eutyxiokratia kentriki

Για το δοκίμιο των Edgar Cabanas και Eva Illouz «Ευτυχιοκρατία – Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά τη ζωή μας» (μτφρ. Βασιλική Πέτσα, εκδ. Πόλις).

Της Άννας Λυδάκη

«Σκέψου θετικά», «άφησε πίσω σου τις άσχημες καταστάσεις», «να έχεις αυτοεκτίμηση»… Φράσεις που ακούμε συχνά ή τις διαβάζουμε σε άρθρα και βιβλία που αναφέρονται στη δύναμη της θετικής σκέψης. Για να πειστούμε, μάλιστα, στα σχετικά κείμενα παρατίθενται και προσωπικές αφηγήσεις από ανθρώπους που δηλώνουν ότι τα κατάφεραν στη ζωή επειδή είχαν θετικά συναισθήματα. Παράλληλα, στα «εγχειρίδια ευτυχίας» διδάσκονται ασκήσεις για να μάθουν οι άνθρωποι πώς να αισθάνονται για τον εαυτό τους και για τον κόσμο που τους περιβάλλει και τι να κάνουν για να είναι ευτυχισμένοι. Η ευτυχία, δηλαδή, παρουσιάζεται ως ένας τρόπος σκέψης που μπορεί να προγραμματιστεί, να μεταδοθεί μέσω ασκήσεων ή διδασκαλίας από ειδικούς και υπηρεσίες «κόουτσινγκ» και να αποτελέσει αντικείμενο μάθησης. Άρα, η ευτυχία ή η δυστυχία είναι καθαρά προϊόν επιλογής και όποιος δεν είναι ευτυχισμένος είναι άξιος της τύχης του.

Όμως, αυτή η «επιστήμη της ευτυχίας», η θετική ψυχολογία, που από τη δεκαετία του ’80 και ’90 είναι ψηλά στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ατζέντα, εκτός από το ότι είναι μια ελαττωματική επιστήμη, δεν είναι και αθώα, υποστηρίζουν οι καθηγητές κοινωνιολογίας Έντγκαρ Καμπάνας (Edgar Cabanas) & Εύα Ιλούζ (Eva Illouz), και με επιχειρήματα καταδεικνύουν το έωλο των υποτιθέμενων επιτευγμάτων της και τους άρρητους στόχους της. Η ευτυχία, τονίζουν, δεν πρέπει να εννοηθεί ως ακίνδυνη, καλοπροαίρετη αοριστολογία περί ευεξίας και ικανοποίησης, απαλλαγμένη από πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Οι συγγραφείς δεν καταφέρονται εναντίον της ευτυχίας, αλλά εναντίον της απλουστευτικής άποψης περί της «καλής ζωής» που πρεσβεύει η επιστήμη της ευτυχίας...

Οι συγγραφείς δεν καταφέρονται εναντίον της ευτυχίας, αλλά εναντίον της απλουστευτικής άποψης περί της «καλής ζωής» που πρεσβεύει η επιστήμη της ευτυχίας, η οποία δεν μας υποχρεώνει απλώς να είμαστε ευτυχισμένοι, αλλά επιπλέον μας κατηγορεί διότι δεν ζούμε πιο χαρούμενες και ικανοποιητικές ζωές.

Οι θετικοί ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαμορφώσουν τον κόσμο κατά βούληση και να ζήσουν μια ζωή γεμάτη νόημα και αξία αποφεύγοντας τον πόνο, την ψυχική δυστυχία και τις άσχημες καταστάσεις. Αν δεν μπορούν να το κάνουν οι ίδιοι, υπάρχουν ειδικοί για να τους διδάξουν και να τους καθοδηγήσουν για να επιτύχουν, να έχουν φίλους, να βρουν δουλειά. Όμως, λένε, για να τα πετύχει κανείς όλα αυτά πρέπει να δείχνει ευτυχής, λειτουργικός, ότι έχει αυτοεκτίμηση και ότι μπορεί να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του και να πετυχαίνει στόχους. Με διάφορες τεχνικές, υποστηρίζουν, μπορούν να εξαλειφθούν μνήμες και τραύματα του παρελθόντος και να ελεγχθούν τα συναισθήματα με τη λογική.

