alt

Για το ιστορικό αφήγημα του Πάνου Μπαΐλη «Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες» (εκδ. Δρόμων).

Του Φιλήμονα Καραμήτσου

Με ένα ακόμα ιστορικό αφήγημα επιστρέφει στη λογοτεχνική σκηνή ο Πάνος Μπαΐλης. Μετά τη συγκλονιστική αφήγηση του επιζώντα του Ολοκαυτώματος Ρόμπι Βαρσάνο που έγραψε μαζί με τον Σάμμυ Βαρσάνο στο Σαουλίκο (εκδ. Ισνάφι) και την Επιστροφή (εκδ. Αλεξάνδρεια), ο γνωστός δημοσιογράφος βυθίζεται στην ιστορία της Ηπείρου των αρχών του 20ού αιώνα με το βιβλίο του Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες, που εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Δρόμων.

Παλιές και νέες ταυτότητες στη δίνη της ιστορίας

Η πρώτη του ύλη είναι όσα συμβαίνουν μέσα στην κοινωνία με φόντο ή πρωταγωνιστή τη μεγάλη ιστορία, με τους πολέμους που είναι αδιάκοποι –ένας μεγάλος δεκαετής πόλεμος που σαν να μην τέλειωνε ποτέ έμοιαζε αυτή η περίοδος–, τη διαμόρφωση των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια και τις μεγάλες αλλαγές που συντελούνταν στην Ελλάδα.

Για τους Ηπειρώτες το 1912-13 μοιάζει με ένα ακόμα σημείο μηδέν της ιστορικής τους διαδρομής, αφού αποτελεί την απαρχή της ένταξής τους στο ελληνικό κράτος. Η περίοδος αυτή όμως έχει σημασία και για κάτι επιπλέον: Μελετώντας τις κρίσιμες περιόδους της δεκαετίας του ’40 και τα δραματικά γεγονότα που ακολούθησαν (εμφύλιος, χούντα κ.ά.) αντιλαμβάνεται κάποιος που ενδιαφέρεται για την ιστορία ότι πρέπει να πιάσει το νήμα από πιο πριν. Δικτατορία του Μεταξά, βασιλεία ή δημοκρατία, μικρασιατική καταστροφή, εθνικός διχασμός, βαλκανικοί πόλεμοι, επανάσταση στο Γουδί… Μέσα σε αυτή τη διαδρομή διαμορφώνονται οι δυναμικές που θα δώσουν πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο στα χρόνια μέχρι και το 1974 και τη μεταπολίτευση.

Το Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες αποτελεί ένα ιστορικό αφήγημα πιο πολύ με την έννοια ότι είναι περισσότερο δεμένο στην ιστορία και λιγότερο στη μυθοπλασία. Διατρέχει περίπου μία δεκαετία, από το 1912 ως το 1924, με όσα συνέβησαν στην Ήπειρο, γεγονότα όμως που απασχολούσαν το πανελλήνιο και αποτελούσαν μέρος των διεθνών εξελίξεων. Ως ιστορικό αφήγημα είναι ακριβές με τον τρόπο και το ύφος της «ιστορίας από τα κάτω». Η πρώτη του ύλη είναι όσα συμβαίνουν μέσα στην κοινωνία με φόντο ή πρωταγωνιστή τη μεγάλη ιστορία, με τους πολέμους που είναι αδιάκοποι –ένας μεγάλος δεκαετής πόλεμος που σαν να μην τέλειωνε ποτέ έμοιαζε αυτή η περίοδος–, τη διαμόρφωση των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια και τις μεγάλες αλλαγές που συντελούνταν στην Ελλάδα. Τέτοια πρώτη ύλη δίνει ο Τύπος της εποχής, ο δημοσιογραφικός λόγος, οι μαρτυρίες. Από ιστορική σκοπιά, τα περισσότερα στοιχεία στο βιβλίο είναι σε μεγάλο βαθμό μετρημένα και προσδιορισμένα και όποιος αναγνώστης ενδιαφέρεται μπορεί να κρατήσει σημειώσεις και να αναζητήσει στη συνέχεια μόνος του τα ιστορικά γεγονότα και το πώς συγχρωτίζονται με τη μυθοπλαστική τους έκφραση.

Παρόλα αυτά, η δύναμη του βιβλίου του Μπαΐλη δεν είναι η ιστορική συμπύκνωση μιας σκοτεινής και άγνωστης περιόδου για τους σημερινούς αναγνώστες. Είναι περισσότερο το πώς τοποθετεί και φωτίζει το θέμα της ταυτότητας, του ποιοι ήταν όλοι αυτοί που ζούσαν εκείνη την περίοδο σε αυτόν τον τόπο και τι έγιναν, αλλάζοντας μέσω μιας διαρκούς σχέσης συμμετοχής και αντίθεσης με τις μεγάλες ιστορικές μεταβολές. Και θέτει ακριβώς το θέμα της ατομικής και συλλογικής ταυτότητας ως ένα πεδίο συγκρούσεων, αντιθέσεων, αλλά και συμφωνιών και συναινέσεων, ως ένα πεδίο μεταβολών. Δείχνει δηλαδή τον αντίθετο δρόμο από αυτόν που μπορεί να πάρει ένας αναγνώστης που διαβάζει επιδερμικά ή ένας πολίτης τού σήμερα που θέλει να επιβεβαιώσει μέσα στην ιστορία σύγχρονα διακυβεύματα και κυρίως σύγχρονα εθνικιστικά προτάγματα.

