alt

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλκη Γούναρη

Τι έκαναν οι φιλόσοφοι στην καραντίνα; Μπορεί να μη βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός για την καταπολέμηση της πανδημίας, όμως προσέφεραν θεραπεία με αντίδοτα ιδεών, καθώς η κρίση συνέβαλε στον ανορθολογισμό και ανέδειξε παλαιότερα και νέα προβλήματα θέτοντας σε δοκιμασία το ηθικό, πολιτικό και οικονομικό μας σύστημα. Σε αυτήν τη σειρά σημειώσεων, κατέγραψα ορισμένα επίκαιρα σημεία που αποτέλεσαν αντικείμενο φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ’ οίκον περιορισμού, συνδέοντάς τα με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές βάσης, αν θέλει κάποιος να αποκτήσει μια πληρέστερη θεωρητική αντίληψη κάθε θέματος.

Keywords
δεοντοκρατία / δίκαιη υγεία / ατομική ευθύνη

Η μαρτυρία του γιατρού στην Ισπανία για τις επικρατούσες συνθήκες «ιατρικής πολέμου», όπου το νοσηλευτικό προσωπικό έπρεπε να αποφασίσει ποιος θα ζήσει και ποιος θα πεθάνει, λόγω ανεπάρκειας μέσων και μονάδων εντατικής θεραπείας, ήταν συγκλονιστική. Αντίστοιχες καταστάσεις εκτυλίχθηκαν σε νοσοκομεία της Νέας Υόρκης και αλλού. Για ορισμένους (όπως για παράδειγμα για τους ωφελιμιστές), η επιλογή παροχής ιατρικής βοήθειας κατά προτεραιότητα σε ασθενείς με μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης ή σε νεότερους ασθενείς μοιάζει αυτονόητη. Για άλλους όμως –και μάλλον για τους περισσότερους που καλούνται να πάρουν τέτοιου είδους αποφάσεις– κάθε επιλογή αποτελεί ένα εφιαλτικό δίλημμα. 

Το σωστό, εν προκειμένω, σύμφωνα με τον Καντ, δεν πρέπει να γίνεται από συμπόνια ή καλοσύνη, αλλά ούτε από σκοπιμότητα ή υπολογίζοντας τις συνέπειες. Μοναδικό κριτήριο για την ορθή πράξη είναι το καθήκον, όπως αυτό επιβάλλεται από τη λογική και τις καθολικεύσιμες αρχές που κάποιος υιοθετεί και δεσμεύεται να τηρεί.

Δεν είναι μόνο η συμπόνια ή το συναίσθημα απέναντι στον συνάνθρωπο-ασθενή που κάνει μια τέτοια απόφαση βασανιστική. Η διλημματική αυτή κατάσταση οφείλεται κυρίως σε μια ισχυρή εσωτερική σύγκρουση. Μια σύγκρουση ανάμεσα στην επιβεβλημένη εκ των συνθηκών επιλογή και στο σύστημα αρχών το οποίο, συνειδητά ή εν αγνοία τους, οι εργαζόμενοι στον τομέα υγείας έχουν υιοθετήσει – ένα σύστημα αξιολόγησης και λήψης αποφάσεων που καθορίζει το καθήκον τους να πράξουν το σωστό: Να κάνουν δηλαδή ό,τι είναι ανθρωπίνως δυνατό για να σώσουν τους ασθενείς, ανεξάρτητα από το αν είναι νέοι, γέροι, πλούσιοι, φτωχοί, άσπροι, μαύροι, γυναίκες, άντρες, συγγενείς, φίλοι ή εχθροί. Γι' αυτούς, δεν έχει καμία σημασία αν ο ασθενής είναι κάποιος άστεγος ή ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου. Η στάση αυτή αντιπροσωπεύει τη θεωρία που ονομάζουμε δεοντοκρατία ή καντιανή ηθική. 

