psifiakes spoudes kentriki

Για τον συλλογικό τόμο «Εισαγωγή στις ψηφιακές σπουδές» (εκδ. Ροπή), σε επιμέλεια του Μανώλη Πατηνιώτη. Στην κεντρική εικόνα, Digital art από τη ρωσίδα καλλιτέχνιδα Mignon Zakuga.

Του Δημήτρη Πετάκου

Ο συλλογικός τόμος Εισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές ανήκει σε αυτές τις περιπτώσεις που μπορεί να ειπωθεί με ευκολία ότι αποτελεί συμβολή και τομή στον ακαδημαϊκό χώρο – και όχι μόνο. Το έργο είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας και προέκυψε στο πλαίσιο του μαθήματος «Ψηφιακές Σπουδές» στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών και της Τεχνολογίας» του τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (ΕΚΠΑ) και υπό την καθοδήγηση του καθηγητή ιστορίας της επιστήμης Μανώλη Πατηνιώτη. Οι Ψηφιακές Σπουδές αποτελούν μια διεπιστημονική περιοχή που ασχολείται με τις ευρύτερες πολιτισμικές διαστάσεις που έχει η μετάβαση στην ψηφιακότητα. Το συγκεκριμένο έργο έχει κάποια πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά που το κάνουν ξεχωριστό.

Τα κείμενα που επέλεξαν οι μεταφραστές μας φέρνουν αντιμέτωπους και αντιμέτωπες με τις διεπιστημονικές διασταυρώσεις μέσα από τις οποίες συγκροτείται το ευρύ εγχείρημα των Ψηφιακών Σπουδών. Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι στις Ψηφιακές Σπουδές δεν συναντιούνται απλώς διαφορετικά επιστημονικά πεδία αλλά μετασχηματίζονται και τα ίδια. Πεδία, όπως η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία και η κοινωνιολογία, καλούνται να επανεπινοήσουν τους «χώρους» τους, τα μεθοδολογικά τους εργαλεία αλλά και τις έννοιές τους. Για παράδειγμα, όπως φαίνεται στα κείμενα των Putnam και Chalmers, η έννοια της συνείδησης έχει εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο στον ψηφιακό χώρο. Τι σημαίνει συνείδηση για ένα ρομπότ ή τι σημαίνει συνειδητή εμπειρία στο πλαίσιο της τεχνητής νοημοσύνης παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα, που δεν θα μπορούσαν να έχουν τεθεί εκτός του πλαισίου της ψηφιακότητας. Κατά συνέπεια, τα ερμηνευτικά μας εργαλεία πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα νέο περιβάλλον. Επίσης, τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο. Υπό αυτή την έννοια, ο συγκεκριμένος συλλογικός τόμος δεν αναδεικνύει απλώς την ανάγκη για διεπιστημονικές μελέτες. Αυτό θα ήταν τετριμμένο. Αυτό που αναδεικνύει είναι η ανάγκη διασταυρώσεων μέσα από τις οποίες θα τεθούν νέες οριοθετήσεις και νέοι μετασχηματισμοί των διανοητικών επικρατειών.

Τα επιστημονικά πεδία καλούνται να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν νέες οντότητες. Για παράδειγμα, η ίδια η έννοια της πληροφορίας είναι μια νέα οντότητα που προέκυψε επειδή προέκυψαν οι επιστήμες της πληροφορικής. Πρόκειται για μια έννοια που ορίζει έναν νέο ορίζοντα γεγονότων, ανάλογο με εκείνον που όρισε η επινόηση της έννοιας της ενέργειας κατά τον 19ο αιώνα ή της δύναμης κατά τον 17ο.

