eutyxiokratia kentriki

Για το δοκίμιο των Edgar Cabanas και Eva Illouz «Ευτυχιοκρατία – Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά τη ζωή μας» (μτφρ. Βασιλική Πέτσα, εκδ. Πόλις).

Της Άννας Λυδάκη

«Σκέψου θετικά», «άφησε πίσω σου τις άσχημες καταστάσεις», «να έχεις αυτοεκτίμηση»… Φράσεις που ακούμε συχνά ή τις διαβάζουμε σε άρθρα και βιβλία που αναφέρονται στη δύναμη της θετικής σκέψης. Για να πειστούμε, μάλιστα, στα σχετικά κείμενα παρατίθενται και προσωπικές αφηγήσεις από ανθρώπους που δηλώνουν ότι τα κατάφεραν στη ζωή επειδή είχαν θετικά συναισθήματα. Παράλληλα, στα «εγχειρίδια ευτυχίας» διδάσκονται ασκήσεις για να μάθουν οι άνθρωποι πώς να αισθάνονται για τον εαυτό τους και για τον κόσμο που τους περιβάλλει και τι να κάνουν για να είναι ευτυχισμένοι. Η ευτυχία, δηλαδή, παρουσιάζεται ως ένας τρόπος σκέψης που μπορεί να προγραμματιστεί, να μεταδοθεί μέσω ασκήσεων ή διδασκαλίας από ειδικούς και υπηρεσίες «κόουτσινγκ» και να αποτελέσει αντικείμενο μάθησης. Άρα, η ευτυχία ή η δυστυχία είναι καθαρά προϊόν επιλογής και όποιος δεν είναι ευτυχισμένος είναι άξιος της τύχης του.

Όμως, αυτή η «επιστήμη της ευτυχίας», η θετική ψυχολογία, που από τη δεκαετία του ’80 και ’90 είναι ψηλά στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ατζέντα, εκτός από το ότι είναι μια ελαττωματική επιστήμη, δεν είναι και αθώα, υποστηρίζουν οι καθηγητές κοινωνιολογίας Έντγκαρ Καμπάνας (Edgar Cabanas) & Εύα Ιλούζ (Eva Illouz), και με επιχειρήματα καταδεικνύουν το έωλο των υποτιθέμενων επιτευγμάτων της και τους άρρητους στόχους της. Η ευτυχία, τονίζουν, δεν πρέπει να εννοηθεί ως ακίνδυνη, καλοπροαίρετη αοριστολογία περί ευεξίας και ικανοποίησης, απαλλαγμένη από πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Οι συγγραφείς δεν καταφέρονται εναντίον της ευτυχίας, αλλά εναντίον της απλουστευτικής άποψης περί της «καλής ζωής» που πρεσβεύει η επιστήμη της ευτυχίας...

Οι συγγραφείς δεν καταφέρονται εναντίον της ευτυχίας, αλλά εναντίον της απλουστευτικής άποψης περί της «καλής ζωής» που πρεσβεύει η επιστήμη της ευτυχίας, η οποία δεν μας υποχρεώνει απλώς να είμαστε ευτυχισμένοι, αλλά επιπλέον μας κατηγορεί διότι δεν ζούμε πιο χαρούμενες και ικανοποιητικές ζωές.

Οι θετικοί ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαμορφώσουν τον κόσμο κατά βούληση και να ζήσουν μια ζωή γεμάτη νόημα και αξία αποφεύγοντας τον πόνο, την ψυχική δυστυχία και τις άσχημες καταστάσεις. Αν δεν μπορούν να το κάνουν οι ίδιοι, υπάρχουν ειδικοί για να τους διδάξουν και να τους καθοδηγήσουν για να επιτύχουν, να έχουν φίλους, να βρουν δουλειά. Όμως, λένε, για να τα πετύχει κανείς όλα αυτά πρέπει να δείχνει ευτυχής, λειτουργικός, ότι έχει αυτοεκτίμηση και ότι μπορεί να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του και να πετυχαίνει στόχους. Με διάφορες τεχνικές, υποστηρίζουν, μπορούν να εξαλειφθούν μνήμες και τραύματα του παρελθόντος και να ελεγχθούν τα συναισθήματα με τη λογική.

