las meninas painting by diego velazquez prado

Για το βιβλίο του Φώτη Καγγελάρη «Μια ιστορία της τέχνης» (εκδ. Παπαζήση). Κεντρική εικόνα: o πίνακας του Velasquez «Las Meninas». 

Γράφει ο Κωνσταντίνος Μωραΐτης

Με προσκαλεί και με προκαλεί αυτό το βιβλίο. Με προσκαλεί και με προκαλεί να επαναληφθώ, compulsion de répétition – καταναγκασμός, διαρκής εμμονή, επανάληψης. Με καλεί να μιλήσω για αυτόν τον ενοχλητικά καθοριστικό για τη σκέψη μου κόμβο.

Για αυτήν τη διαρκή τοπολογική «Βορρόμεια» συσχέτιση, ανάμεσα στην υποθετικά προβλέψιμη πραγματικότητα – le reél, αφενός και στο φαντασιακό ή την επιθυμία – l’imaginaire, αφετέρου και τη συμβολική τάξη – le symbolique, το εκφραστικό δηλαδή σύστημα. Αναφέρομαι βέβαια στον «Βορρόμειο Κόμβο – Næud Borroméen», που αποκολλήθηκε από το οικόσημο της αναγεννησιακής οικογένειας των Borromeo για να αποτελέσει σχηματικό, θεωρητικό υπόδειγμα της λακανικής ψυχαναλυτικής προσέγγισης, Θα υποχρεωθώ βέβαια να μιλήσω και για άλλους όρους που μονίμως με ταλαιπωρούν, για τον όρο «μεταφορά», μεταφορά που επίσης με αφορά.

papazisis kaggelaris h istoria ths texnhs

Aς το διευκρινίσω βέβαια από την αρχή, πως θα μιλήσω από τη θέση κάποιου που σχεδιάζει, που επιθυμεί να βυθίζεται σε αυτό το αδιευκρίνιστο, αυτό που ο συγγραφέας του βιβλίου έχει ήδη από καιρό αποκαλέσει «άλεκτο».(1)

Σε αυτό το αδιευκρίνιστο το οποίο επιχειρεί να αποδώσει και τελικά μπορεί να το αποδώσει η τέχνη, καθώς αποδέχεται διαρκείς μεταφορές από ασύνειδες άφωνες επιρροές, άλλες και από γλώσσες άλλες, σωστότερα από άλλες εκφραστικές περιοχές, από άλλα συμβολικά συστήματα, επιχειρώντας αυτό το εξαιρετικά κεντρικό: να αποκτήσει κυριαρχικά δικαιώματα, κυριαρχία πάνω στην έκφραση, τη δική της έκφραση, της τέχνης και την κοινωνική έκφραση γενικά. Πάνω στις δικές της langages, αλλά ηθελημένα ή αθέλητα, ευθέως ή πλάγια πάνω στο συμβολικό σύστημα γενικά. Πάνω στο συμβολικό σύστημα και στην κοινωνική παρουσία, την κοινωνική πραγματικότητα γενικά.

Το αποκείμενο 

Ο Velasquez που αγνοεί στιγμιαία την infanta και τις meninas και τολμά να κοιτάξει τους βασιλείς στα μάτια και τολμά να προβάλει τον εαυτό του ως ένα από τα κεντρικά στοιχεία της ζωγραφικής του σύνθεσης. Αυτό είναι το απόλυτο «αποκείμενο», η απόλυτη «abjection», ας θυμηθώ τις θεωρητικές υποδείξεις της Julia Kristeva, ψυχαναλύτριας, αλλά με εξαιρετική ερευνητική δραστηριότητα σε θέματα σημειωτικής θεωρίας.(2)

Αυτό είναι το απόλυτο «αποκείμενο», η απόλυτη «abjection», η εξουσία που την εκφραστική της απαίτηση, την εκφραστική της οικειοποίηση δεν τολμώ να δηλώσω, να την εκφράσω δε τολμώ, έως ότου τολμήσω να την κατακτήσω και από «abjet», καταστεί αποδεκτή.