Τα άρθρα του συλλογικού τόμου δίνουν στους αναγνώστες τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με την ιστορική και θεωρητική εξέλιξη των μελετών που αφορούν την ψηφιακότητα. Ακόμη και η σειρά με την οποία έχουν τοποθετηθεί είναι σημαντική. Επίσης, πριν από κάθε άρθρο ή ένα σύνολο άρθρων, οι μεταφράστριες και μεταφραστές έχουν σύντομα εισαγωγικά κείμενα που θέτουν τους θεωρητικούς προβληματισμούς, τα βασικά ερωτήματα και προβλήματα, καθώς και το ιστορικό πλαίσιο των μεταφρασμένων κειμένων. Τα μεταφρασμένα άρθρα, όμως, δεν έχουν μόνο ιστορική αξία αλλά και βαθιά φιλοσοφική. Η μετάβαση στην ψηφιακότητα και η κριτική επισκόπηση αυτής της πορείας επαναφέρει και αναθεωρεί διαρκώς μερικά από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά ερωτήματα που αφορούν τη θέαση του εαυτού και της θέσης του σε αυτόν τον νέο κόσμο. Ποια είναι η σχέση πραγματικού και φανταστικού; Τι σηματοδοτεί η άρση διπολικών ερμηνευτικών σχημάτων στον ψηφιακό χώρο, όπως του καρτεσιανού δυϊσμού σώματος και νου, της ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, του φυσικού και τεχνητού, του πραγματικού και φανταστικού κ.λπ.; Υπάρχουν κριτήρια που μπορούν να προσδιορίσουν με ακρίβεια πότε κάτι έχει συνείδηση; Ενσωματώνουν οι μηχανές μεταφυσική; Μπορούν να είναι ελεύθερες; Μπορεί μια μηχανή να πάρει πολιτικές ή ηθικές αποφάσεις; Πόσο και σε τι διαφέρει μια μηχανή από έναν άνθρωπο και ένας άνθρωπος από μια μηχανή; Τελικά, τα ανδροειδή ονειρεύονται ηλεκτρικά πρόβατα, όπως αναρωτήθηκε ο Φίλιπ Κ. Ντικ;

M C Escher Bond of Union 1956

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. Η διάταξη των κειμένων αποτελεί μια δυναμική εξελικτική αφήγηση της επέκτασης του ψηφιακού χώρου. Καθώς διατρέχει ο αναγνώστης τον τόμο, είναι σαν να έρχεται αντιμέτωπος με τη διαρκή διεύρυνση αυτού του διανοητικού χάρτη. Πρόκειται για μια διεύρυνση που μεταλλάσσει τους κατοίκους αυτού του νέου κόσμου. Όπως συνέβη και με την αποικιοκρατία, ο νέος χώρος, ο οποίος αποτελείται από ροές πληροφοριών και κόμβους νοημάτων, συγκροτείται και οριοθετείται μέσα από πρακτικές κανονικοποίησης. Αυτές οι πρακτικές περιλαμβάνουν αιτήματα ελέγχου, πειθαρχίας, εκμετάλλευσης, παραγωγής, κέρδους, επιτήρησης, προσαρμογής, απελευθέρωσης, κ.λπ.. Η ανίχνευση και κριτική ερμηνεία αυτών των πρακτικών είναι θεμελιώδης στην προσπάθεια νέων οριοθετήσεων. Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Η επιλογή των κειμένων, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε έναν θεωρητικό και φιλοσοφικό στοχασμό των εννοιών και των προβλημάτων, ούτε στο ιστορικό αποτύπωμα που άφησε και αφήνει ο νέος ψηφιακός χώρος. [...] Η επιλογή και διάταξη των κειμένων, επομένως, δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή επιλογή αλλά επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολιτικό επιχείρημα.

