Για το βιβλίο του Νίκου Ν. Μάλλιαρη, «Ελευθερία, Εθελοδουλία και Ασημαντότητα» (εκδ. Μάγμα).
Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεοελληνικής και ταυτόχρονα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, που απασχόλησε και συνεχίζει να απασχολεί συνεχώς τους μελετητές που ασχολούνται με το έργο του. Έχουν γραφτεί πάμπολλα βιβλία, βιογραφίες, συλλογικοί τόμοι και έχουν γίνει ακόμη και διεθνή συνέδρια για τη φιλοσοφική του θεώρηση.
Αλλά αυτό που ξεχωρίζει το βιβλίο του Νίκου Ν. Μάλλιαρη, Ελευθερία, Εθελοδουλία και Ασημαντότητα (εκδ. Μάγμα, Αθήνα 2022) από άλλα σχετικά βιβλία είναι το γεγονός ότι δεν ασχολείται μόνο με τη θεωρητική διαύγαση των ιδεών του στοχαστή αλλά και με την πρακτική εφαρμογή των ιδεών του αυτών και την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη απλούστευσή τους.
Όσον αφορά το ζήτημα της δομής του βιβλίου, αυτό αποτελείται από ένα καινούριο κείμενο και δύο παλιές κριτικές του συγγραφέα σε άλλους συγγραφείς, σχετικά με ζητήματα που αφορούν τον Καστοριάδη και τη σκέψη του. Βέβαια στο παρόν μας κείμενο δεν θα αναφερθούμε διεξοδικά στις κριτικές αυτές, ως κριτικές, αλλά στο τι καινούριο φέρνει μέσα από τα κείμενά του αυτά ο συγγραφέας πάνω στη μελέτη του Καστοριάδη.
Το ζήτημα της κοινωνικής και πολιτισμικής παρακμής
Ξεκινώντας την ανάλυση, ο συγγραφέας κάνει άμεση αναφορά σε ένα ζήτημα που απασχολούσε πολύ τον Καστοριάδη, το οποίο δεν ήταν άλλο από το ζήτημα της κοινωνικής και πολιτισμικής παρακμής και δη αυτής που εντοπίζεται στον δυτικό κόσμο. Αυτό το φαινόμενο, βέβαια, υπόκειται, εκ φύσεως, σε μια φυσική εντροπία που υπάρχει εντός του ανθρώπινου παράγοντα και των όσων αυτός ο τελευταίος παράγει. Αυτό, όμως, δεν οδηγεί τον Καστοριάδη σε έναν γενικότερο πεσιμισμό, ούτε σε μια συλλήβδην απόρριψη των θεσμών, όπως αυτόν της παιδείας που βοηθούν πολλές φορές στον εξανθρωπισμό του ατόμου. Ακόμη δε και η εντόπια παράδοση έχει έναν πολύ σημαντικό ρόλο για την κοινωνία, κατά αυτόν, καθώς τίποτα δεν υπάρχει ούτως ή άλλως ως tabula rasa, ούτε μπορεί να εκκινήσει η όποια αλλαγή από το απόλυτο μηδέν. Το άτομο, εξάλλου, αποτελεί με δική του ευθύνη και επιλογή ένα διάτμημα του επίσημου φαντασιακού, το οποίο εκπροσωπεί και το οποίο δεν είναι κάτι που του επιβάλλεται αλλά προϋπάρχει ως κοινωνική θέσμιση.
Το άτομο, εξάλλου, αποτελεί με δική του ευθύνη και επιλογή ένα διάτμημα του επίσημου φαντασιακού, το οποίο εκπροσωπεί και το οποίο δεν είναι κάτι που του επιβάλλεται αλλά προϋπάρχει ως κοινωνική θέσμιση.
Για να επέλθει. έτσι, μια κάποια δημοκρατική αλλαγή, μέσω μιας αυτοργανωμένης κοινωνίας που θα προσπεράσει την παρούσα κατάσταση, αυτό προϋποθέτει μια ενεργή ελευθερία του ατόμου, που θα βασίζεται στη συμμετοχικότητά του στις αποφάσεις που αφορούν όλες τις κοινωνικές εκφάνσεις, μέσω της διάχυσης του ιδιωτικού στο δημόσιο και όχι στον διαχωρισμό τους. Αυτό προφανώς έρχεται σε αντίθεση με τις τάσεις παθητικοποίησης και δεσποτικής γραφειοκρατικοποίησης της κοινωνίας, όπως και με τη μαρξιστική κριτική, η οποία χάνει την επαφή της με το εκάστοτε «πραγματικό», εντάσσοντάς το σε μια πολύ συγκεκριμένη και περιορισμένη ερμηνεία της ιστορίας.
Ο ίδιος, εξάλλου, εξετάζει τον άνθρωπο με όλη του την τραγικότητα, μέσω μιας ολικής και διεπιστημονικής ανθρωπολογικής ματιάς, αποφεύγοντας την όποια νοηματική «κλειστότητα» και μυωπική ερμηνεία της ιστορίας ως ένα χωροχρονικό φαινόμενο που κινείται εντός μιας πολύ συγκεκριμένης και προσδιορισμένης ορθολογικής πορείας.
Ο Καστοριάδης, λοιπόν, ενώνοντας θεωρία και πράξη και χωρίς να γίνεται «ρεφορμιστής», όπως κατηγορήθηκε επειδή δεν εγκύπτει σε μια πολύ συγκεκριμένη νεομαρξιστική λογική, καταφέρνει να πλάσει μια πολιτική θεώρηση που όμως είναι κάτι παραπάνω από μια απλή φιλοσοφία. Είναι κατά βάθος ένα πάθος για πράξη και για πραγματική κοινωνική αυτονομία, μέσω της δημιουργίας νέων αξιών και όχι απλά μέσω της κατάργησης της εκμετάλλευσης σε οικονομικό επίπεδο.
Κλείνοντας, μέσα από το πόνημα του αυτό ο συγγραφέας παραθέτει μια ολοκληρωμένη μελέτη για τον Καστοριάδη, η οποία προσεγγίζει τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά τις θεωρήσεις του φιλοσόφου, χωρίς ωραιοποιήσεις και υπεκφυγές. Μια χρήσιμη μελέτη που ανοίγει νέες οδούς στις αναλύσεις των καστοριαδικών θεωριών.
＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ είναι ποιητής και Υποψήφιος Διδάκτορας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή Το ματωμένο όνειρο (εκδ. Οδός Πανός).
