Για το φιλοσοφικό δοκίμιο του Ανδρέα Κ. Παπανικολάου «Η κατάρα του Σίσυφου» (εκδ. Αρμός). Κεντρική εικόνα: Ο Σίσυφος του Τιτσιάνο.
Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης
Το βιβλίο Η κατάρα του Σίσυφου (εκδόσεις Αρμός) είναι η αυτοβιογραφική διήγηση της μεταστροφής ενός καταξιωμένου Έλληνα επιστήμονα του εξωτερικού, από τον αθεϊστικό υλισμό στον μη θρησκευτικό θεϊσμό. Ο αφηγητής, που μάλλον ταυτίζεται με τον συγγραφέα, Ανδρέα Κ. Παπανικολάου, μιλάει στον φίλο των εφηβικών του χρόνων, με τον οποίο συναντώνται και, τρώγοντας και πίνοντας κρασί, αναπολούν το παρελθόν τους. Μέσα απ’ την πρωτοπρόσωπη αφήγηση μαθαίνουμε τα πρώτα βήματα του συγγραφέα στην επιστήμη, την επιθετική αμφισβήτηση στη θρησκεία των κηδεμόνων του, τη νεανική αθεϊστική του αισιοδοξία, αλλά και την απογοήτευση απ’ αυτή μετά την πολυετή του θητεία στη μελέτη του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Στα νιάτα τους, οι δύο ήρωες της ιστορίας έβλεπαν τη θρησκεία να παρουσιάζεται σαν ένα παρωχημένο κοινωνικό κατάλοιπο, κρεμάμενο από τις εναπομείνασες περιοχές των γνωστικών μας κενών, με την επιστημονική κάλυψη των οποίων θα χάσει την αξία του και θα εξαφανισθεί ολοκληρωτικά. Περνώντας διαδοχικά απ’ την ψυχαναλυτική ψυχολογία στη φυσιολογία και από εκεί στα φιλοσοφικά προβλήματα γύρω από την αναζήτηση της ψυχής, ο Παπανικολάου μας αποκαλύπτει πως ο αθεϊσμός της νιότης του αποδείχθηκε στην πραγματικότητα ρηχός. Ας αναπτύξουμε λίγο το σκεπτικό του.
Σχηματικά, σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, υπήρξαν δύο κύριες και ευθέως αλληλοσυγκρουόμενες κοσμοθεωρίες. Η πρώτη είναι αυτή που ο συγγραφέας ονομάζει «δημοκρίτεια». Πρόκειται για τον νατουραλισμό (ή αλλιώς υλισμό), τον οποίο δεν θέλει ν’ αποκαλέσει με το σύνηθες προσωνύμιο «επιστημονικός», γι’ αυτό και τον ονοματίζει με αναφορά στον πρώτο γνωστό εκπρόσωπό του, τον Δημόκριτο. Ο υλισμός, αυτή η κοσμοθεωρία που ασπάζεται η συντριπτική πλειονότητα των σημερινών επιστημόνων και όχι μόνον, αποδίδει τα πάντα σε υλικές αιτίες και φιλοδοξεί ν’ αναγάγει σε αυτές το σύνολο της πραγματικότητας. Η δεύτερη κοσμοθεωρία είναι ο δυϊσμός, δηλαδή η άποψη που θεωρεί ότι εκτός της ύλης υπάρχει και ακόμη μια ουσία στον κόσμο («πνεύμα»).
Όπως ο Nagel, ο συγγραφέας εμπνέεται τα επιχειρήματα που διατύπωσε ο εκπρόσωπος του Ευφυούς Σχεδιασμού (Intelligent Design), Philip E. Johnson, για να δείξει την «ανεπάρκεια» του υλιστικού νέο-δαρβινιστικού μοντέλου κατανόησης του έμβιου κόσμου.
Ο Παπανικολάου την απορρίπτει και αυτή, τόσο στο πρόσωπο των παραδοσιακών θρησκειών, όσο και με την όψη των κλασικών δυϊστικών φιλοσοφιών του παρελθόντος (π.χ. του Πλάτωνος, του Καρτέσιου). Η σκέψη του προσπαθεί ν’ ανοίξει δρόμο ανάμεσά τους. Για την ακρίβεια, παραδεχόμενος το ταυτόχρονο του υλικού με το ψυχικό/νοητικό, αντιπροτείνει μια θέση γνωστή ως «ουδέτερος μονισμός». Αυτό είναι ένα κοινό που έχει με τον σύγχρονο άθεο φιλόσοφο Thomas Nagel (τον οποίο φαίνεται να συγχέει με τους υλιστές, παρά τη γνωστή του κριτική στον νατουραλισμό).