Το σωστό, εν προκειμένω, σύμφωνα με τον Καντ [1], δεν πρέπει να γίνεται από συμπόνια ή καλοσύνη, αλλά ούτε από σκοπιμότητα ή υπολογίζοντας τις συνέπειες. Μοναδικό κριτήριο για την ορθή πράξη είναι το καθήκον, όπως αυτό επιβάλλεται από τη λογική και τις καθολικεύσιμες αρχές που κάποιος υιοθετεί και δεσμεύεται να τηρεί. Αυτές τις αρχές, αποδεσμευμένος από υστεροβουλίες ή περιορισμούς, όντας δηλαδή ελεύθερος, μπορεί να επιλέξει κανείς θέτοντας ένα και μόνο ερώτημα στον εαυτό του: «Τι θα συνέβαινε αν όλοι οι άνθρωποι επέλεγαν να πράξουν έτσι όπως επιλέγω να πράξω εγώ;». Η λογική αυτή παράμετρος σύμφωνα με τον Καντ, το να πράττει κανείς έτσι ώστε η επιλογή του να μπορεί να είναι η επιλογή κάθε άλλου έλλογου ανθρώπου που βρίσκεται στο ίδιο δίλημμα, να μπορεί να γίνει δηλαδή καθολικός νόμος, ορίζει την περίφημη καντιανή κατηγορική προσταγή.

Η καθολικοποίηση των αρχών και των καθηκόντων που αυτές συνεπάγονται δεν αποτελεί μόνο γνώμονα για ένα σύστημα λήψης ηθικών αποφάσεων, αλλά και τη βάση για ένα σωστό σύστημα δικαιοσύνης. Ακολουθώντας την καντιανή παράδοση και το αίτημα για καθολικοποίηση των αρχών, ο αμερικανός φιλόσοφος Τζον Ρωλς εισηγήθηκε μια μορφή κοινωνικού ή «εξισωτικού» (όπως τον αποκαλούν κάποιοι) φιλελευθερισμού, σε επίπεδο ίσων αρχικών ευκαιριών [2]. Ο Ρωλς πρότεινε ότι ο σχεδιασμός και η οργάνωση των  κοινωνικών συνθηκών θα έπρεπε να γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε αν κάποιος βρεθεί σε οποιαδήποτε θέση μέσα σε αυτήν τη νέα κοινωνική συνθήκη, να θεωρεί ότι δεν μειονεκτεί έναντι των υπολοίπων ή ότι έχει αδικηθεί. Το επιχείρημα αυτό της «πρωταρχικής θέσης» όπως ονομάστηκε, σημαίνει ότι για να υπάρχει δικαιοσύνη για όλους, θα πρέπει οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες να είναι σχεδιασμένες με τέτοιον τρόπο, ώστε αυτές να είναι δίκαιες, είτε κάποιος είναι επιχειρηματίας, είτε υπάλληλος της καθαριότητας, χωρίς να γνωρίζει εκ των προτέρων ποιος θα είναι ο ρόλος του. 

Η ιδέα αυτή αποτέλεσε για πολλά χρόνια τον πυρήνα των συζητήσεων για τη δημόσια υγεία και επανήλθε ξανά στο προσκήνιο με την κρίση της πανδημίας. Ο φιλόσοφος Νόρμαν Ντάνιελς,[i] στο βιβλίο του Δίκαιη Υγεία: Καλύπτοντας σωστά τις ανάγκες της δημόσιας υγείας, [3] ακολουθεί το ίδιο θεωρητικό μονοπάτι με τον Ρωλς και επιχειρεί να απαντήσει σε μια σειρά από ερωτήματα που είναι θεμελιώδη για την κατανόηση των προβλημάτων, των πολιτικών και των στρατηγικών που ακολουθήθηκαν από τις διάφορες χώρες στην αντιμετώπιση της πανδημίας. Το επιχείρημα του Ντάνιελς είναι ότι η υγεία αποτελεί μια βασική «φυσική» αξία, όχι λόγω κάποιας μεταφυσικής ή άλλης παραδοχής, αλλά σύμφωνα με τη λογική, αφού για να υπάρχουν ηθικές (πόσο μάλλον οικονομικές) αξίες, θα πρέπει να υπάρχουν πρωτίστως άνθρωποι ζωντανοί και υγιείς. Συνεπώς η υγεία αποτελεί ένα αγαθό που μπαίνει σε πρώτη προτεραιότητα ανεξάρτητα από το ποιο είναι το κόστος. 

