psifiakes spoudes kentriki

Για τον συλλογικό τόμο «Εισαγωγή στις ψηφιακές σπουδές» (εκδ. Ροπή), σε επιμέλεια του Μανώλη Πατηνιώτη. Στην κεντρική εικόνα, Digital art από τη ρωσίδα καλλιτέχνιδα Mignon Zakuga.

Του Δημήτρη Πετάκου

Ο συλλογικός τόμος Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές ανήκει σε αυτές τις περιπτώσεις που μπορεί να ειπωθεί με ευκολία ότι αποτελεί συμβολή και τομή στον ακαδημαϊκό χώρο – και όχι μόνο. Το έργο είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας και προέκυψε στο πλαίσιο του μαθήματος «Ψηφιακές Σπουδές» στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών και της Τεχνολογίας» του τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (ΕΚΠΑ) και υπό την καθοδήγηση του καθηγητή ιστορίας της επιστήμης Μανώλη Πατηνιώτη. Οι Ψηφιακές Σπουδές αποτελούν μια διεπιστημονική περιοχή που ασχολείται με τις ευρύτερες πολιτισμικές διαστάσεις που έχει η μετάβαση στην ψηφιακότητα. Το συγκεκριμένο έργο έχει κάποια πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά που το κάνουν ξεχωριστό.

Τα κείμενα που επέλεξαν οι μεταφραστές μας φέρνουν αντιμέτωπους και αντιμέτωπες με τις διεπιστημονικές διασταυρώσεις μέσα από τις οποίες συγκροτείται το ευρύ εγχείρημα των Ψηφιακών Σπουδών. Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι στις Ψηφιακές Σπουδές δεν συναντιούνται απλώς διαφορετικά επιστημονικά πεδία αλλά μετασχηματίζονται και τα ίδια. Πεδία, όπως η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία και η κοινωνιολογία, καλούνται να επανεπινοήσουν τους «χώρους» τους, τα μεθοδολογικά τους εργαλεία αλλά και τις έννοιές τους. Για παράδειγμα, όπως φαίνεται στα κείμενα των Putnam και Chalmers, η έννοια της συνείδησης έχει εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στον ψηφιακό χώρο. Τι σημαίνει συνείδηση για ένα ρομπότ ή τι σημαίνει συνειδητή εμπειρία στο πλαίσιο της τεχνητής νοημοσύνης παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα, που δεν θα μπορούσαν να έχουν τεθεί εκτός του πλαισίου της ψηφιακότητας. Κατά συνέπεια, τα ερμηνευτικά μας εργαλεία πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα νέο περιβάλλον. Επίσης, τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο. Υπό αυτή την έννοια, ο συγκεκριμένος συλλογικός τόμος δεν αναδεικνύει απλώς την ανάγκη για διεπιστημονικές μελέτες. Αυτό θα ήταν τετριμμένο. Αυτό που αναδεικνύει είναι η ανάγκη διασταυρώσεων μέσα από τις οποίες θα τεθούν νέες οριοθετήσεις και νέοι μετασχηματισμοί των διανοητικών επικρατειών.

Τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο.

