psifiakes spoudes kentriki

Για τον συλλογικό τόμο «Εισαγωγή στις ψηφιακές σπουδές» (εκδ. Ροπή), σε επιμέλεια του Μανώλη Πατηνιώτη. Στην κεντρική εικόνα, Digital art από τη ρωσίδα καλλιτέχνιδα Mignon Zakuga.

Του Δημήτρη Πετάκου

Ο συλλογικός τόμος Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές ανήκει σε αυτές τις περιπτώσεις που μπορεί να ειπωθεί με ευκολία ότι αποτελεί συμβολή και τομή στον ακαδημαϊκό χώρο – και όχι μόνο. Το έργο είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας και προέκυψε στο πλαίσιο του μαθήματος «Ψηφιακές Σπουδές» στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών και της Τεχνολογίας» του τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (ΕΚΠΑ) και υπό την καθοδήγηση του καθηγητή ιστορίας της επιστήμης Μανώλη Πατηνιώτη. Οι Ψηφιακές Σπουδές αποτελούν μια διεπιστημονική περιοχή που ασχολείται με τις ευρύτερες πολιτισμικές διαστάσεις που έχει η μετάβαση στην ψηφιακότητα. Το συγκεκριμένο έργο έχει κάποια πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά που το κάνουν ξεχωριστό.

Τα κείμενα που επέλεξαν οι μεταφραστές μας φέρνουν αντιμέτωπους και αντιμέτωπες με τις διεπιστημονικές διασταυρώσεις μέσα από τις οποίες συγκροτείται το ευρύ εγχείρημα των Ψηφιακών Σπουδών. Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι στις Ψηφιακές Σπουδές δεν συναντιούνται απλώς διαφορετικά επιστημονικά πεδία αλλά μετασχηματίζονται και τα ίδια. Πεδία, όπως η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία και η κοινωνιολογία, καλούνται να επανεπινοήσουν τους «χώρους» τους, τα μεθοδολογικά τους εργαλεία αλλά και τις έννοιές τους. Για παράδειγμα, όπως φαίνεται στα κείμενα των Putnam και Chalmers, η έννοια της συνείδησης έχει εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στον ψηφιακό χώρο. Τι σημαίνει συνείδηση για ένα ρομπότ ή τι σημαίνει συνειδητή εμπειρία στο πλαίσιο της τεχνητής νοημοσύνης παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα, που δεν θα μπορούσαν να έχουν τεθεί εκτός του πλαισίου της ψηφιακότητας. Κατά συνέπεια, τα ερμηνευτικά μας εργαλεία πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα νέο περιβάλλον. Επίσης, τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο. Υπό αυτή την έννοια, ο συγκεκριμένος συλλογικός τόμος δεν αναδεικνύει απλώς την ανάγκη για διεπιστημονικές μελέτες. Αυτό θα ήταν τετριμμένο. Αυτό που αναδεικνύει είναι η ανάγκη διασταυρώσεων μέσα από τις οποίες θα τεθούν νέες οριοθετήσεις και νέοι μετασχηματισμοί των διανοητικών επικρατειών.

Τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο.