Όμως, παραβλέπουν σημαντικά ζητήματα, όπως το πώς αξιολογούν οι άνθρωποι τις ζωές τους, τις ιδιαίτερες περιστάσεις, τις αρνητικές αποτιμήσεις, τα ανάμεικτα συναισθήματα και την κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, τονίζουν οι Καμπάνας και Ιλούζ. Τα κελεύσματα της θετικής ψυχολογίας ωθούν τους ανθρώπους να αναλώνονται σε ένα ατέρμονο κυνήγι ευτυχίας και μεγιστοποίησης του εαυτού, να γίνονται ατομικιστές και να εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στην εσωτερική τους μεταμόρφωση και βελτίωση, ενώ τα παραδοσιακά πλαίσια που τους συνέδεαν αποδομούνται.

minjun
Πίνακας του Κινέζου καλλιτέχνη Yue Minjun
 

Τους θετικούς ψυχολόγους ακολουθούν οι θετικοί οικονομολόγοι, οι οποίοι μετατρέπουν την ευτυχία σε εμπόρευμα και με μετρήσεις και ερωτηματολόγια προσπαθούν να υπολογίσουν αντικειμενικά έννοιες, όπως «ευτυχία» και «υποκειμενική ευζωία», και συστήνουν την υιοθέτηση της ευτυχίας ως δείκτη εθνικής, κοινωνικής και πολιτικής προόδου.

Οι μεγάλες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτές τις μετρήσεις για να υπολογίσουν τη θετική ή αρνητική διάθεση των εργαζομένων, για να προβλέψουν τάσεις της αγοράς, να διαμορφώνουν εκλογικά προγνωστικά, το μάρκετινγκ ορισμένων προϊόντων για την τόνωση της κατανάλωσης κ.ά. Ακόμη, στρέφονται σε εμπειρογνώμονες της ευτυχίας για να φτιάξουν το κέφι των εργαζομένων, να τονώσουν τον ενθουσιασμό τους για τη δουλειά και να τους προσαρμόσουν στις εταιρικές προσδοκίες και στόχους. Έτσι, με δόλιο τρόπο τούς καθιστούν υπεύθυνους για την επιτυχία ή την αποτυχία της επιχείρησης και οι εργαζόμενοι πιέζονται να δείχνουν ότι έχουν ψυχική ανθεκτικότητα και ότι μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους, παρά τις αντιξοότητες.

Έτσι, με δόλιο τρόπο τούς καθιστούν υπεύθυνους για την επιτυχία ή την αποτυχία της επιχείρησης και οι εργαζόμενοι πιέζονται να δείχνουν ότι έχουν ψυχική ανθεκτικότητα και ότι μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους, παρά τις αντιξοότητες.

Η εργασία στις ατομικιστικές κοινωνίες που διαμορφώνει ο καπιταλισμός γίνεται κατανοητή με όρους προσωπικών σχεδίων και επιχειρηματικού πνεύματος, με ανθρώπους –υποτίθεται– ανεξάρτητους, που συναπαντώνται στις αγορές, διαμορφώνουν το πεπρωμένο τους και με ένα ενσυνείδητο κόουτσιγκ ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους και γίνονται ευέλικτοι και παραγωγικοί. Η νέα εργασιακή ηθική αποδίδει ιδιαίτερη έμφαση στην προσωπική ευθύνη και σταδιακά γίνεται η μετάβαση από τον εξωγενή έλεγχο στον αυτοέλεγχο.

eva illouz
Η Εύα Ιλούζ γεννήθηκε το 1961 στη Φεζ του Μαρόκου. Εγκαταστάθηκε στη Γαλλία σε ηλικία δέκα ετών. Σπούδασε κοινωνιολογία και φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Paris X (Ναντέρ), ΜΜΕ στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και πολιτισμικές σπουδές και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας (Annenberg School), όπου και ανακηρύχθηκε διδάκτωρ. Αρθρογραφεί τακτικά στις εφημερίδες Ha’aretz, Le Monde και Die Zeit. Στα ελληνικά, κυκλοφορούν επίσης: Ψυχρή οικειότητα: Η οικοδόμηση του συναισθηματικού καπιταλισμού (Oposito, 2017) και Γιατί πληγώνει ο έρωτας (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2019).

