sartre kentriki

Αγωνία, εγκατάλειψη, απελπισία κι ελευθερία - Για το βιβλίο του Ζαν-Πωλ Σάρτρ «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός» (μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής, εκδ. Δώμα).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Σαρτρ έδωσε τη διάλεξη Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός τον Οκτώβριο του 1945, θέλοντας να παρουσιάσει με συνοπτικό τρόπο τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας του και να αντικρούσει, επίσης, τις κατηγορίες που του προσήπταν αφενός οι κομμουνιστές, αφετέρου οι χριστιανοί. Ο λόγος του είναι καθαρός –απλός και σαφής– και η απόδοσή του στα ελληνικά από τον Αντώνη Χατζημωυσή είναι διαυγέστατη. Θα επιχειρήσω εδώ μια σύνοψη της σύνοψης. Δίνει πρώτα ο Σαρτρ ένα γενικότατο περίγραμμα του υπαρξισμού, επισημαίνοντας το κοινό που έχουν τα δύο «είδη» υπαρξιστών, οι ένθεοι σαν τον Γιάσπερς και οι άθεοι όπως ο ίδιος, ότι δηλαδή η ύπαρξη προηγείται της ουσίας, ότι πρέπει να ξεκινήσουμε από την υποκειμενικότητα – απ’ το σημείο όπου «ο άνθρωπος συλλαμβάνει τον εαυτό του μέσα στη μοναξιά του».

Τη διάλεξη του Σαρτρ ακολουθούν στο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός κάποιες ερωτήσεις που του έγιναν μετά το πέρας της, και κυρίως οι μακροσκελείς ενστάσεις του Πιέρ Ναβίλ, δημοσιογράφου, κοινωνιολόγου και μάχιμου κομμουνιστή. «Τα άτομα τα φτιάχνει η ιστορία», αντιτείνει ο Ναβίλ και προσάπτει στον υπαρξισμό ότι αρνείται να στρατευτεί. Ο Σαρτρ έχει πει: «Ο άνθρωπος είναι μη ορίσιμος, γιατί στην αρχή ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Δεν θα είναι κάτι παρά μονάχα αργότερα, και θα είναι ό,τι ο ίδιος θα κάνει τον εαυτό του». Αντίθετα από μια πέτρα ή ένα τραπέζι, που η ουσία τους προηγείται της ύπαρξής τους, τούτη η υποκειμενικότητα του ανθρώπου, που «δεν είναι τίποτε άλλο παρά ό,τι ο ίδιος κάνει τον εαυτό του», του χαρίζει αξιοπρέπεια. Κι όταν είναι έτσι υπεύθυνος για τον εαυτό του ο άνθρωπος, είναι υπεύθυνος για όλους τους ανθρώπους. «Επιλέγοντας τον εαυτό μου, επιλέγω τον άνθρωπο», λέει ο Σαρτρ, κάθε μας πράξη δηλαδή δεν ορίζει μόνον εμάς αλλά και την εικόνα του ανθρώπου· η ευθύνη μας, έτσι, είναι «πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι θα μπορούσαμε να φανταστούμε αρχικά, μια και δεσμεύει ολόκληρη την ανθρωπότητα».

Ο Σαρτρ έχει πει: «Ο άνθρωπος είναι μη ορίσιμος, γιατί στην αρχή ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Δεν θα είναι κάτι παρά μονάχα αργότερα, και θα είναι ό,τι ο ίδιος θα κάνει τον εαυτό του».

«Έχουμε καταργήσει τον Θεό Πατέρα», λέει ο Σαρτρ, μα θα πρόσθετα εγώ πως τούτη η δέσμευση είναι το δώρο Του, και το δεύτερο δώρο είναι η ελεύθερη βούληση, που στον Σαρτρ είναι αυτή η τρομερή ελευθερία του ανθρώπου, το «εντελώς άσκοπο της ύπαρξής του και η πλήρης ελευθερία της ύπαρξης αυτής».

Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, το τι είναι το επιλέγει μόνος. Είναι καταδικασμένος «γιατί δεν δημιούργησε ο ίδιος τον εαυτό του· πλην όμως ελεύθερος, γιατί από τη στιγμή που ρίχτηκε στον κόσμο, είναι υπεύθυνος για όλα όσα κάνει».

Από τούτη την καταδίκη της ελευθερίας πηγάζουν η «αγωνία», η «εγκατάλειψη», η «απελπισία».

• Αγωνία, γιατί δεν μπορεί ο άνθρωπος «ν’ αποφύγει το αίσθημα της ολοσχερούς και βαθιάς του ευθύνης».

• Εγκατάλειψη, γιατί ο άνθρωπος είναι «παρατημένος, δεν βρίσκει πουθενά –ούτε μέσα του ούτε έξω του– κάτι απ’ το οποίο να μπορεί να πιαστεί». Ο Ντοστογιέφσκι έγραψε: «Αν δεν υπήρχε Θεός, τα πάντα θα επιτρέπονταν», κι απ’ αυτό το σημείο ξεκινά ο υπαρξισμός του Σαρτρ.