Τα άρθρα του συλλογικού τόμου δίνουν στους αναγνώστες τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με την ιστορική και θεωρητική εξέλιξη των μελετών που αφορούν την ψηφιακότητα. Ακόμη και η σειρά με την οποία έχουν τοποθετηθεί είναι σημαντική. Επίσης, πριν από κάθε άρθρο ή ένα σύνολο άρθρων, οι μεταφράστριες και μεταφραστές έχουν σύντομα εισαγωγικά κείμενα που θέτουν τους θεωρητικούς προβληματισμούς, τα βασικά ερωτήματα και προβλήματα, καθώς και το ιστορικό πλαίσιο των μεταφρασμένων κειμένων. Τα μεταφρασμένα άρθρα, όμως, δεν έχουν μόνο ιστορική αξία αλλά και βαθιά φιλοσοφική. Η μετάβαση στην ψηφιακότητα και η κριτική επισκόπηση αυτής της πορείας επαναφέρει και αναθεωρεί διαρκώς μερικά από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά ερωτήματα που αφορούν τη θέαση του εαυτού και της θέσης του σε αυτόν τον νέο κόσμο. Ποια είναι η σχέση πραγματικού και φανταστικού; Τι σηματοδοτεί η άρση διπολικών ερμηνευτικών σχημάτων στον ψηφιακό χώρο, όπως του καρτεσιανού δυϊσμού σώματος και νου, της ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, του φυσικού και τεχνητού, του πραγματικού και φανταστικού κ.λπ.; Υπάρχουν κριτήρια που μπορούν να προσδιορίσουν με ακρίβεια πότε κάτι έχει συνείδηση; Ενσωματώνουν οι μηχανές μεταφυσική; Μπορούν να είναι ελεύθερες; Μπορεί μια μηχανή να πάρει πολιτικές ή ηθικές αποφάσεις; Πόσο και σε τι διαφέρει μια μηχανή από έναν άνθρωπο και ένας άνθρωπος από μια μηχανή; Τελικά, τα ανδροειδή ονειρεύονται ηλεκτρικά πρόβατα, όπως αναρωτήθηκε ο Φίλιπ Κ. Ντικ;

M C Escher Bond of Union 1956

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. Η διάταξη των κειμένων αποτελεί μια δυναμική εξελικτική αφήγηση της επέκτασης του ψηφιακού χώρου. Καθώς διατρέχει ο αναγνώστης τον τόμο, είναι σαν να έρχεται αντιμέτωπος με τη διαρκή διεύρυνση αυτού του διανοητικού χάρτη. Πρόκειται για μια διεύρυνση που μεταλλάσσει τους κατοίκους αυτού του νέου κόσμου. Όπως συνέβη και με την αποικιοκρατία, ο νέος χώρος, ο οποίος αποτελείται από ροές πληροφοριών και κόμβους νοημάτων, συγκροτείται και οριοθετείται μέσα από πρακτικές κανονικοποίησης. Αυτές οι πρακτικές περιλαμβάνουν αιτήματα ελέγχου, πειθαρχίας, εκμετάλλευσης, παραγωγής, κέρδους, επιτήρησης, προσαρμογής, απελευθέρωσης, κ.λπ.. Η ανίχνευση και κριτική ερμηνεία αυτών των πρακτικών είναι θεμελιώδης στην προσπάθεια νέων οριοθετήσεων. Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. [...] Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Τι είναι, τελικά, αυτό το βιβλίο; Αυτό το βιβλίο είναι ο χάρτης ενός χώρου. Ο χώρος αυτός είναι ο ψηφιακός. Υπάρχει η παρανόηση ότι ο ψηφιακός χώρος δεν είναι παρά ένας κατακερματισμένος φυσικός κόσμος ή, στην «καλύτερη» περίπτωση, μια αναπαράσταση της πραγματικότητας. Δεν είναι τίποτα από αυτά και ο συγκεκριμένος τόμος το κάνει ρητό με διάφορους τρόπους. Δεν είναι ένας χώρος μέσα στον φυσικό χώρο ή δίπλα σε εκείνον. Δεν είναι ένας χώρος που υπάρχει επειδή υπάρχει ο φυσικός χώρος. Δεν είναι ένας χώρος που έχει κανόνες αντίστοιχους με εκείνους του φυσικού χώρου. Είναι ένας χώρος που επινοήσαμε και ως τέτοιος είναι εγγενώς και απολύτως κανονικός. Ο παρών συλλογικός τόμος φέρνει τους αναγνώστες σε επαφή με τους κανόνες που διέπουν αυτόν τον χώρο αλλά και τις οντότητές του, οι οποίες είναι πλασμένες από την ουσία της πληροφορίας. Μέσα από όλα τα κείμενα του βιβλίου, γίνεται εμφανές ότι στον ψηφιακό χώρο παράγεται νέα γνώση και δεν καλούμαστε απλώς να αναρωτηθούμε για την ωφελιμότητά της. Καλούμαστε, μέσω αυτής, να πλάσουμε νέες οντότητες, να δημιουργήσουμε νέες επικράτειες, να παραβιάσουμε και να επινοήσουμε νέους εαυτούς.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΑΚΟΣ είναι Διδάκτωρ Ιστορίας της Επιστήμης στο Ε.Κ.Π.Α.