Έως ότου εγώ ελπίσω να καταστώ «sujet», το «sujet – εγώ», εγώ ο κύριος πλέον της έκφρασης. Μάλλον έχω προχωρήσει σε μία προσωπική εκφραστική, ψυχαναλυτικής τάξης, αποδέσμευση. Μάλλον δεν αναφέρομαι απλά στο κείμενο που ξεκίνησα να σχολιάζω. Μάλλον προσπαθώ να καταλάβω τη θέση του συγγραφέα του, να τον υποκαταστήσω. Ας το επαναλάβω, επιμένοντας: μάλλον προσπαθώ να καταλάβω τη θέση του συγγραφέα του βιβλίου αναφοράς, να τον υποκαταστήσω.

Σας υποχρεώνω ή τουλάχιστον θα ήθελα να σας υποχρεώσω να μιλήσετε μέσα από εμένα, σας υποχρεώνω να ζήσετε ή να κατοικήσετε μέσα από εμένα, μέσα από το δικό μου κτίσμα ή τη δική μου πόλη αν είμαι αρχιτέκτονας, μέσα από τη δική μου απεικόνιση των πραγμάτων – εγώ είμαι εγώ, εγώ είμαι εδώ, είμαι ο Velasquez, εγώ είμαι αυτό που αποκαλείται «τέχνη». Δεν πρόκειται, ας το σχολιάσω, ας το τονίσω, για μία υποθετική υποκριτική αντιπαλότητα ανάμεσα σε μία προσωπική αναφώνηση και σε μία «δημοκρατική» απαίτηση συμμετοχής, αλλά για εμένα την τέχνη, είτε είμαι solist είτε μέλος θιάσου.

Δεν επιθυμώ απλά να σχεδιάσω ένα καλό σπίτι, αλλά να ορίσω, ουσιαστικότερα τους όρους σχεδιασμού του. Αυτή είναι, αυτή είναι η απώτερη, η ριζικότερη κατεύθυνση εκφραστικής επιθυμίας, αυτός ο περισσότερο οργασμικός εκφραστικός έρωτας.

Για εμένα την τέχνη, για εμένα που ταυτίζομαι με την τέχνη, με τη συγκρότηση εκ μέρους μου, με τη δική μου ουσιώδη συμμετοχή, του συμβολικού συστήματος. Τη συγκρότησή του πέρα από την πρόθεση μίας περιορισμένης πρακτικής σημασίας.

Στην αρχιτεκτονική θα μπορούσα να μιλήσω για την πρακτική λειτουργία, που τη χειραγωγεί μία απλουστευτική αντίληψη της πραγματικότητας. Δεν αναφέρομαι σε αυτήν την κοντόφθαλμη καθησυχαστική, ψευδή περιγραφή, αλλά σε μία συμβολικότατη, επικεντρωμένη στον εαυτό της, στον συμβολικό εαυτό της εκφραστική συνθήκη. Δεν επιθυμώ απλά να σχεδιάσω ένα καλό σπίτι, αλλά να ορίσω, ουσιαστικότερα τους όρους σχεδιασμού του. Αυτή είναι, αυτή είναι η απώτερη, η ριζικότερη κατεύθυνση εκφραστικής επιθυμίας, αυτός ο περισσότερο οργασμικός εκφραστικός έρωτας.