Τα άρθρα του συλλογικού τόμου δίνουν στους αναγνώστες τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με την ιστορική και θεωρητική εξέλιξη των μελετών που αφορούν την ψηφιακότητα. Ακόμη και η σειρά με την οποία έχουν τοποθετηθεί είναι σημαντική. Επίσης, πριν από κάθε άρθρο ή ένα σύνολο άρθρων, οι μεταφράστριες και μεταφραστές έχουν σύντομα εισαγωγικά κείμενα που θέτουν τους θεωρητικούς προβληματισμούς, τα βασικά ερωτήματα και προβλήματα, καθώς και το ιστορικό πλαίσιο των μεταφρασμένων κειμένων. Τα μεταφρασμένα άρθρα, όμως, δεν έχουν μόνο ιστορική αξία αλλά και βαθιά φιλοσοφική. Η μετάβαση στην ψηφιακότητα και η κριτική επισκόπηση αυτής της πορείας επαναφέρει και αναθεωρεί διαρκώς μερικά από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά ερωτήματα που αφορούν τη θέαση του εαυτού και της θέσης του σε αυτόν τον νέο κόσμο. Ποια είναι η σχέση πραγματικού και φανταστικού; Τι σηματοδοτεί η άρση διπολικών ερμηνευτικών σχημάτων στον ψηφιακό χώρο, όπως του καρτεσιανού δυϊσμού σώματος και νου, της ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, του φυσικού και τεχνητού, του πραγματικού και φανταστικού κ.λπ.; Υπάρχουν κριτήρια που μπορούν να προσδιορίσουν με ακρίβεια πότε κάτι έχει συνείδηση; Ενσωματώνουν οι μηχανές μεταφυσική; Μπορούν να είναι ελεύθερες; Μπορεί μια μηχανή να πάρει πολιτικές ή ηθικές αποφάσεις; Πόσο και σε τι διαφέρει μια μηχανή από έναν άνθρωπο και ένας άνθρωπος από μια μηχανή; Τελικά, τα ανδροειδή ονειρεύονται ηλεκτρικά πρόβατα, όπως αναρωτήθηκε ο Φίλιπ Κ. Ντικ;

M C Escher Bond of Union 1956

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. Η διάταξη των κειμένων αποτελεί μια δυναμική εξελικτική αφήγηση της επέκτασης του ψηφιακού χώρου. Καθώς διατρέχει ο αναγνώστης τον τόμο, είναι σαν να έρχεται αντιμέτωπος με τη διαρκή διεύρυνση αυτού του διανοητικού χάρτη. Πρόκειται για μια διεύρυνση που μεταλλάσσει τους κατοίκους αυτού του νέου κόσμου. Όπως συνέβη και με την αποικιοκρατία, ο νέος χώρος, ο οποίος αποτελείται από ροές πληροφοριών και κόμβους νοημάτων, συγκροτείται και οριοθετείται μέσα από πρακτικές κανονικοποίησης. Αυτές οι πρακτικές περιλαμβάνουν αιτήματα ελέγχου, πειθαρχίας, εκμετάλλευσης, παραγωγής, κέρδους, επιτήρησης, προσαρμογής, απελευθέρωσης, κ.λπ.. Η ανίχνευση και κριτική ερμηνεία αυτών των πρακτικών είναι θεμελιώδης στην προσπάθεια νέων οριοθετήσεων. Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. [...] Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Τι είναι, τελικά, αυτό το βιβλίο; Αυτό το βιβλίο είναι ο χάρτης ενός χώρου. Ο χώρος αυτός είναι ο ψηφιακός. Υπάρχει η παρανόηση ότι ο ψηφιακός χώρος δεν είναι παρά ένας κατακερματισμένος φυσικός κόσμος ή, στην «καλύτερη» περίπτωση, μια αναπαράσταση της πραγματικότητας. Δεν είναι τίποτα από αυτά και ο συγκεκριμένος τόμος το κάνει ρητό με διάφορους τρόπους. Δεν είναι ένας χώρος μέσα στον φυσικό χώρο ή δίπλα σε εκείνον. Δεν είναι ένας χώρος που υπάρχει επειδή υπάρχει ο φυσικός χώρος. Δεν είναι ένας χώρος που έχει κανόνες αντίστοιχους με εκείνους του φυσικού χώρου. Είναι ένας χώρος που επινοήσαμε και ως τέτοιος είναι εγγενώς και απολύτως κανονικός. Ο παρών συλλογικός τόμος φέρνει τους αναγνώστες σε επαφή με τους κανόνες που διέπουν αυτόν τον χώρο αλλά και τις οντότητές του, οι οποίες είναι πλασμένες από την ουσία της πληροφορίας. Μέσα από όλα τα κείμενα του βιβλίου, γίνεται εμφανές ότι στον ψηφιακό χώρο παράγεται νέα γνώση και δεν καλούμαστε απλώς να αναρωτηθούμε για την ωφελιμότητά της. Καλούμαστε, μέσω αυτής, να πλάσουμε νέες οντότητες, να δημιουργήσουμε νέες επικράτειες, να παραβιάσουμε και να επινοήσουμε νέους εαυτούς.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΑΚΟΣ είναι Διδάκτωρ Ιστορίας της Επιστήμης στο Ε.Κ.Π.Α.


