plato

Για το βιβλίο του William Marx «Το μίσος για τη λογοτεχνία» (μτφρ. Αντώνης Αθανασόπουλος, εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Προκλητικός ο τίτλος του βιβλίου; Προκλητικός γιατί η λογοτεχνία είτε ως πραγματική αξία είτε ως συμβολικό κεφάλαιο συνήθως εκλαμβάνεται θετικά, ακόμα κι από αυτούς που δεν διαβάζουν. Όμως ταυτόχρονα δεν είναι καθόλου παραπλανητικός, αφού ο γάλλος καθηγητής της Συγκριτικής Φιλολογίας William Marx αναζητεί όντως τα ίχνη των ποικίλων αντιδράσεων εις βάρος της τέχνης του λόγου και των θεραπόντων της. 

Οι πρώτες αδέσποτες βολές έρχονται από τον Ξενοκράτη και τον Ηράκλειτο, για να ακολουθήσει ο Πλάτων. Η φιλοσοφία, δηλαδή, ως φορέας του ορθού λόγου, επιχειρεί να παραγκωνίσει τη μυθολογία -στο περιεχόμενο και το ύφος- της ποίησης και να ενθρονίσει τη λογική.

Οι πρώτες αδέσποτες βολές έρχονται από τον Ξενοκράτη και τον Ηράκλειτο, για να ακολουθήσει ο Πλάτων. Η φιλοσοφία, δηλαδή, ως φορέας του ορθού λόγου, επιχειρεί να παραγκωνίσει τη μυθολογία –στο περιεχόμενο και το ύφος– της ποίησης και να ενθρονίσει τη λογική. Ειδικά ο Πλάτωνας θεωρεί άχρηστες τις ποιητικές υπερβολές, εκτός αν… η λογοτεχνία τεθεί στην υπηρεσία της Πολιτείας και προπαγανδίσει τη «σωστή» γραμμή που θα εξυπηρετήσει το σχέδιο της νέας κοινωνίας. Ανάλογα, σκεφτόταν η νέα θρησκεία του Χριστιανισμού, που θα ήθελε μια αποκαθαρμένη από τις παγανιστικές και αισθητικές πρακτικές ποίηση, ή η επιστήμη του 20ού αιώνα, η οποία θεωρεί κατώτερη την τέχνη του λόγου και καταξιώνει μόνο την επιστημονική σκέψη, τον ορθό λόγο και την ώθηση που δίνει και θα δώσει στην ανθρωπότητα. Η επιστήμη ως χρησιμοθηρικός θεσμός δεν καταλαβαίνει την «α-νοησία» της τέχνης.

Το ζητούμενο είναι ποιος θα γίνει Χαλίφης στη θέση του Χαλίφη. Ήδη από τότε που η ποίηση είχε ισχυρό κύρος, με τους ποιητές να είναι οι φορείς της πραγματικής ή της συμβολικής αλήθειας, αρχίζουν να αναπτύσσονται άλλοι λόγοι, οι οποίοι επιδιώκουν να διεκδικήσουν την εξουσία στην ανθρώπινη σκέψη, ώστε να αντικαταστήσουν τη λογοτεχνία. Η φιλοσοφία, η θρησκεία, η επιστήμη είναι οι δελφίνοι που κατά καιρούς εξέφρασαν μια αντιλογοτεχνική (σύμφωνα με τον William Marx) ρητορεία, ώστε να αποκτήσουν το προνόμιο της κατοχής και διανομής της μείζονος αλήθειας.