Όμως, παραβλέπουν σημαντικά ζητήματα, όπως το πώς αξιολογούν οι άνθρωποι τις ζωές τους, τις ιδιαίτερες περιστάσεις, τις αρνητικές αποτιμήσεις, τα ανάμεικτα συναισθήματα και την κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, τονίζουν οι Καμπάνας και Ιλούζ. Τα κελεύσματα της θετικής ψυχολογίας ωθούν τους ανθρώπους να αναλώνονται σε ένα ατέρμονο κυνήγι ευτυχίας και μεγιστοποίησης του εαυτού, να γίνονται ατομικιστές και να εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στην εσωτερική τους μεταμόρφωση και βελτίωση, ενώ τα παραδοσιακά πλαίσια που τους συνέδεαν αποδομούνται.

minjun
Πίνακας του Κινέζου καλλιτέχνη Yue Minjun
 

Τους θετικούς ψυχολόγους ακολουθούν οι θετικοί οικονομολόγοι, οι οποίοι μετατρέπουν την ευτυχία σε εμπόρευμα και με μετρήσεις και ερωτηματολόγια προσπαθούν να υπολογίσουν αντικειμενικά έννοιες, όπως «ευτυχία» και «υποκειμενική ευζωία», και συστήνουν την υιοθέτηση της ευτυχίας ως δείκτη εθνικής, κοινωνικής και πολιτικής προόδου.

Οι μεγάλες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτές τις μετρήσεις για να υπολογίσουν τη θετική ή αρνητική διάθεση των εργαζομένων, για να προβλέψουν τάσεις της αγοράς, να διαμορφώνουν εκλογικά προγνωστικά, το μάρκετινγκ ορισμένων προϊόντων για την τόνωση της κατανάλωσης κ.ά. Ακόμη, στρέφονται σε εμπειρογνώμονες της ευτυχίας για να φτιάξουν το κέφι των εργαζομένων, να τονώσουν τον ενθουσιασμό τους για τη δουλειά και να τους προσαρμόσουν στις εταιρικές προσδοκίες και στόχους. Έτσι, με δόλιο τρόπο τούς καθιστούν υπεύθυνους για την επιτυχία ή την αποτυχία της επιχείρησης και οι εργαζόμενοι πιέζονται να δείχνουν ότι έχουν ψυχική ανθεκτικότητα και ότι μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους, παρά τις αντιξοότητες.

Έτσι, με δόλιο τρόπο τούς καθιστούν υπεύθυνους για την επιτυχία ή την αποτυχία της επιχείρησης και οι εργαζόμενοι πιέζονται να δείχνουν ότι έχουν ψυχική ανθεκτικότητα και ότι μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους, παρά τις αντιξοότητες.

Η εργασία στις ατομικιστικές κοινωνίες που διαμορφώνει ο καπιταλισμός γίνεται κατανοητή με όρους προσωπικών σχεδίων και επιχειρηματικού πνεύματος, με ανθρώπους –υποτίθεται– ανεξάρτητους, που συναπαντώνται στις αγορές, διαμορφώνουν το πεπρωμένο τους και με ένα ενσυνείδητο κόουτσιγκ ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους και γίνονται ευέλικτοι και παραγωγικοί. Η νέα εργασιακή ηθική αποδίδει ιδιαίτερη έμφαση στην προσωπική ευθύνη και σταδιακά γίνεται η μετάβαση από τον εξωγενή έλεγχο στον αυτοέλεγχο.