Η μεταφορική ικανότητα της τέχνης 

Η τέχνη ως ισοδύναμη της επιθυμίας, ορθότερα ως πεδίο αποκάλυψης της επιθυμίας. Όμως αυτό ισχύει για την έκφραση γενικά, για την έκφραση γενικά. Νομίζω πως εκείνο που ιδιαίτερα χαρακτηρίζει την τέχνη, είναι μάλλον η απόλυτη έμφαση της μεταφορικής ικανότητας, πέρα από τις πρακτικιστικές καθηλώσεις μιας υποθετικής κυριολεξίας. Η τέχνη είναι η μεταφορά… Είναι η μεταφορά; Ακόμη και η μεταφορά του άλεκτου, η υπέρβαση της γλώσσας ή του εκφραστικού συστήματος, ως απαίτησης κυριολεξίας.

Η επιθυμία: απολαμβάνω εντός του σημαίνοντος, εντός της πρόσληψης της πραγματικότητας που το σημαίνον μου επιτρέπει. Αλλά πραγματοποιώ επίσης εντός του σημαίνοντος, εντός της επιτρεπόμενης συμβολικής τάξης, εντός των όρων που αυτή, η συμβολική τάξη επιβάλει στην επιθυμία μου. Αυτούς τους όρους, αυτά τα όρια διαστέλλει η χρήση της μεταφοράς, αυτά τα όρια του συμβολικού διαστέλλει η τέχνη.

«Η ιστορία του πνεύματος είναι εκείνη της φιλοσοφίας και της τέχνης»  (3) σχολιάζει ο Φώτης Καγγελλάρης στο βιβλίο του Μια ιστορία της Τέχνης από τη μεριά της επιθυμίας. Ας τροποποιήσω ελαφρά το σχόλιο: η ιστορία του πνεύματος μπορεί να ταυτιστεί, μάλλον με τη συγκρότηση, τις διαρκείς συγκροτήσεις, διολισθήσεις κι τροποποίησες του συμβολικού εκφραστικού συστήματος. Αλλά το συμβολικό σύστημα, ορθότερα τα συμβολικά συστήματα είναι το αποτέλεσμα όλων – μα όλων των πιθανοτήτων μεταφοράς, όλων των πιθανών μεταφορικών συσσωρεύσεων.

Τι είναι όμως η φιλοσοφία του Καρτέσιου για παράδειγμα; Τι η βάση συγκρότησής της, τι το συμβολικό σύστημά που την παράγει; Είναι η πρότερη γνώση της σχολαστικής φιλοσοφίας που τον περιοριστικό της νάρθηκα οφείλει να υπερβεί ο φιλόσοφος.

Βέβαια, ανάμεσα τους αυτά που κύρια αφορούν τον Φώτη Καγγελάρη, είναι αυτά τα δύο κεντρικά, η τέχνη και η φιλοσοφία. Τι είναι όμως η φιλοσοφία του Καρτέσιου για παράδειγμα; Τι η βάση συγκρότησής της, τι το συμβολικό σύστημά που την παράγει; Είναι η πρότερη γνώση της σχολαστικής φιλοσοφίας που τον περιοριστικό της νάρθηκα οφείλει να υπερβεί ο φιλόσοφος, καθώς ενηλικιώνεται θεωρητικά και αυτονομείται;

Είναι η ισχυρότατη μαθηματική προπαίδεια κατακτημένη σε ένα περιβάλλον διδασκαλίας Ιησουιτών; Είναι η εκπαίδευση του ως στρατιωτικού στελέχους, ως αξιωματικού του πυροβολικού που έχει εκτενώς διδαχθεί την πολεμική οργάνωση του φόνου; Είναι η προσπάθεια του να υπερβεί λογικά, ας είμαι παραδειγματικά θρασύς, τις ερωτικές του προσωπικές ατυχίες, να υπερβεί το συναισθηματικό κενό αν αυτό είχε υπάρξει, κάτω από έναν μανδύα λογικής υπεροχής; Μία υπεραναπλήρωση ίσως;