Η θέση αυτή που, όπως παραδέχεται, την ενστερνίστηκαν επίσης προσωρινά ο William James και ο πρώιμος Russell, αποφαίνεται πως η πραγματικότητα γύρω μας δεν είναι υλικής, ούτε όμως μη υλικής μορφής, αν και συμπεριφέρεται και με τους δύο τρόπους. Αντ’ αυτών, συντίθεται από μία τρίτη ουσία, το περιεχόμενο της οποίας μας είναι ολωσδιόλου άγνωστο και απροσπέλαστο. Όπως ο Nagel, ο συγγραφέας εμπνέεται από τα επιχειρήματα που διατύπωσε ο εκπρόσωπος του Ευφυούς Σχεδιασμού (Intelligent Design), Philip E. Johnson, για να δείξει την «ανεπάρκεια» του υλιστικού νέο-δαρβινιστικού μοντέλου κατανόησης του έμβιου κόσμου.
Περιγραφή των φαινομένων και όχι εξήγηση της αρχής τους
Τι σημαίνει αυτό; Οι επιστήμες μπορούν να περιγράψουν τα φαινόμενα, όχι όμως να εξηγήσουν την αρχή τους. Έτσι, για παράδειγμα, οι επιστήμες της ζωής μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την ανάπτυξη και τις μορφές που πήρε η ζωή, δεν μπορούν όμως να εξηγήσουν τη γέννησή της από την άβια ύλη (αβιογένεση). Μέχρι στιγμής, οι υποθέσεις που καταστρώνουν οι επιστήμονες άλλο πράγμα δεν κάνουν από το να μεταθέτουν το εν λόγω πρόβλημα: για παράδειγμα, με την υπόθεση της «πανσπερμίας», οι απαρχές της ζωής μεταφέρονται στον εξωγήινο χώρο και επιχειρείται ν’ αποφευχθεί η αμηχανία που εγείρουν οι πελώριες, κατά τον Παπανικολάου, στατιστικές απιθανότητες που περιβάλλουν την εμφάνιση (και την ανάπτυξη) της ζωής.
Ο Παπανικολάου στηλιτεύει τα νατουραλιστικά επιχειρήματα στον χώρο της φυσικής κοσμολογίας. Μεταξύ άλλων, επικαλείται την περιβόητη «ανθρωπική αρχή» και διατείνεται ότι οι ακραίες στατιστικές απιθανότητές της επαναφέρουν για τα καλά στο προσκήνιο της συζήτησης την ιδέα του Σχεδιαστή. Εξίσου απίθανη θεωρεί την ανάδυση της ζωής και της συνείδησης απ’ τον συνδυασμό των νόμων της φυσικής επιλογής και των «τυχαίων» γενετικών μεταλλάξεων.
Γιατί πρέπει ν’ αναζητούμε, αναρωτιέται, αποκλειστικά φυσικές εξηγήσεις για τα φυσικά φαινόμενα; Γιατί πρέπει να εξαλείψουμε ολότελα το νοητικό από το σύμπαν, ανάγοντάς το στο υλικό και αδημονώντας για την επινόηση μιας φυσιοκρατικής θεωρίας για τη γέννηση της ζωής και της συνείδησης; Τέλος, γιατί ν’ αποκλείουμε, σχεδόν «δογματικά», τις υπερφυσικές εξηγήσεις και την πιθανότητα το σύμπαν μας να έχει σχεδιασθεί από έναν άγνωστο ανώτερο Νου (υπονοείται ο Θεός);
Πρέπει, όμως, να σημειωθεί ότι ζητήματα όπως η αβιογέννεση και η ανθρωπική αρχή (που κακώς λέγεται «ανθρωπική») έχουν συζητηθεί και παραμένουν αμφιλεγόμενες στη φιλοσοφία της επιστήμης
Μερικές διασαφηνίσεις εδώ. Αληθεύει, βέβαια, πως οι φυσικές επιστήμες κλίνουν στον αναγωγισμό (reductionism) και αποκλείουν απ’ το πεδίο έρευνάς τους την έννοια του σκοπού (τελολογία), αποκλεισμός που έχει καταστεί ισχυρότερος μετά την εδραίωση της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου. Πρέπει, όμως, να σημειωθεί ότι ζητήματα όπως η αβιογέννεση και η ανθρωπική αρχή (που κακώς λέγεται «ανθρωπική») έχουν συζητηθεί και παραμένουν αμφιλεγόμενες στη φιλοσοφία της επιστήμης, σε αντίθεση με τον Ευφυή Σχεδιασμό, τον οποίο η επιστημονική κοινότητα έχει χαρακτηρίσει κακοτοπιά και λογική πλάνη της επίκλησης στην άγνοια («Θεός των κενών»), όπως έχει φανεί και σε δικαστική διαμάχη (Kitzmiller v. Dover).