Προτεραιότητα στον σχεδιασμό ενός δίκαιου συστήματος υγείας θα πρέπει να έχουν οι ευπαθείς ομάδες και οι άνθρωποι που δεν έχουν τη δυνατότητα ιδίας ασφάλισης, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο μια κατάσταση πρωταρχικής δικαιοσύνης. 

Το δημόσιο σύστημα υγείας ωστόσο αποτελεί ένα κοινωνικό (και όχι ένα φυσικό) αγαθό. Αυτό σημαίνει ότι κάποιος θα πρέπει να το σχεδιάζει και να το διαχειρίζεται δίκαια, χαράσσοντας παράλληλα μια ρεαλιστική πολιτική. Το ότι οι πάντες θα επιθυμούσαν ένα παντοδύναμο, δωρεάν σύστημα υγείας για όλους, αποτελεί ευχή, αλλά όχι ένα σενάριο ρεαλιστικής πολιτικής, καθώς οι κρατικοί πόροι είναι πάντοτε ορισμένοι. Προτεραιότητα στον σχεδιασμό ενός δίκαιου συστήματος υγείας θα πρέπει να έχουν οι ευπαθείς ομάδες και οι άνθρωποι που δεν έχουν τη δυνατότητα ιδίας ασφάλισης, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο μια κατάσταση πρωταρχικής δικαιοσύνης. 

Μια πολιτική δίκαιης δημόσιας υγείας επιπρόσθετα, δεν θα πρέπει να περιορίζεται μόνο στις ιατρικές παροχές, αλλά παράλληλα θα πρέπει να στοχεύει σε μια συστηματική ενημέρωση, για την προστασία και τη φροντίδα των πολιτών. Το δεύτερο αυτό σκέλος είναι εξίσου σημαντικό, καθώς ένα δημόσιο σύστημα αποτελεί έναν δεσμό ανάμεσα στο κράτος και τους πολίτες, και συνδέει άμεσα την ευθύνη εκείνου που σχεδιάζει και διαχειρίζεται το σύστημα υγείας, με την ευθύνη του κάθε πολίτη ξεχωριστά, ο οποίος καλείται με υπευθυνότητα να φροντίζει προληπτικά την υγεία του, προσέχοντας για παράδειγμα τη διατροφή του, κάνοντας συστηματική άσκηση, αποφεύγοντας τις διάφορες επιβλαβείς για την υγεία ουσίες κ.ο.κ. 

Το ζήτημα της ατομικής ευθύνης[ii] άλλωστε είναι κομβικής σημασίας στη συγκεκριμένη γραμμή σκέψης που ξεκινάει από τον Ιμμάνουελ Καντ. Βασική προϋπόθεση για τον Γερμανό φιλόσοφο ώστε να θεωρείται κάποιος ηθικό και υπεύθυνο πρόσωπο είναι να διαθέτει την αυτονομία του – τη δυνατότητα δηλαδή να οριοθετεί ο ίδιος τις πράξεις του. Η πτυχή αυτή της ηθικής φιλοσοφίας, αποτέλεσε μια από τις πιο επίκαιρες συζητήσεις τις μέρες της πανδημίας. Η ατομική ευθύνη στον περιορισμό των δημόσιων επαφών και μετακινήσεων, στη λελογισμένη κατανάλωση στο σουπερμάρκετ, στη μείωση του φόρτου στις δομές υγείας, είναι μόνο ορισμένα από τα σημεία «δοκιμασίας» μιας καντιανής ηθικής συμπεριφοράς τις μέρες του κορονοϊού. 

* Ο ΑΛΚΗΣ ΓΟΥΝΑΡΗΣ είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας, επιστημονικός συνεργάτης 
και ερευνητής στο ΕΚΠΑ - https://alkisgounaris.gr/.


[i] Ο Ντάνιελς συμμετείχε στο task force του προέδρου Κλίντον για το πρόγραμμα μεταρρύθμισης της υγείας το 1992 και έτυχε δριμείας κριτικής από τους ρεπουμπλικανούς, τους ελευθεριακούς αλλά και τις αμερικανικές ασφαλιστικές εταιρείες.
[ii] Για το ζήτημα της ατομικής υπευθυνότητας και του να πράττει κανείς σύμφωνα με τη λογική στις μέρες της πανδημίας, διαβάστε εδώ.

ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 
ΕΠΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

[1] [2] [3] 
alt alt alt

Τα θεμέλια της Μεταφυσικής
των ηθών

Immanuel Kant
Μτφρ. Γιάννης Τζαβάρας
Δωδώνη

alt

Θεωρία της δικαιοσύνης
Τζων Ρωλς
Μτφρ. Φίλιππος Βασιλογιάννης
Πόλις


alt

Just Health
Meeting Health Needs Fairly
Norman Daniels
Cambridge University Press


alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ελευθερία, εθελοδουλία και ασημαντότητα», του Νίκου Ν. Μάλλιαρη (κριτική) – Μια σημαντική συμβολή στη μελέτη της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη

«Ελευθερία, εθελοδουλία και ασημαντότητα», του Νίκου Ν. Μάλλιαρη (κριτική) – Μια σημαντική συμβολή στη μελέτη της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη

Για το βιβλίο του Νίκου Ν. Μάλλιαρη, «Ελευθερία, Εθελοδουλία και Ασημαντότητα» (εκδ. Μάγμα).

Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεοελληνικής και ταυτόχρονα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας...

«Φόβος» του Κόρεϊ Ρόμπιν (κριτική) – Η πολιτική λειτουργία του φόβου στο διάβα της ιστορίας

«Φόβος» του Κόρεϊ Ρόμπιν (κριτική) – Η πολιτική λειτουργία του φόβου στο διάβα της ιστορίας

Για το βιβλίο του Κόρεϊ Ρόμπιν [Corey Robin] «Φόβος» (μτφρ. Ιουλία Πεντάζου, εκδ. Αλεξάνδρεια). Kεντρική εικόνα: Ο Λεβιάθαν κατά Χομπς © Wikimedia Commons.

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Στόχος του παρόντος βιβλίο...

«Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» του Βασίλη Κωστάκη (κριτική) – Το ποδόσφαιρο ως επιταχυντής κοινωνικών αλλαγών

«Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» του Βασίλη Κωστάκη (κριτική) – Το ποδόσφαιρο ως επιταχυντής κοινωνικών αλλαγών

Για το βιβλίο του Βασίλη Κωστάκη «Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» (εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα; ο σπουδαίος Βραζιλιάνος ποδοσφαιριστής Σόκρατες, ο οποίος υπήρξε και ένας άκρως πολιτικοποιημένος άνθρωπος. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

Για το βιβλίο «Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ [Guadalupe Nettel] (μτφρ. Νάννα Παπανικολάου, εκδ. Ίκαρος). Kεντρική εικόνα: έργο της street artist Οla Volo © olavolo.com.

Γράφει η Φανή Χατζή

Όσο η άποψη ότι ο γενε...

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

Για το ντοκιμαντέρ «TACK» (παραγωγή Onassis Culture) της Βάνιας Τέρνερ με πρωταγωνίστριες τη Σοφία Μπεκατώρου, που πρώτη ξεκίνησε το ελληνικό #MeToo, και την Αμαλία Προβελεγγίου, της οποίας η καταγγελία για βιασμό από τον προπονητή της από τα έντεκά της οδήγησε στην πρώτη δίκη-ορόσημο όχι μόνο για τη δικαίωσή της αλ...

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος σκηνοθετεί το εμβληματικό κείμενο του Σάμιουελ Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό» (1948) στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης από τις 15 μέχρι και τις 19 Μαΐου. Η παράσταση είναι στα ιταλικά με ελληνικούς υπέρτιτλους.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Υπάρχει μια «μικρή» ή μια «σύντομη» ιστορία για το… οτιδήποτε. Οι τίτλοι βιβλίων που επιχειρούν (και καταφέρνουν) να συμπυκνώσουν μεγάλα θέματα σε, συνήθως, ολιγοσέλιδα βιβλία είναι πάρα πολλοί. Εντυπωσιακά πολλοί. Στην παρακάτω πολύ ενδεικτική επιλογή είκοσι ενός βιβλίων μπορεί καν...

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