«Η τρυφερότητα του πατέρα» (κριτική) – Το συναίσθημα και η στοργή δεν είναι ξένα στον άντρα

Τοποθετημένος στο «άρμα» της προστασίας από εξωτερικούς κινδύνους, της τροφοδοσίας της οικογένειας με τα χρειώδη και της εκ του μακρόθεν συναισθηματικής ανάπτυξης των παιδιών του, για αιώνες ο πατέρας, ακόμη κι αυτός που θα μπορούσε να θεωρηθεί «καλός», πόρρω απείχε από την τρυφερότητα.

Σε μια εποχή που οι κοινωνικοί ρόλοι αναμορφώνονται ως προς το ποιοι έχουν τη δυνατότητα να τους φέρουν και ακόμη πιο συγκεκριμένα η διεκδκητικότητα των γυναικών σε πολλά πεδία καθίσταται δεδομένη και χρήσιμη, ο άντρας οφείλει να δει το κομμάτι του συναισθήματος όχι ως κάτι τρωτό και μη εντάξιμο στην εικόνα του, αλλά ως κάτι απόλυτα συναφές με την εγγενή ιδιοσυστασία του.

Μια σχέση που χτίζεται 

Ο Αργεντινός ψυχαναλυτής Μαρτίν Μπερασάιν με το βιβλίο του Η τρυφερότητα του πατέρα (μτφρ. Γιώτα Ποταμιάνου, εκδ. Μέλλον) εστιάζει σ’ αυτή την ιδιαίτερη σχέση που χτίζεται μέρα μερα ανάμεσα στον πατέρα και τα παιδιά του. Ή, μάλλον, χτίζεται όταν ο πατέρας ξεπερνάει τον κοινωνικό «σκόπελο», απόρροια της πατριαρχικής δομής των κοινωνιών μας που θέλει τους άντρες ισχυρούς, άρα συναισθηματικά αποστασιοποιημένους έως και πάγωμένους, αλλιώς όχι μόνο δεν χτίζεται, αλλά γκρεμίζεται αυτομάτως.

Το βιβλίο του Μπερασάιν είναι μια διευρυμένη επανέκδοση του βιβλίου που είχε γράψει το 2012 με τα κυρίαρχα ζητήματα και τα συμπέρασματα εκείνου του βιβλίου να ακολουθούν και να ορίζουν και το παρόν.

Είναι οι κοινωνικές επιταγές, φαλλοκρατικές, αν μη τι άλλο, που μετατρέπουν τον άντρα σε ένα παγωμένο συναισθηματικά ον, αφήνοντας την πρωτοκαθεδρία του συναισθήματος στις γυναίκες.

Κατά τον Μπερασάιν, ενώ υπάρχουν αρκετές μελέτες και ογκώδης βιβλιογραφία (όπως φυσικά και επιστημονικές παρατηρήσεις) ως προς την επίδραση που έχει στα παιδιά η μητρική αγάπη και θαπλωρή, κάτι αντίστοιχο δεν βρίσκει κανείς εύκολα όταν προσπαθεί να βρει συσχετίσεις ανάμεσα στον πατέρα και τα παιδιά.

Τα συναισθήματα δεν έχουν φύλο 

Κι όμως, τα συναισθήματα δεν έχουν φύλο, όπως μπορεί να κατανοήσει κανείς διαβάζοντας το βιβλίο. Μπορεί οι κοινωνίες μας να θεωρούν πως τα συναισθήματα, ως κάτι πηγαίο, ανήκουν στο γυναικείο «οπλοστάσιο», εντούτοις, πάνω από όλα είναι ανθρώπινες ιδιότητες, άρα εκπτορεύονται τόσο από τις ανδρικές εσωτερικές «ορμές» όσο και τις γυναικείες.

Αυτό μας δείχνει πως δεν χρειάζεται να καταφύγουμε σε λογής ανθρωπολιγικές μελέτες για να κατανοήσουμε το φαινόμενο της απουσίας (παντελούς ή μέρους) συναισθήματος ή ενσυναίσθησης από τους άντρες. Κανένας Δαρβίνος δεν θα «προστρέξει» να μας επιβεβαιώσει μια τέτοια θεωρία. Πολύ απλά διότι δεν μπορεί να στηριχθεί επιστημονικά.

Ο Μαρτίν Μπερασάιν έχει σπουδάσει Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες και η εκπαίδευσή του περιλαμβάνει την ψυχανάλυση και τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία. Έχει επηρεαστεί επίσης από τη Θετική Ψυχολογία. Έχει ασχοληθεί ενδελεχώς με την αντιμετώπιση αγχωδών διαταραχών, κρίσεων πανικού, φοβιών και κατάθλιψης. Η κλινική του εμπειρία και τα προσωπικά του ενδιαφέροντα σχετίζονται με τη θεραπεία της παχυσαρκίας, των διατροφικών διαταραχών και των ψυχοσωματικών διαταραχών.