Τι είναι, τελικά, αυτό το βιβλίο; Αυτό το βιβλίο είναι ο χάρτης ενός χώρου. Ο χώρος αυτός είναι ο ψηφιακός. Υπάρχει η παρανόηση ότι ο ψηφιακός χώρος δεν είναι παρά ένας κατακερματισμένος φυσικός κόσμος ή, στην «καλύτερη» περίπτωση, μια αναπαράσταση της πραγματικότητας. Δεν είναι τίποτα από αυτά και ο συγκεκριμένος τόμος το κάνει ρητό με διάφορους τρόπους. Δεν είναι ένας χώρος μέσα στον φυσικό χώρο ή δίπλα σε εκείνον. Δεν είναι ένας χώρος που υπάρχει επειδή υπάρχει ο φυσικός χώρος. Δεν είναι ένας χώρος που έχει κανόνες αντίστοιχους με εκείνους του φυσικού χώρου. Είναι ένας χώρος που επινοήσαμε και ως τέτοιος είναι εγγενώς και απολύτως κανονικός. Ο παρών συλλογικός τόμος φέρνει τους αναγνώστες σε επαφή με τους κανόνες που διέπουν αυτόν τον χώρο αλλά και τις οντότητές του, οι οποίες είναι πλασμένες από την ουσία της πληροφορίας. Μέσα από όλα τα κείμενα του βιβλίου, γίνεται εμφανές ότι στον ψηφιακό χώρο παράγεται νέα γνώση και δεν καλούμαστε απλώς να αναρωτηθούμε για την ωφελιμότητά της. Καλούμαστε, μέσω αυτής, να πλάσουμε νέες οντότητες, να δημιουργήσουμε νέες επικράτειες, να παραβιάσουμε και να επινοήσουμε νέους εαυτούς.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΕΤΑΚΟΣ είναι Διδάκτωρ Ιστορίας της Επιστήμης στο Ε.Κ.Π.Α.


syllogiko psifiakes spoudesΕισαγωγή στις Ψηφιακές Σπουδές
ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ
Επιμέλεια τόμου: ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΑΤΗΝΙΩΤΗΣ
ΡΟΠΗ 2020
Σελ. 422, τιμή εκδότη €19,10

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φιλοσοφία της βιολογίας και της ανθρώπινης αναβάθμισης – Δυο βιβλία για τα όρια του ανθρώπου

Φιλοσοφία της βιολογίας και της ανθρώπινης αναβάθμισης – Δυο βιβλία για τα όρια του ανθρώπου

Κείμενο με αφορμή τα βιβλία «Φιλοσοφία της βιολογίας» του Peter Godfrey-Smith (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2016) και «Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης» του Θεοφάνη Τάση (εκδ. Αρμός, 2021)

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Ποια είναι ...

«Μύθοι & Ζωολόγιο» του Λεονάρντο ντα Βίντσι (κριτική)

«Μύθοι & Ζωολόγιο» του Λεονάρντο ντα Βίντσι (κριτική)

Για τον τόμο με δύο έργα του Leonardo da Vinci «Μύθοι & Ζωολόγιο» (εισαγ. – μτφρ.: Αιμιλία Εμμανουήλ, εκδ. Gutenberg).

Της Διώνης Δημητριάδου

Εύστοχα η μεταφράστρια του βιβλίου Αιμιλία Εμμανουήλ στην εισαγωγή της παρατηρεί ότι όσο δι...

«Ψυχολογικές θεωρίες προσωπικότητας» των Ντουέιν Π. Σουλτζ και Έλεν Σίντνεϊ Σουλτζ

«Ψυχολογικές θεωρίες προσωπικότητας» των Ντουέιν Π. Σουλτζ και Έλεν Σίντνεϊ Σουλτζ

Για το βιβλίο των Duane P. Schultz και Ellen Sydney Schultz «Ψυχολογικές θεωρίες προσωπικότητας» (μτφρ. Χαρά Λυμπεροπούλου, εκδ. Πεδίο).

Του Φώτιου Γ. Αναγνωστόπουλου

Στην καθημερινή ζωή μας πολλές φορές προσπαθούμε να καταλάβουμε, να εξηγήσουμε ή να περιγράψουμε την προσωπικότητα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μετάφραση: Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον έμπειρο μεταφραστή Κώστα Αθανασίου για τη μετάφραση του βιβλίου «Φοβάμαι, Ταυρομάχε» (εκδ. Καστανιώτη) του Χιλιανού συγγραφέα Πέδρο Λεμεμπέλ απονεμήθηκε το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ. Το βραβείο έδωσε στον τιμηθέντα ο Μιχάλης Κλαπάκι, νικητής του 1ου Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ για τη ...

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Μικρή παρουσίαση ενός μεγάλου συγγραφέα, με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Treacle Walker, που θεωρείται το φαβορί για το φετινό βραβείο Μπούκερ.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Alan Garner είναι ένας μαγικός συγγραφέας. Διάβασα το τελευταίο βιβλίο το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