sartre kentriki

Αγωνία, εγκατάλειψη, απελπισία κι ελευθερία - Για το βιβλίο του Ζαν-Πωλ Σάρτρ «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός» (μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής, εκδ. Δώμα).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Σαρτρ έδωσε τη διάλεξη Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός τον Οκτώβριο του 1945, θέλοντας να παρουσιάσει με συνοπτικό τρόπο τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας του και να αντικρούσει, επίσης, τις κατηγορίες που του προσήπταν αφενός οι κομμουνιστές, αφετέρου οι χριστιανοί. Ο λόγος του είναι καθαρός –απλός και σαφής– και η απόδοσή του στα ελληνικά από τον Αντώνη Χατζημωυσή είναι διαυγέστατη. Θα επιχειρήσω εδώ μια σύνοψη της σύνοψης. Δίνει πρώτα ο Σαρτρ ένα γενικότατο περίγραμμα του υπαρξισμού, επισημαίνοντας το κοινό που έχουν τα δύο «είδη» υπαρξιστών, οι ένθεοι σαν τον Γιάσπερς και οι άθεοι όπως ο ίδιος, ότι δηλαδή η ύπαρξη προηγείται της ουσίας, ότι πρέπει να ξεκινήσουμε από την υποκειμενικότητα – απ’ το σημείο όπου «ο άνθρωπος συλλαμβάνει τον εαυτό του μέσα στη μοναξιά του».

Τη διάλεξη του Σαρτρ ακολουθούν στο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός κάποιες ερωτήσεις που του έγιναν μετά το πέρας της, και κυρίως οι μακροσκελείς ενστάσεις του Πιέρ Ναβίλ, δημοσιογράφου, κοινωνιολόγου και μάχιμου κομμουνιστή. «Τα άτομα τα φτιάχνει η ιστορία», αντιτείνει ο Ναβίλ και προσάπτει στον υπαρξισμό ότι αρνείται να στρατευτεί. Ο Σαρτρ έχει πει: «Ο άνθρωπος είναι μη ορίσιμος, γιατί στην αρχή ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Δεν θα είναι κάτι παρά μονάχα αργότερα, και θα είναι ό,τι ο ίδιος θα κάνει τον εαυτό του». Αντίθετα από μια πέτρα ή ένα τραπέζι, που η ουσία τους προηγείται της ύπαρξής τους, τούτη η υποκειμενικότητα του ανθρώπου, που «δεν είναι τίποτε άλλο παρά ό,τι ο ίδιος κάνει τον εαυτό του», του χαρίζει αξιοπρέπεια. Κι όταν είναι έτσι υπεύθυνος για τον εαυτό του ο άνθρωπος, είναι υπεύθυνος για όλους τους ανθρώπους. «Επιλέγοντας τον εαυτό μου, επιλέγω τον άνθρωπο», λέει ο Σαρτρ, κάθε μας πράξη δηλαδή δεν ορίζει μόνον εμάς αλλά και την εικόνα του ανθρώπου· η ευθύνη μας, έτσι, είναι «πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι θα μπορούσαμε να φανταστούμε αρχικά, μια και δεσμεύει ολόκληρη την ανθρωπότητα».

Ο Σαρτρ έχει πει: «Ο άνθρωπος είναι μη ορίσιμος, γιατί στην αρχή ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Δεν θα είναι κάτι παρά μονάχα αργότερα, και θα είναι ό,τι ο ίδιος θα κάνει τον εαυτό του».

«Έχουμε καταργήσει τον Θεό Πατέρα», λέει ο Σαρτρ, μα θα πρόσθετα εγώ πως τούτη η δέσμευση είναι το δώρο Του, και το δεύτερο δώρο είναι η ελεύθερη βούληση, που στον Σαρτρ είναι αυτή η τρομερή ελευθερία του ανθρώπου, το «εντελώς άσκοπο της ύπαρξής του και η πλήρης ελευθερία της ύπαρξης αυτής».

Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, το τι είναι το επιλέγει μόνος. Είναι καταδικασμένος «γιατί δεν δημιούργησε ο ίδιος τον εαυτό του· πλην όμως ελεύθερος, γιατί από τη στιγμή που ρίχτηκε στον κόσμο, είναι υπεύθυνος για όλα όσα κάνει».

Από τούτη την καταδίκη της ελευθερίας πηγάζουν η «αγωνία», η «εγκατάλειψη», η «απελπισία».

• Αγωνία, γιατί δεν μπορεί ο άνθρωπος «ν’ αποφύγει το αίσθημα της ολοσχερούς και βαθιάς του ευθύνης».

• Εγκατάλειψη, γιατί ο άνθρωπος είναι «παρατημένος, δεν βρίσκει πουθενά –ούτε μέσα του ούτε έξω του– κάτι απ’ το οποίο να μπορεί να πιαστεί». Ο Ντοστογιέφσκι έγραψε: «Αν δεν υπήρχε Θεός, τα πάντα θα επιτρέπονταν», κι απ’ αυτό το σημείο ξεκινά ο υπαρξισμός του Σαρτρ.

• Απελπισία, γιατί έτσι εγκαταλειμμένος πρέπει να «προσπαθείς χωρίς να ελπίζεις»

Φυσικά, ο Σαρτρ δεν αγνοεί τους ιστορικούς όρους αυτής της ελευθερίας. «Οι ιστορικές καταστάσεις ποικίλλουν», λέει· «ο άνθρωπος μπορεί να γεννηθεί δούλος σε μια παγανιστική κοινωνία, φεουδαλικός χωροδεσπότης ή προλετάριος».