 

Η επικέντρωση στην ατομική ευτυχία εκτοπίζει την προσοχή από τους πιο αντικειμενικούς κοινωνικοοικονομικούς δείκτες ευημερίας, τις ταξικές διαφορές, τις έμφυλες ανισότητες, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τη διαφθορά, την αδιαφάνεια, τα ποσοστά ανεργίας που επιδρούν αισθητά στο ευ ζην. Το φορτίο της αβεβαιότητας που κατατρύχει την αγορά, η ελλιπής απασχόληση, η άνιση πρόσβαση στην υγεία και ο αυξημένος εργασιακός ανταγωνισμός μετακυλίεται στα ίδια τα άτομα, που πείθονται ότι η ρίζα των προβλημάτων που μαστίζουν την κοινωνία εντοπίζεται στα ίδια και ότι ο καθένας παίρνει ό,τι του αξίζει.

Τα παραπάνω αντιστρέφουν την πυραμίδα του Αβραάμ Μάσλοου (Abraham Maslow) που ιεραρχούσε τις ανάγκες σε φυσιολογικές (τροφή, νερό, στέγη), στις ανάγκες να νιώθει κανείς ασφαλής και να έχει κοινωνική αποδοχή, σεβασμό και αναγνώριση από τους άλλους για να μπορέσει να έχει αυτοεκτίμηση, να δημιουργήσει και να φτάσει στην αυτοπραγμάτωση. Η πυραμίδα «συμφωνούσε» τότε με τον μεταπολεμικό καπιταλισμό, έχοντας στη βάση της την οικονομική ασφάλεια, την επαγγελματική σταδιοδρομία και την υπόσχεση ενός σταθερού μισθού και ευκαιριών προαγωγής. Στους ρευστούς καιρούς μας, που η εργασιακή ασφάλεια έχει διαλυθεί, η πυραμίδα αυτή έχει ανατραπεί, αλλά αντιστοιχεί και πάλι στα συμφέροντα των μεγάλων εταιρειών: Πρώτα πρέπει να νιώσεις αυτοεκτίμηση, να είσαι ευτυχής, και στη συνέχεια θα επιτύχεις στη ζωή σου και θα ικανοποιήσεις τις βασικές ανάγκες σου.

edgar cabanas
  Ο Έντγκαρ Καμπάνας γεννήθηκε το 1985 στη Μαδρίτη. Σπούδασε ψυχολογία στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, όπου και ανακηρύχθηκε διδάκτωρ, το 2013. Μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ του Βερολίνου (2014-2016), είναι σήμερα καθηγητής στη Σχολή Κοινωνικών και Παιδαγωγικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Camilo José της Μαδρίτης και συνεργαζόμενος ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ του Βερολίνου.

Οι Έντγκαρ Καμπάνας και Εύα Ιλούζ επικρίνουν την ευτυχιοκρατία, αλλά αναγνωρίζουν ότι η θετική ψυχολογία ενσταλάζει στους ανθρώπους μια κάποια αίσθηση ελπίδας, δύναμης και παρηγοριάς και την υπόσχεση πως, παρά την επισφαλή και μειονεκτική θέση τους, μπορούν να τα καταφέρουν στη ζωή. Το πρόβλημα, τονίζουν, εμφανίζεται όταν η θετικότητα μετατρέπεται σε τυραννική στάση. Η συνεχής αυτοβελτίωση, η «κουλτούρα του εγώ», η ατελείωτη διαδικασία αυτοδιαμόρφωσης, αυτοεκτίμησης καθώς και αδιάκοπης κατανάλωσης στις νεοφιλελεύθερες κοινωνίες αποτελεί μια διαδικασία χωρίς τέλος: Κανείς ποτέ δεν είναι επαρκώς ελκυστικός, αποφασιστικός, καλός ή ευτυχισμένος, με αποτέλεσμα να αισθάνεται ελλιπής και ότι ευθύνεται για τις αποτυχίες του.

