ψυχαναλυτική θεραπεία στην απόκτησή της. Είναι εντυπωσιακό αλλά, αν ο Φρόιντ συνέλαβε με ακρίβεια την αλήθεια, τότε το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του ανθρώπινου πνευματικού πολιτισμού δεν είναι παρά μια ανώφελη και τραγική σκιαμαχία.

Ο κατά συνθήκη ρεαλισμός βαδίζει παράλληλα με τον «Στωικισμό με δόσεις». Ο Στωικισμός με δόσεις έγκειται στην εφαρμογή απ’ την ψυχανάλυση της ιδέας ότι δεν είναι τα πράγματα που μας προξενούν αναστάτωση, αλλά ο τρόπος που τα αντιλαμβανόμαστε εμείς. Διορθώνοντας την αντίληψή μας, θ’ αποκατασταθεί και η σχέση μας με αυτά που μας βασανίζουν.

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ (Sigmund Freud)

Αν ο κατά συνθήκη ρεαλισμός καθιστά επιτακτική την παράταση και την αργή πορεία της θεραπείας, ο Στωικισμός ορίζει τον επιτυχή τερματισμό της. Κάθε φορά που μια θεραπευτική διεξαγωγή συνεδριών επαναλαμβάνεται τακτικά χωρίς καρπούς, αποδίδεται στην αντίσταση του ασθενή. Όταν (και αν) ολοκληρωθεί επιτυχώς, αίτιο είναι η παρέμβαση του ειδικού. Έτσι, χάρη στην ευφυή αλληλοσυμπλήρωσή τους, θεωρία και διαδικασία είναι ασφαλείς και άτρωτες σε τυχόν επιστημονικές αμφισβητήσεις.

Η «μεταβίβαση» διαδραματίζει τρόπον τινά τον ρόλο που είχαν στους παραδοσιακούς πολιτισμούς οι τελετουργίες διάβασης: να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση του ατόμου.

Σύμφωνα με τον Γκέλνερ, η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπευτική διαδικασία συντελείται με τρόπο που φέρνει σε στενή προσωπική σχέση θεραπευτή με θεραπευόμενο, τοποθετώντας τον τελευταίο σε μια θέση αυτοπαράδοσης. Σ’ ένα τέτοιο (τεχνητά διαμορφωμένο) κλίμα, ο αναλυτής δεν αναμένεται ν’ αμφισβητηθεί απ’ τον ασθενή. Η «μεταβίβαση» διαδραματίζει τρόπον τινά τον ρόλο που είχαν στους παραδοσιακούς πολιτισμούς οι τελετουργίες διάβασης: να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση του ατόμου. Η ψυχαναλυτική κοσμοθεωρία δεν αφήνει χώρο για κανέναν εξωτερικό «διαιτητή», κανένα κριτήριο δεν μπορεί ν’ αποφανθεί για την αλήθεια της. Θέτει η ίδια τα κριτήρια της αλήθειας της και είναι δομημένη με τέτοιον τρόπο, που είναι ολότελα απρόσβλητη σ’ επιστημονικό έλεγχο.

Η ψυχανάλυση ταλαντεύεται και ελίσσεται επίσης επιδέξια μεταξύ του υλισμού και του αντιαναγωγισμού, χωρίς να τοποθετείται ξεκάθαρα και αφήνοντας αμφότερες τις πόρτες ανοικτές.

Το μόνο διαθέσιμο «κριτήριο» για να φανεί αν αποδίδει ιατρικά η δυαδική σχέση αναλυτή και ασθενή, είναι οι αποφάνσεις της ιεραρχίας των άλλων ψυχαναλυτών ερμηνευτών και οι συγκρούσεις στο εσωτερικό της «συντεχνίας» τους. Στην ψυχανάλυση, τον ρόλο των ad hoc υποθέσεων τον έχει η ίδια η θεωρία εξαρχής. Η ψυχανάλυση ταλαντεύεται και ελίσσεται επίσης επιδέξια μεταξύ του υλισμού και του αντιαναγωγισμού, χωρίς να τοποθετείται ξεκάθαρα και αφήνοντας αμφότερες τις πόρτες ανοικτές. Γνωσιολογικά, εκείνο που διατηρεί δημοφιλή την ψυχανάλυση είναι η αμφιρρέπειά της μεταξύ των δύο αυτών πόλων. Χάρη σε τούτη την αμφιρρέπεια, η ψυχανάλυση μπορεί να ικανοποιεί συγχρόνως τόσο το ευρύ κοινό, όσο και τους αυστηρά επιστημονικούς νόες:

«Πιστεύω ότι αυτό το συγκεκριμένο είδος δυϊσμού είναι χαρακτηριστικό πολλών ιδεολογιών· είναι δίγλωσσες· λειτουργούν σε μια γλώσσα, στην οποία αυτές και μόνον καθορίζουν απόλυτα τα δεδομένα και τους κανόνες, και ταυτοχρόνως σε μιαν άλλη, περισσότερο κοινή και ουδέτερη, στην οποία υιοθετούν μια πιο μετριοπαθή στάση και στην ποία μπορεί να κληθούν να απολογηθούν».