Η εκπλήρωση της επιθυμίας

Τι τον οδηγεί, μετά την αποχώρησή του από το στράτευμα, στα χρόνια της διαμονής του στην Ολλανδία, στον σχεδιασμό του πρώτου αμαξίδιου για ανάπηρους πολέμου; Ενοχές; Μια δεύτερη περίπτωση εξαγνισμού και υπεραναπλήρωσης; Ακόμη: «τη νύχτα της 10ης προς την 11η Νοεμβρίου 1619», ο René Descartes «βλέπει τρία αλλεπάλληλα όνειρα… και τότε πλήρης ενθουσιασμού, ανακαλύπτει τις βάσεις μιας καθολικής επιστήμης».(4) Ώστε ο ορθός λόγος μπορεί να αναδυθεί από την προτροπή ενός ονείρου και ποια επιθυμία, ποια επιθυμία νοητικής και εκφραστικής κυριαρχίας, μπορεί να ενισχύσει την προτροπή του ονείρου και τη δομική οργάνωση του ορθολογισμού;

Ποιες διεργασίες καθορίζουν, επιτρέπουν ή μετασχηματίζουν τους όρους εκπλήρωσης της επιθυμίας, στην τέχνη ή ευρύτερα, σε κάθε αποκομμένο ή διασυνδεδεμένο, πολλαπλά εμπλεκόμενο εκφραστικό σύστημα, σε κάθε σύστημα μεταφορικών συσχετισμών, τέχνης ειδικότερα ή έκφρασης γενικά, οποιαδήποτε έκφρασης γενικά, γενικά. Ας θυμηθώ τον Gaston Bachelard και ας διαστείλω, ερήμην του, ένα τίτλο έργου του, «La formation de l'esprit scientifique: contribution à une psychanalyse de la connaissance» ή «Η διαμόρφωση του εκφραστικού πνεύματος (του εκφραστικού συστήματος θα προτιμούσα): μία συνεισφορά στην ψυχανάλυση της επιθυμίας παρέμβασης και της συμβολικής τάξης.»

Συμβολική πράξη

Μία Ιστορία της Τέχνης λοιπόν, από τη μεριά της επιθυμίας, από τη μεριά της συμβολικής τάξης ΚΑΙ – γιατί όχι, από τη μεριά της παρέμβασης στη συμβολική τάξη. «Από τη μεριά της παρέμβασης στη συμβολική τάξη», από τη μεριά της συνθήκης η οποία, για μένα αποτελεί τη ριζικότερη επιθυμία που μπορεί να στεγάσει η έκφραση, οποιαδήποτε έκφραση.

(1) Καγγελάρης, Φ. (2022): Σημειώματα για την Τέχνη ως σύλληψη του Άλεκτου. Αθήνα: Εκδ. Παπαζήση.
(2) Αναφερόμαστε βέβαια το κείμενο της (1980): Pouvoir de l’horreur, essai sur l’ abjection. Paris: Édit. du Seuil, αλλά και στο προηγούμενο κείμενο της (1969): Σημειωτική - Semeiotikê. Recherches pour une sémanalyse. Paris: Édit. du Seuil.
(3) Καγγελλάρης Φ. (2024): Μια ιστορία της Τέχνης από τη μεριά της επιθυμίας. Αθήνα: Εκδ. Παπαζήση, σ. 51.
(4) Descartes, R. (1976): Κανόνες για την καθοδήγηση του πνεύματος. Θεσσ/κη: Εκδ., Εγνατία, σ. 156.

*Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΩΡΑΪΤΗΣ είναι αρχιτέκτονας. Ομότιμος καθηγητής Ε.Μ.Π.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Για τα βιβλία του Φρανσουά Ουβέ [François Euvé] «Ο Δαρβίνος και ο χριστιανισμός » (μτφρ. Ηρώ Διακάκη, εκδ. Αρμός) και του Ζακ Μονό [Jasques Monod] «Η τύχη και η αναγκαιότητα» (μτφρ. Νίκος Παπαδόπουλος, εκδ. Κέδρος). Κεντρική εικόνα: ο Δαρβίνος σε πίνακα του John Collier © Wikipedia. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