Είναι οι κοινωνικές επιταγές, φαλλοκρατικές, αν μη τι άλλο, που μετατρέπουν τον άντρα σε ένα παγωμένο συναισθηματικά ον, αφήνοντας την πρωτοκαθεδρία του συναισθήματος στις γυναίκες.

Κι αν αυτό το μοντέλο «περπάτησε» για αιώνες, με τις γυναίκες να περιορίζονται σε οικιακές δεσμεύσεις, απέχοντας από την αγορά εργασίας ή άλλου τύπου κοινωνικές εκδηλώσεις, σήμερα κάτι τέτοιο δεν μπορεί να επιβληθεί ως κυρίαρχο μοντέλο.

Ο Μπερασάιν σημειώνει με επίταση τις αλλαγές που επισυμβαίνουν στις σύγχρονες οικογένειες όπου οι χωρισμοί είναι περισσότεροι ή οι γυναίκες αποφασίζουν πιο εύκολα να αφήσουν κατά μέρος τη μητρότητα προς χάρη της επαγγελματικής τους ανέλιξης.

Ο Μπερασάιν σημειώνει με επίταση τις αλλαγές που επισυμβαίνουν στις σύγχρονες οικογένειες όπου οι χωρισμοί είναι περισσότεροι ή οι γυναίκες αποφασίζουν πιο εύκολα να αφήσουν κατά μέρος τη μητρότητα προς χάρη της επαγγελματικής τους ανέλιξης. Ως εκ τούτου, σε αυτή τη νέα συνθήκη ο άντρας δεν γίνεται να ορίζεται με παλαιού τύπου συναισθηματικές ενσαρκώσεις. Το δείγμα του άντρα που θεωρεί ότι η τρυφερότητα είναι συνώνυμη της τρωτότητας ή της απουσίας ανδρισμού, στις μέρες μας δεν γίνεται να θεωρηθεί αποδοτικό.

Ο Μπερασάιν επιμένει, όσο σημαντική είναι η αγάπη που δείχνει μια μητέρα προς τα παιδιά της για την ψυχολογική και συναισθηματική τους ανάπτυξη (τουλάχιστον έως τα δέκα χρόνια, εκεί όπου αναπτύσσονται όλα αυτά τα χαρακτηριστικά), άλλο τόσο είναι κι αυτή του πατέρα. Μπορεί να μην υπερτονίζεται ή ακόμη και να υποτιμάται η σπουδαιότητά της, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν υφίσταται.

Σαν την επίγευση του κεραυνού 

Φυσικά, η αγάπη του πατέρα προς τα παιδιά του υπήρχε σε όλους τους πολιτισμούς, αλλά όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, είχε την επίγευση της σιωπής και τη φωνή του κεραυνού. Ήταν ένα θέμα για το οποίο ουδείς μιλούσε. Ωσάν να μην υπήρχε ή να μην χρειαζόταν να υπάρξει.

Προφανώς κάτι τέτοιο αλλάζει δραστικά στον 21ο αιώνα, όπως και κάμποσες άλλες από τις παλαιές σταθερές που όριζαν τις ανθρώπινες σχέσεις. Κατά τον Μπερασάιν, στο μέλλον το νέο κύρος του άντρα δεν θα προέρχεται από το πόσο δυναμικός είναι ή πόση ασφάλεια δύναται να προσφέρει στα μέλη της οικογένειάς του (όχι αμελητέο, αλλά σίγουρα όχι κυρίαρχο), αλλά από το πόση τρυφερότητα μπορεί να δείξει.

Θα έλεγε κανείς πως απευθύνεται σε εκείνους τους άντρες που αναζητούν τον τρόπο, αλλά δεν βρίσκουν το έρμα να κάνουν το πρώτο βήμα.

Το βιβλίο, αν και προέρχεται από ψυχαναλυτή που στηρίζει πολλά από τα συμπεράσματά του στις συνεδρίες που κάνει με τους ασθενείς του, δεν απευθύνεται μόνο σε ειδικούς, αλλά και στον απλό αναγνώστη. Θα έλεγε κανείς πως απευθύνεται σε εκείνους τους άντρες που αναζητούν τον τρόπο, αλλά δεν βρίσκουν το έρμα να κάνουν το πρώτο βήμα. Αν διαβάσουν το βιβλίο με ανοιχτό μυαλό και με διάθεση να υπερβούν τα στεγανά τους, τότε σίγουρα θα αναβαπτιστούν εσωτερικά. Σ’ αυτή την περίπτωση το κέρδος θα είναι διπλό: για τους ίδιους και τα παιδιά τους.