Κι έπειτα έρχεται η ηθική να κατηγορήσει τη λογοτεχνία για ανηθικότητα και για κλονισμό της τρέχουσας αξιακής βάσης. Από τον Σαβοναρόλα ως τον Tanneguy Le Fèvre υιό κι από τον Σωκράτη μέχρι τον Rousseau ακούστηκαν κατά καιρούς απόψεις για ασέβεια της ποίησης, για ηθική εκτροπή, για αντιδεοντολογική στάση, για αντιπαιδαγωγική χρήση, για εξαχρείωση των ηθών, για μαλθακότητα κ.λπ. Θα έλεγα ότι το συγκεκριμένο κεφάλαιο του William Marx είναι το πιο αδύναμο, κυρίως επειδή επικεντρώθηκε σε μερικές αντιδικίες γύρω από το θέμα και δεν απλώθηκε σε μια γενικότερη παρουσίαση πολυάριθμων «δικών» εναντίον της ηθικής που εκφράζει η ποίηση σε κάθε εποχή. Κι έπειτα η κοινωνία, η πολιτική δηλαδή, οι θετικές επιστήμες, οι πολιτισμικές σπουδές, η κοινωνιολογία κ.ά. επιχειρούν διαχρονικά να υποβιβάσουν τη λογοτεχνία και να απαξιώσουν τους καρπούς της.

William Marx
Ο Γ. Μαρξ γεννήθηκε στο Villeneuve-lès-Avignon
της Γαλλίας το 1966. Είναι απόφοιτος της École 
normale supérieure και διδάκτωρ της συγκριτικής 
φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης.


 

Το βιβλίο του William Marx θέτει βασικά θέματα στην ιστορία της λογοτεχνίας και κυρίως ως προς τη θέση της μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Το ότι αυτή δέχεται επιθέσεις σημαίνει ότι είτε ως πραγματικό είτε ως συμβολικό κεφάλαιο εξακολουθεί να κατέχει σημαντική θέση. Αν σήμερα δεν δέχεται επιθέσεις, τόσες τουλάχιστον όσο παλιά, ίσως σημαίνει ότι έχει χάσει το κύρος της. Ή αν εκτιμήσουμε ότι ακόμα η λογοτεχνία θεωρείται από μερικούς απειλή, τότε αυτό πρέπει να μας κάνει αισιόδοξους γιατί αυτό ισοδυναμεί με αναγνώριση δύναμης.

Ωστόσο, ένα ζήτημα που εγείρει το βιβλίο είναι η αποσιώπηση των διώξεων που υπέστησαν οι συγγραφείς από την εξουσία, πολιτική ή θρησκευτική. Κι ενώ ο γάλλος κριτικός υπαινίσσεται και κάνει αναφορές στην πολιτική ή τη θρησκεία, δεν τονίζει τις υπαρκτές διώξεις και επομένως δεν μελετά την απειλή που νιώθουν οι εκάστοτε εξουσίες από τον λογοτεχνικό λόγο. Γιατί άραγε προσπερνά γρήγορα τέτοιες επιθέσεις; Πιθανόν, επειδή η εκάστοτε εξουσία δεν επιζήτησε να πάρει τη θέση της λογοτεχνίας, όπως η φιλοσοφία ή οι πολιτισμικές σπουδές. Έτσι, οι διώξεις τέτοιου είδους δεν ενδιαφέρουν τον William Marx, ο οποίος αναλύει τον αντιλογοτεχνικό λόγο ως δελφίνο και ως φόβητρο.

Εξαιρετικό βιβλίο, όχι τόσο για την ευρύτητα των παραδειγμάτων του, όσο και το ίδιο το θέμα που θέτει, θέμα που φωτίζει ξανά τη λογοτεχνία και την ισχύ της.

*  Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο του βιβλίο, η «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2018)
 
 Στην κεντρική εικόνα, άγαλμα του Πλάτωνα, ενός από τους πρώτους «εχθρούς» της λογοτεχνίας. 
 
marx williamΤο μίσος για τη λογοτεχνία
William Marx
Μτφρ. Αντώνης Αθανασόπουλος
Πόλις 2019
Σελ. 320, τιμή εκδότη: €16,00
 
politeia link more

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Σε συνέντευξή του στο Revistascena, ο Νορβηγός δραματουργός Jon Fosse μίλησε για την πολυετή πορεία του στον χώρο του θεάτρου. Τα πρώτα δύο μέρη της γνωστής επταλογίας του «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Σωτήρη Σουλιώτη.

Επιμέλεια: ...

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