syllogiko psifiakes spoudesΕισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές
ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ
Επιμέλεια τόμου: ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΑΤΗΝΙΩΤΗΣ
ΡΟΠΗ 2020
Σελ. 422, τιμή εκδότη €19,10

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Digital detox» της Τρίνε Σίβερτσεν (κριτική) – Μήπως ήρθε η ώρα να «αποτοξινωθούμε»;

«Digital detox» της Τρίνε Σίβερτσεν (κριτική) – Μήπως ήρθε η ώρα να «αποτοξινωθούμε»;

Για το βιβλίο της Τρίνε Σίβερτσεν [Trine Syvertsen] «Digital Detox» (μτφρ. Ελίνα Αντωνοπούλου, Βανέσα Ματσούκα, Έφη Ματσούκα, εκδ. Δίαυλος). Κεντρική εικόνα: Σκηνή από την ταινία «Παράσιτα» του Πονγκ Τσουν–χο. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
«Εμείς και η ψυχή μας» των Σάββα Σαββόπουλου και Κώστα Γιαννακίδη – «Όλα όσα θα θέλατε να ρωτήσετε έναν ψυχίατρο-ψυχαναλυτή»

«Εμείς και η ψυχή μας» των Σάββα Σαββόπουλου και Κώστα Γιαννακίδη – «Όλα όσα θα θέλατε να ρωτήσετε έναν ψυχίατρο-ψυχαναλυτή»

Για το βιβλίο του Σάββα Σαββόπουλου και του Κώστα Γιαννακίδη «Εμείς και η ψυχή μας» (εκδ. Παπαδόπουλος). Kεντρική εικόνα: «Η ψυχή ζωντανεύει ξανά με το φιλί του ερωτιδέα» [1787–1793], του Antonio Canova [Παρίσι, Λούβρο].

Γράφει ο Θόδωρος Σούμας

...
«Απόλαυση – Σεξουαλικότητα, οδύνη και ευχαρίστηση» του Ντάριαν Λίντερ (κριτική)

«Απόλαυση – Σεξουαλικότητα, οδύνη και ευχαρίστηση» του Ντάριαν Λίντερ (κριτική)

Για το βιβλίο του Ντάριαν Λίντερ [Darian Leader] «Απόλαυση – Σεξουαλικότητα, Οδύνη και Ευχαρίστηση» (μτφρ. Χρήστος Ν. Τσαμπρούνης, εκδ. Επέκεινα). Kεντρική εικόνα: Στιγμιότυπο από την ταινία του Στάνλει Κιούμπρικ «Μάτια ερμητικά κλειστά». 

Γράφει ο Γιώργος Μπανι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο Θωμάς Κοροβίνης κατεβαίνει στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο Θωμάς Κοροβίνης κατεβαίνει στο «υπόγειο»

Στο 28ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον πεζογράφο, ποιητή, στιχουργό και μουσικό Θωμά Κοροβίνη, με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο «Ποιήματα και τραγούδια» (εκδ. Άγρα). Η συζήτηση θα μεταδοθεί την Πέμπτη, 2...

«Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες« του Τζον Τσίβερ (κριτική) – Σε μια ευημερούσα, απενοχοποιημένη Αμερική

«Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες« του Τζον Τσίβερ (κριτική) – Σε μια ευημερούσα, απενοχοποιημένη Αμερική

Για τη συλλογή διηγημάτων του Τζον Τσίβερ [John Cheever] «Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες» (μτφρ. Κωστής Καλογρούλης, εκδ. Καστανιώτη). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Ο κολυμβητής» του Φρανκ Πέρι (διασκευή από το διήγημα του Τζον Τσίβερ) με τον Μπαρτ Λάνκαστερ. 

Γράφει ο ...

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

Για το μυθιστόρημα της Έλσα Τριολέτ [Elsa Triolet] «Τριαντάφυλλλα επί πιστώσει» (μτφρ. Κατερίνα Γούλα, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Λυσσασμένη γάτα» του Ρίτσαρντ Μπρουκς με την Ελίζαμπεθ Τέιλορ και τον Πολ Νιούμαν. 

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