Φρόιντ και Μαρξ

Σε αντίθεση με άλλα συστήματα σκέψης που έχουν αποκληθεί «κοσμικές θρησκείες», όπως στον μαρξισμό λόγου χάρη, η ψυχανάλυση δεν είναι υπερβολικά στυφνή και ψυχρή για τον κοινό νου. Όσον αφορά δε τον μαρξισμό, αυτός είναι υπερβολικά «συλλογικός» και δεν μπορεί ν’ ανακουφίσει επαρκώς τα ατομικά ψυχολογικά προβλήματα. Υπάρχει, πάντως, ακόμη μια ομοιότητα ανάμεσα σε Φρόιντ και Μαρξ.

Η ομοιότητα έγκειται, για τον Γκέλνερ, στην ταλάντευση μεταξύ επιστήμης και προσφοράς σωτηριολογικών αγαθών (για να θυμηθούμε τον Μαξ Βέμπερ), μεταβαλλόμενη με τη συγγραφική εποχή εκάστοτε διανοητή. Αν όσοι αναγνώστες προτιμούν τον «μη επιστημονικό» Μαρξ, αναζητούν και διαβάζουν τον πρώιμο Μαρξ, όσοι προτιμούν τον «επιστημονικό» Φρόιντ, στρέφονται στο πρώιμο έργο του Φρόιντ. Ωστόσο, όπως λέει ξανά ο Γκέλνερ, το λαμπρό οικοδόμημα του Φρόιντ δεν έμεινε για πολύ χωρίς προβλήματα.

Υπάρχουν πολλές μορφές μη συνειδητών καταστάσεων και είναι αφελής ο φροϋδικός περιορισμός τους

Το πιο κρίσιμο πρόβλημα ήταν η ρηχή αντίληψη της ψυχανάλυσης για τον ανθρώπινο ψυχισμό. Σύμφωνα πάντα με τον Γκέλνερ, το πρόβλημα με το φροϋδικό ασυνείδητο, ως έννοια, δεν είναι η αποκοτιά αλλά η δειλία του. Δεν μας λέει πάρα πολλά για τον εαυτό μας. Αντίθετα, μας λέει υπερβολικά λίγα. Υπάρχουν πολλές μορφές μη συνειδητών καταστάσεων και είναι αφελής ο φροϋδικός περιορισμός τους σε μερικούς απλούς και «ηθικώς απαράδεκτους» (καταδικασμένους υποτίθεται, από το Υπερεγώ) πόθους.

Δεν είναι ένα το ασυνείδητο, είναι πολλά και ενδέχεται να μην μάθουμε ποτέ όλα όσα κρύβουν στον πυρήνα τους. Το συμπέρασμα του παρόντος βιβλίου είναι δυστυχώς απαισιόδοξο: τα προβλήματα που θίγονται απ’ την ψυχανάλυση είναι όντως υπαρκτά, και μάλιστα ακόμη πιο βαθιά και σοβαρά από ό,τι νομίζουμε. Η ψυχανάλυση, όμως, δεν είναι σε θέση να τα λύσει.

*Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ  είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Έρνεστ Γκέλνερ (1925-1995), φιλόσοφος και κοινωνικός ανθρωπολόγος, γεννήθηκε στο Παρίσι, μεγάλωσε στην Πράγα, έως ότου η εβραϊκής καταγωγής οικογένειά του μετοικήσει στη Βρετανία το 1939. Εκεί ξεκινά, με υποτροφία, τη φοίτησή του στο Balliol College της Οξφόρδης. Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, διακόπτει τις σπουδές του για να καταταγεί στον Τσέχικο στρατό. Μετά τη λήξη του πολέμου, ολοκληρώνει τις σπουδές του στις Πολιτικές Επιστήμες, τη Φιλοσοφία και τα Οικονομικά. Λίγα χρόνια αργότερα πηγαίνει στο Εδιμβούργο, ως λέκτορας φιλοσοφίας, και στη συνέχεια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του London School of Economics, ενώ ξεκινά και το διδακτορικό του. Παρέμεινε στο LSE για 35 χρόνια ως λέκτορας, ερευνητής, και μετά Καθηγητής της Φιλοσοφίας με ειδίκευση στην Κοινωνιολογία.

Το 1984 πηγαίνει στο King’s College, στο Cambridge, ως καθηγητής στην έδρα της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και γίνεται πρόεδρος του Royal Anthropological Institute, από όπου συνταξιοδοτήθηκε το 1992, όταν ετέθη επικεφαλής του νεοσύστατου Centre for the Study of Nationalism, στο Central European University στην Πράγα. Στις 5 Νοεμβρίου του 1995, λίγο πριν τα εβδομηκοστά του γενέθλια, ο Γκέλνερ πέθανε στην πόλη όπου μεγάλωσε. Υπήρξε πολυγραφότατος. Το πρώτο βιβλίο του, Words and things (1959), προκάλεσε σκάνδαλο στους ακαδημαϊκούς κύκλους, εξ αιτίας της σκληρής κριτικής του στην τότε κυρίαρχη ακαδημαϊκή φιλοσοφική ορθοδοξία της σχολής της Οξφόρδης. Θέματα που τον απασχόλησαν ιδιαίτερα ήσαν η ελευθερία, το έθνος, ο εθνικισμός και η μουσουλμανική κοινωνία.