Αν όντως η βιολογία συγκεντρώνει τις κολοσσιαίες στατιστικές απιθανότητες που της καταλογίζονται, ο Ευφυής Σχεδιασμός περιττεύει και αποτελεί «παραβίαση ανοικτών θυρών» απ’ την πλευρά του θεϊσμού. Η εξελικτική βιολογία, όπως επανειλημμένα έχει πει και ο Francis Collins, μπορεί να συμπορεύεται αρμονικά με τον θεϊσμό («θεϊστική εξέλιξη»).
Η επαναλαμβανόμενη αποτυχία
Δεδομένου ότι ισαπέχει απ’ τις μεγάλες κοσμοθεωρίες της ανθρωπότητας (υλισμός, δυϊσμός), ο συγγραφέας αυτοπαρουσιάζεται πνευματικά ανέστιος. Παρηγοριά του είναι η επίγνωση ότι κάνει αναζήτηση της ελευθερίας, μακριά από κάθε δογματικό εγκλωβισμό της σκέψης. Να λοιπόν ποια είναι η «κατάρα του Σίσυφου»: η επαναλαμβανόμενη αποτυχία να βρούμε μιαν οριστική και επιστημονικά βέβαιη επίλυση των υπαρξιακών μας ερωτημάτων.
Παρόλα αυτά, μπορεί κανείς να στηριχθεί σε κάποιες στοιχειώδεις αξιακές παραδοχές, αυτές, όμως, θα πρέπει να υιοθετηθούν σαν αναπόδεικτα αξιώματα. Ένα τέτοιο «αξίωμα», σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι η ελευθερία της βούλησης, η οποία εθεωρείτο ανέκαθεν σιωπηρά δεδομένη, αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να καταλογίσουμε στους εγκληματίες τις πράξεις τους και κάθε κοινωνία θα κατέληγε, αργά ή γρήγορα, στο απόλυτο χάος.
* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο καθηγητής Ανδρέας Κ. Παπανικολάου γεννήθηκε το 1950 στο Μούλκι Κορινθίας. Το 1972 πήρε πτυχίο ψυχολογίας από το Πανεπιστήμιο Ζαβιέρ (Xavier) και το 1978 διδακτορικό δίπλωμα στην ψυχολογία από το Πανεπιστήμιο του Νοτίου Ιλινόις. Στη συνέχεια δίδαξε επί δύο χρόνια στο Πανεπιστήμιο Ζαβιέρ και στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι, ενώ από το 1980 εργάζεται στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Χιούστον, όπου διευθύνει το Κέντρο Κλινικών Νευροεπιστημών.
Το 2002 ίδρυσε το θερινό Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών της Διεθνούς Νευροψυχολογικής Εταιρίας, το οποίο και διευθύνει. Έτυχε αρκετών διακρίσεων και χρηματοδοτήθηκε από τα ΝΙΗ, ΝSF και άλλους κρατικούς και ιδιωτικούς φορείς των ΗΠΑ για τις έρευνες του σχετικά με την επιληψία, τις αναπτυξιακές διαταραχές, την πλαστικότητα του εγκεφάλου και την απεικόνιση των εγκεφαλικών μηχανισμών των νοητικών λειτουργιών, τις οποίες διεξάγει στα δύο εργαστήρια μαγνητοεγκεφαλογραφίας του Ιατρικού Κέντρου του Χιούστον. Δημοσίευσε πλήθος ερευνητικών εργασιών και αρκετά βιβλία με θέματα τόσο τεχνικά και κλινικά όσο και θεωρητικά.