eva illouz
Η Εύα Ιλούζ γεννήθηκε το 1961 στη Φεζ του Μαρόκου. Εγκαταστάθηκε στη Γαλλία σε ηλικία δέκα ετών. Σπούδασε κοινωνιολογία και φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Paris X (Ναντέρ), ΜΜΕ στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και πολιτισμικές σπουδές και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας (Annenberg School), όπου και ανακηρύχθηκε διδάκτωρ. Αρθρογραφεί τακτικά στις εφημερίδες Ha’aretz, Le Monde και Die Zeit. Στα ελληνικά, κυκλοφορούν επίσης: Ψυχρή οικειότητα: Η οικοδόμηση του συναισθηματικού καπιταλισμού (Oposito, 2017) και Γιατί πληγώνει ο έρωτας (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2019).

 

Η επικέντρωση στην ατομική ευτυχία εκτοπίζει την προσοχή από τους πιο αντικειμενικούς κοινωνικοοικονομικούς δείκτες ευημερίας, τις ταξικές διαφορές, τις έμφυλες ανισότητες, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τη διαφθορά, την αδιαφάνεια, τα ποσοστά ανεργίας που επιδρούν αισθητά στο ευ ζην. Το φορτίο της αβεβαιότητας που κατατρύχει την αγορά, η ελλιπής απασχόληση, η άνιση πρόσβαση στην υγεία και ο αυξημένος εργασιακός ανταγωνισμός μετακυλίεται στα ίδια τα άτομα, που πείθονται ότι η ρίζα των προβλημάτων που μαστίζουν την κοινωνία εντοπίζεται στα ίδια και ότι ο καθένας παίρνει ό,τι του αξίζει.

Τα παραπάνω αντιστρέφουν την πυραμίδα του Αβραάμ Μάσλοου (Abraham Maslow) που ιεραρχούσε τις ανάγκες σε φυσιολογικές (τροφή, νερό, στέγη), στις ανάγκες να νιώθει κανείς ασφαλής και να έχει κοινωνική αποδοχή, σεβασμό και αναγνώριση από τους άλλους για να μπορέσει να έχει αυτοεκτίμηση, να δημιουργήσει και να φτάσει στην αυτοπραγμάτωση. Η πυραμίδα «συμφωνούσε» τότε με τον μεταπολεμικό καπιταλισμό, έχοντας στη βάση της την οικονομική ασφάλεια, την επαγγελματική σταδιοδρομία και την υπόσχεση ενός σταθερού μισθού και ευκαιριών προαγωγής. Στους ρευστούς καιρούς μας, που η εργασιακή ασφάλεια έχει διαλυθεί, η πυραμίδα αυτή έχει ανατραπεί, αλλά αντιστοιχεί και πάλι στα συμφέροντα των μεγάλων εταιρειών: Πρώτα πρέπει να νιώσεις αυτοεκτίμηση, να είσαι ευτυχής, και στη συνέχεια θα επιτύχεις στη ζωή σου και θα ικανοποιήσεις τις βασικές ανάγκες σου.

edgar cabanas
  Ο Έντγκαρ Καμπάνας γεννήθηκε το 1985 στη Μαδρίτη. Σπούδασε ψυχολογία στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, όπου και ανακηρύχθηκε διδάκτωρ, το 2013. Μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ του Βερολίνου (2014-2016), είναι σήμερα καθηγητής στη Σχολή Κοινωνικών και Παιδαγωγικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Camilo José της Μαδρίτης και συνεργαζόμενος ερευνητής στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ του Βερολίνου.