syllogiko psifiakes spoudesΕισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές
ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ
Επιμέλεια τόμου: ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΑΤΗΝΙΩΤΗΣ
ΡΟΠΗ 2020
Σελ. 422, τιμή εκδότη €19,10


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στον καθρέφτη του Δαρβίνου, του Σπύρου Σφενδουράκη

Στον καθρέφτη του Δαρβίνου, του Σπύρου Σφενδουράκη

Μερικές σκέψεις μπροστά στον «Καθρέφτη του Δαρβίνου», το βιβλίο του Σπύρου Σφενδουράκη, το οποίο κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Κεντρική εικόνα © Godpuppett.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Η δαρβινική θεωρία εξηγεί την ύπαρξή μας...

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Το ταξίδι των γονιδίων μας, του Γιοχάνες Κράουζε – Είμαστε όλοι από κάπου αλλού

Για το βιβλίο του Johannes Krause  σε συνεργασία με τον Thomas Trappe «Το ταξίδι των γονιδίων μας. Πώς η μετανάστευση διαμόρφωσε τις σύγχρονες κοινωνίες» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, εκδ. Διόπτρα).

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

...
Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Για τον συλλογικό τόμο «Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία – Νέες φιλοσοφικές και ιστορικές προσεγγίσεις» (Επιμελητές τόμου: Σωτήρης Μητραλέξης, Paul Tyson, Peter Harrison, επίμετρο: Αθανάσιος Σ. Φωκάς, εκδ. Ροπή). Κεντρική εικόνα: Γαλιλαίος: «Κι όμως γυρίζει».

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τρία ποιήματα της Γιολάντας Σακελλαρίου

Τρία ποιήματα της Γιολάντας Σακελλαρίου

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, η Γιολάντα Σακελλαρίου.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ

Τρελό φεγγάρι...

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Η ρωμαλέα γραφή του Γιώργου Κάτου

Αναφορά σε δύο βιβλία του Θεσσαλονικιού συγγραφέα, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πριν από 14 χρόνια.

Του Παναγιώτη Γούτα

Μια υποτιμημένη, ελαφρώς ξεχασμένη από το πλατύ αναγνωστικό κοινό της χώρας και την κριτική, ωστόσο σημαντική μορφή των γραμμάτων ...

Πιστή και ενάρετη νύχτα, της Λουίζ Γκλικ

Πιστή και ενάρετη νύχτα, της Λουίζ Γκλικ

Για την ποιητική συλλογή της –βραβευμένης με Νόμπελ Λογοτεχνίας– Louise Glück «Πιστή και ενάρετη νύχτα» (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, Δήμητρα Κωτούλα, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Τη γνώριζα ελάχιστα, την είχα διαβάσει, ίσως, λίγο περισσότερ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί αρχές Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο χρόνο για ανάγνωση, ίσως και περισσότερη περιέργεια για κάτι αλλιώτικο. Έτσι, στον κατάλογο με τις προτάσεις μας, αν και δεσπόζουν τα μεταφρασμένα μυ...

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Επιλογές 18 ελληνικών και μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Και για τους «σκληροπυρηνικούς» του είδους προτείνεται ενθέρμως μια μελέτη για το «Latin Noir».

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

19 Ιουλίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