Κυρίως, όμως, η ευτυχιοκρατία μεταθέτει στους ανθρώπους την ευθύνη για την πλειονότητα των κακοτυχιών και τους καθιστά υπόλογους για τη δυστυχία τους. Αυτό, αφενός, είναι άδικο διότι δεν αφήνει μεγάλο περιθώριο για οίκτο ή συμπόνοια και, αφετέρου, αποδυναμώνει τις προσπάθειες για κοινωνική αλλαγή. Οι πολίτες δεν οργίζονται με τις σχέσεις εξουσίας, οι οποίες αποποιούνται των ευθυνών τους για τη δυστυχία και τα προβλήματα των ανθρώπων, πείθοντάς τους ότι φταίνε οι ίδιοι για την αντικειμενική αδυναμία τους και τις ήττες τους σε πολλαπλά μέτωπα. Όμως έτσι δεν επέρχεται κοινωνική αλλαγή και τα κοινωνικά προβλήματα διαιωνίζονται.

Το βιβλίο των Έντγκαρ Καμπάνας & Εύα Ιλούζ (σε πολύ καλή μετάφραση της Βασιλικής Πέτσα) αποδομεί τις «συνταγές ευτυχίας» και μας ωθεί να σκεφτούμε βαθύτερα εκείνα που μας ταλανίζουν και την ευθύνη της εξουσίας γι’ αυτά.

* Η ΑΝΝΑ ΛΥΔΑΚΗ είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τελευταίο βιβλίο της, η μελέτη «Αναζητώντας το χαμένο παράδειγμα: Επιτόπια έρευνα, κατανόηση, ερμηνεία» (εκδ. Παπαζήση).


Illouz Cabanas exΕυτυχιοκρατία
ΠΩΣ Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ ΚΥΒΕΡΝΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ
EDGAR CABANAS & EVA ILLOUZ
Μτφρ. ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΕΤΣΑ
ΠΟΛΙΣ 2020
Σελ. 352, τιμή εκδότη €17,70


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ EDGAR CABANAS

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ EVA ILLOUZ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

«Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί», του Ρότζερ Σκρούτον (κριτική)

Για το βιβλίο του Roger Scruton «Πώς να (μην) είστε συντηρητικοί» (μτφρ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, εκδ. Παπαδόπουλος).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σήμερα, ο όρος «συντηρητισμός» είναι ίσως ένας από τους πιο ασαφείς και κακοποιημένους όρους του πολιτικού μας λεξ...

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – μια πρώτη γεύση

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – μια πρώτη γεύση

Εντυπώσεις από την πρώτη μας μέρα στα Χανιά, τη δεύτερη του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων με κεντρικό θέμα: «Στις γραμμές των συνόρων». 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
«Η εικόνα και το βλέμμα» του Τζον Μπέργκερ (κριτική)

«Η εικόνα και το βλέμμα» του Τζον Μπέργκερ (κριτική)

Καταγραφή σκέψεων με αφορμή την επετειακή έκδοση –50 χρόνια από την πρώτη κυκλοφορία–, του βιβλίου του John Berger «Η εικόνα και το βλέμμα» (μτφρ. Ειρήνη Σταματοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα ο πίνακας του Frans Hals «Γυναίκες Επίτροποι του Γηροκομείου» (1664).

Του Μιχάλ...

Ξεκίνησε χθες το 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Ξεκίνησε χθες το 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Το βράδυ της Τετάρτης 29 Ιουνίου ξεκίνησε και επίσημα το 1ο φεστιβάλ βιβλίου στα Χανιά με εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στον χώρο «Μίκης Θεοδωράκης». Στην κεντρική εικόνα, ο διευθυντής του Φεστιβάλ Μανώλης Πιμπλής και η δημοσιογράφος Κυριακή Μπεϊόγλου, παρουσιάζουν το Φεστιβάλ. 

Επιμέλεια: Book ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