Οι Έντγκαρ Καμπάνας και Εύα Ιλούζ επικρίνουν την ευτυχιοκρατία, αλλά αναγνωρίζουν ότι η θετική ψυχολογία ενσταλάζει στους ανθρώπους μια κάποια αίσθηση ελπίδας, δύναμης και παρηγοριάς και την υπόσχεση πως, παρά την επισφαλή και μειονεκτική θέση τους, μπορούν να τα καταφέρουν στη ζωή. Το πρόβλημα, τονίζουν, εμφανίζεται όταν η θετικότητα μετατρέπεται σε τυραννική στάση. Η συνεχής αυτοβελτίωση, η «κουλτούρα του εγώ», η ατελείωτη διαδικασία αυτοδιαμόρφωσης, αυτοεκτίμησης καθώς και αδιάκοπης κατανάλωσης στις νεοφιλελεύθερες κοινωνίες αποτελεί μια διαδικασία χωρίς τέλος: Κανείς ποτέ δεν είναι επαρκώς ελκυστικός, αποφασιστικός, καλός ή ευτυχισμένος, με αποτέλεσμα να αισθάνεται ελλιπής και ότι ευθύνεται για τις αποτυχίες του.

Κυρίως, όμως, η ευτυχιοκρατία μεταθέτει στους ανθρώπους την ευθύνη για την πλειονότητα των κακοτυχιών και τους καθιστά υπόλογους για τη δυστυχία τους. Αυτό, αφενός, είναι άδικο διότι δεν αφήνει μεγάλο περιθώριο για οίκτο ή συμπόνοια και, αφετέρου, αποδυναμώνει τις προσπάθειες για κοινωνική αλλαγή. Οι πολίτες δεν οργίζονται με τις σχέσεις εξουσίας, οι οποίες αποποιούνται των ευθυνών τους για τη δυστυχία και τα προβλήματα των ανθρώπων, πείθοντάς τους ότι φταίνε οι ίδιοι για την αντικειμενική αδυναμία τους και τις ήττες τους σε πολλαπλά μέτωπα. Όμως έτσι δεν επέρχεται κοινωνική αλλαγή και τα κοινωνικά προβλήματα διαιωνίζονται.

Το βιβλίο των Έντγκαρ Καμπάνας & Εύα Ιλούζ (σε πολύ καλή μετάφραση της Βασιλικής Πέτσα) αποδομεί τις «συνταγές ευτυχίας» και μας ωθεί να σκεφτούμε βαθύτερα εκείνα που μας ταλανίζουν και την ευθύνη της εξουσίας γι’ αυτά.

* Η ΑΝΝΑ ΛΥΔΑΚΗ είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τελευταίο βιβλίο της, η μελέτη «Αναζητώντας το χαμένο παράδειγμα: Επιτόπια έρευνα, κατανόηση, ερμηνεία» (εκδ. Παπαζήση).


Illouz Cabanas exΕυτυχιοκρατία
ΠΩΣ Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ ΚΥΒΕΡΝΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ
EDGAR CABANAS & EVA ILLOUZ
Μτφρ. ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΕΤΣΑ
ΠΟΛΙΣ 2020
Σελ. 352, τιμή εκδότη €17,70


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ EDGAR CABANAS

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ EVA ILLOUZ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Για τον συλλογικό τόμο «Ευριπίδης: 35 Μελέτες» σε επιμέλεια των Laura Κ. McClure και Wiley Blackwell, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press. Τη μετάφραση έκανε ομάδα μεταφραστών υπό την επιμέλεια των καθηγητών του τμήματος φιλολογίας του Α.Π.Θ. Εβίνας Σιστάκου και Αντώνη Ρεγκάκου. Στην κεντρική ει...

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Για το βιβλίο του Paollo Stellino «Νίτσε και Ντοστογιέβσκη - Στις παρυφές του μηδενισμού» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Γκοβόστη).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες, η οριστική κατάρρευση του Φρίντρ...

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Για τη συλλογή κειμένων της Ανθούλας Δανιήλ «Ψηφιδωτό, προ πάντων» (εκδ. Νίκας). Φωτογραφία, στιγμιότυπο από την ομιλία της στον Πολιτιστικό Σύλλογο Παλαίχθων με θέμα «Ο πόλεμος του Μπάϊρον».

Του Γιώργου Βέη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