Αντίθετα ωστόσο με τη ρήση του Ναβίλ, πως «τα άτομα τα φτιάχνει η ιστορία», αν δεν υπήρχε τούτη η ελευθερία, δεν θα μπορούσαν για παράδειγμα να υπάρξουν δύο στωικοί σαν τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο και τον δούλο και κατόπιν απελεύθερο Επίκτητο. Αν ο καθένας δεν έφερε ακέραιη την «επιλογή του εαυτού» και την «ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο», η ταυτόχρονη ύπαρξή τους θα αποκλειόταν από την ιστορία ως τη μόνη υπεύθυνη για την κατασκευή του ατόμου.

Αν ο καθένας δεν έφερε ακέραιη την «επιλογή του εαυτού» και την «ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο», η ταυτόχρονη ύπαρξή τους θα αποκλειόταν από την ιστορία ως τη μόνη υπεύθυνη για την κατασκευή του ατόμου.

Ο Σαρτρ αναφέρει στη διάλεξή του το παράδειγμα ενός μαθητή του που πήγε να τον βρει για να του ζητήσει τη συμβουλή του. Ο πατέρας του είχε χωρίσει με τη μητέρα του κι έδειχνε πως θα γινόταν δωσίλογος, κι ο μεγαλύτερος αδερφός του είχε σκοτωθεί στη γερμανική επίθεση του 1940. Το δίλημμα του νεαρού άνδρα ήταν αν θα έφευγε για την Αγγλία για να ενταχτεί στις Ελεύθερες Γαλλικές Δυνάμεις, ή θα έμενε πλάι στη μητέρα του, καθώς πλέον ήταν η μόνη της παρηγοριά. Αμφιταλαντευόταν έτσι ανάμεσα σε δύο μορφές ηθικής: Από τη μια, μια ηθική της αγάπης, της αφοσίωσης σε ένα άτομο· κι από την άλλη, μια ηθική ευρύτερη, αλλά πολύ πιο αμφίβολης αποτελεσματικότητας. Ο Σαρτρ του είπε: «Είστε ελεύθερος, επιλέξτε, δηλαδή επινοήστε. Καμία γενική ηθική δεν μπορεί να σας υποδείξει τι να κάνετε. Δεν υπάρχουν σημάδια στον κόσμο».

Απεναντίας, ο Ναβίλ λέει: «Οφείλατε να του απαντήσετε. Εγώ θα προσπαθούσα να ενημερωθώ για τις ικανότητές του, την ηλικία του, τις οικονομικές του δυνατότητες, θα εξέταζα τις σχέσεις του με τη μητέρα του. […] Σίγουρα, πάντως, θα τον είχα προτρέψει να κάνει κάτι».

Νιώθω να κρύβεται στη στάση του δευτέρου μια «εργαλειακή» αντίληψη για τον άνθρωπο. Αντιθέτως, θεωρώ ειλικρινή τη στάση του Σαρτρ, εδώ, και πολύτιμη τη σκέψη του στο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Η θάλασσα» (εκδ. Κίχλη).


Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός
Ζαν-Πωλ Σάρτρ
Μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής
Αρμός 2020
Σελ. 104, τιμή εκδότη €14,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JEAN PAUL SARTRE

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

Για τη μελέτη της Χάνα Σίγκαλ [Hanna Segal] «Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» (μτφρ. Δάφνη Λαρούνη, εκδ. Αρμός). Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Henri Rousseau, «Το όνειρο» [1910].

Του Θανάση Χατζόπουλου

«Αν δεν σου λείψει ...

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Σκέψεις για τα πολιτικά οράματα που γέννησαν ουτοπικούς κόσμους, με αφορμή τα βιβλία «Ευτοπία – Πολιτική θεοσοφία στην πρώιμη νεωτερικότητα» (εκδ. Καρδαμίτσα) του Γεώργιου Στείρη και «Ουτοπία» (μτφρ. Γιάννης Πλεξίδας, εκδ. Οξύ) του Τόμας Μορ [Thomas More]. Κεντρική εικόνα © Lucien Moreau.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Φράνσις Κιρπς: «Δεν είμαι απαισιόδοξος για το μέλλον της λογοτεχνίας αλλά της ανθρωπότητας»

Φράνσις Κιρπς: «Δεν είμαι απαισιόδοξος για το μέλλον της λογοτεχνίας αλλά της ανθρωπότητας»

«Οι μεταλλάξεις» του Λουξεμβουργιανού συγγραφέα Φράνσις Κιρπς είναι επτά ιστορίες και ένα ποίημα, με αντίστοιχο πρότυπο και σημείο αναφοράς ένα κλασικό κείμενο – από την Κοκκινοσκουφίτσα μέχρι τη Βιρτζίνια Γουλφ. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Συνέντευξη στην Αγγελ...

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

«Ο θείος Βάνιας», «Μια άλλη Θήβα», «Σεροτονίνη»: Τρεις έξοχες παραστάσεις που παίζονται αυτές τις μέρες

«Ο θείος Βάνιας», «Μια άλλη Θήβα», «Σεροτονίνη»: Τρεις έξοχες παραστάσεις που παίζονται αυτές τις μέρες

Τρεις έξοχες παραστάσεις, οι οποίες θα παρουσιάζονται μέχρι τις αρχές Ιανουαρίου. «Ο θείος Βάνιας» (σκην. Δημήτρη Καραντζά) στο θέατρο Προσκήνιο, «Μια άλλη Θήβα» (σκην. Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου) στο Θέατρο του Νέου Κόσμου και «Σεροτονίνη» (σκην. Δημήτρη Αγαρτζίδη, Δέσποινας Αναστάσογλου) σ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Γουίλιαμ ΜακΊλβανι [William McIlvanney], το οποίο ολοκλήρωσε ο Ίαν Ράνκιν [Ian Rankin] «Το σκοτάδι παραμένει» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