• Απελπισία, γιατί έτσι εγκαταλειμμένος πρέπει να «προσπαθείς χωρίς να ελπίζεις»

Φυσικά, ο Σαρτρ δεν αγνοεί τους ιστορικούς όρους αυτής της ελευθερίας. «Οι ιστορικές καταστάσεις ποικίλλουν», λέει· «ο άνθρωπος μπορεί να γεννηθεί δούλος σε μια παγανιστική κοινωνία, φεουδαλικός χωροδεσπότης ή προλετάριος».

Αντίθετα ωστόσο με τη ρήση του Ναβίλ, πως «τα άτομα τα φτιάχνει η ιστορία», αν δεν υπήρχε τούτη η ελευθερία, δεν θα μπορούσαν για παράδειγμα να υπάρξουν δύο στωικοί σαν τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο και τον δούλο και κατόπιν απελεύθερο Επίκτητο. Αν ο καθένας δεν έφερε ακέραιη την «επιλογή του εαυτού» και την «ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο», η ταυτόχρονη ύπαρξή τους θα αποκλειόταν από την ιστορία ως τη μόνη υπεύθυνη για την κατασκευή του ατόμου.

Αν ο καθένας δεν έφερε ακέραιη την «επιλογή του εαυτού» και την «ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο», η ταυτόχρονη ύπαρξή τους θα αποκλειόταν από την ιστορία ως τη μόνη υπεύθυνη για την κατασκευή του ατόμου.

Ο Σαρτρ αναφέρει στη διάλεξή του το παράδειγμα ενός μαθητή του που πήγε να τον βρει για να του ζητήσει τη συμβουλή του. Ο πατέρας του είχε χωρίσει με τη μητέρα του κι έδειχνε πως θα γινόταν δωσίλογος, κι ο μεγαλύτερος αδερφός του είχε σκοτωθεί στη γερμανική επίθεση του 1940. Το δίλημμα του νεαρού άνδρα ήταν αν θα έφευγε για την Αγγλία για να ενταχτεί στις Ελεύθερες Γαλλικές Δυνάμεις, ή θα έμενε πλάι στη μητέρα του, καθώς πλέον ήταν η μόνη της παρηγοριά. Αμφιταλαντευόταν έτσι ανάμεσα σε δύο μορφές ηθικής: Από τη μια, μια ηθική της αγάπης, της αφοσίωσης σε ένα άτομο· κι από την άλλη, μια ηθική ευρύτερη, αλλά πολύ πιο αμφίβολης αποτελεσματικότητας. Ο Σαρτρ του είπε: «Είστε ελεύθερος, επιλέξτε, δηλαδή επινοήστε. Καμία γενική ηθική δεν μπορεί να σας υποδείξει τι να κάνετε. Δεν υπάρχουν σημάδια στον κόσμο».

Απεναντίας, ο Ναβίλ λέει: «Οφείλατε να του απαντήσετε. Εγώ θα προσπαθούσα να ενημερωθώ για τις ικανότητές του, την ηλικία του, τις οικονομικές του δυνατότητες, θα εξέταζα τις σχέσεις του με τη μητέρα του. […] Σίγουρα, πάντως, θα τον είχα προτρέψει να κάνει κάτι».

Νιώθω να κρύβεται στη στάση του δευτέρου μια «εργαλειακή» αντίληψη για τον άνθρωπο. Αντιθέτως, θεωρώ ειλικρινή τη στάση του Σαρτρ, εδώ, και πολύτιμη τη σκέψη του στο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Η θάλασσα» (εκδ. Κίχλη).


Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός
Ζαν-Πωλ Σάρτρ
Μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής
Αρμός 2020
Σελ. 104, τιμή εκδότη €14,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JEAN PAUL SARTRE


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Για τον συλλογικό τόμο «Ευριπίδης: 35 Μελέτες» σε επιμέλεια των Laura Κ. McClure και Wiley Blackwell, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press. Τη μετάφραση έκανε ομάδα μεταφραστών υπό την επιμέλεια των καθηγητών του τμήματος φιλολογίας του Α.Π.Θ. Εβίνας Σιστάκου και Αντώνη Ρεγκάκου. Στην κεντρική ει...

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Για το βιβλίο του Paollo Stellino «Νίτσε και Ντοστογιέβσκη - Στις παρυφές του μηδενισμού» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Γκοβόστη).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες, η οριστική κατάρρευση του Φρίντρ...

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Για τη συλλογή κειμένων της Ανθούλας Δανιήλ «Ψηφιδωτό, προ πάντων» (εκδ. Νίκας). Φωτογραφία, στιγμιότυπο από την ομιλία της στον Πολιτιστικό Σύλλογο Παλαίχθων με θέμα «Ο πόλεμος του Μπάϊρον».

Του Γιώργου Βέη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