Ο άνθρωπος πάνω από τις ετερότητες

Η δύναμη του βιβλίου του Μπαΐλη δεν είναι η ιστορική συμπύκνωση μιας σκοτεινής και άγνωστης περιόδου για τους σημερινούς αναγνώστες. Είναι περισσότερο το πώς τοποθετεί και φωτίζει το θέμα της ταυτότητας, του ποιοι ήταν όλοι αυτοί που ζούσαν εκείνη την περίοδο σε αυτόν τον τόπο και τι έγιναν, αλλάζοντας μέσω μιας διαρκούς σχέσης συμμετοχής και αντίθεσης με τις μεγάλες ιστορικές μεταβολές.

Η ήττα της οθωμανικής αυτοκρατορίας σχετικά με την Ήπειρο και η έλευση του «ελληνικού» όπως το έλεγαν τότε, η ενσωμάτωση των Νέων Χωρών στον κορμό του ελληνικού κράτους –το οποίο ας θυμίσουμε ότι δεν μετρούσε καν έναν αιώνα ζωής έως τότε– βρίσκει την Ήπειρο έναν τόπο πολύ ζωντανό, αλλά όχι και κοινωνικά ομοιόμορφο. Δεν γίνεται αλλιώς άλλωστε, σπάνια βρίσκεις ομοιομορφίες στις κοινωνίες. Ειδικά στα Βαλκάνια όμως λόγω της φύσης της οθωμανικής κυριαρχίας και σε έναν βαθμό και της βυζαντινής αυτοκρατορίας που προηγήθηκε, στον ίδιο τόπο ζούσαν ταυτόχρονα πληθυσμοί με πολλές πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, κουλτούρες ή θρησκευτικά πιστεύω. Επιπλέον, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα διαμορφώνονται στην περιοχή εθνικές πολιτικές ανεξαρτησίας, με την «ανάδυση των εθνικισμών» όπως θα λέγαμε σήμερα. Αυτό δεν ήταν άλλωστε και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι; Αυτό δεν προσπάθησαν να «επιλύσουν»;

Στην ουσία, στην πράξη, οι ταυτότητες διαμορφώνονται μέσα από ετερότητες. Το ποιοι είμαστε εμείς διαμορφώνεται κι από το ποιοι είναι οι άλλοι, ή ποιος ορίζει κάθε φορά το ποιοι είναι οι άλλοι. Έτσι στο βιβλίο παρελαύνουν όλοι: Έλληνες και Αλβανοί, Τούρκοι, Εβραίοι, Βλάχοι, Βλάχοι που θέλουν να γίνουν Ρουμάνοι, Ιταλοί σύμμαχοι και εχθροί, μουσουλμάνοι αγάδες και μητροπολίτες χριστιανοί, Βορειοηπειρώτες, πρόσφυγες, μετανάστες, κτηματίες, έμποροι, φτωχοί, άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Και μέσα σε αυτά τα δέκα χρόνια, όλοι θα κληθούν να πάρουν αποφάσεις ακόμα και για το ποιοι είναι και ποιοι θα ήθελαν να είναι. Αλλά αποφάσεις θα πάρουν και άλλοι πιο ισχυροί από αυτούς, αποφάσεις που θα επηρεάσουν την τύχη όλων. Είναι η εποχή που ο πόλεμος και η βία ορίζουν την τύχη των ανθρώπων.

Ο Πάνος Μπαΐλης κάνει μία κρίσιμη επιλογή: Βυθίζεται μέσα σε αυτές τις συγκρούσεις και τις διαφοροποιήσεις. Ίσως και να χάνεται κιόλας σε κάποιες στιγμές μέσα στη δίνη των ακατάπαυστων γεγονότων, μετατρέποντας τους ήρωές του σε σύμβολα και οριοθετώντας αυστηρά τις κινήσεις τους μέσα στο γενικότερο σχήμα, ιδιαίτερα στο πρώτο μισό όταν και οι βεβαιότητες των Ελλήνων μετά την απελευθέρωση μοιάζουν αδιαπραγμάτευτες. Η επιλογή του όμως είναι καθαρή: Αναδεικνύει τον άνθρωπο. Προσπαθεί να βρει την ανθρωπιά, τις στιγμές που η βία απανθρωπίζει τον άνθρωπο. Το ερώτημα είναι και σήμερα επίκαιρο: Πρέπει ο πόλεμος να λύνει τις διαφορές, να διαμορφώνει νέες ταυτότητες; Αποτελεί λύση η βία; Μοιάζει αφελές το ερώτημα, αλλά είναι και ουσιαστικό και επίκαιρο. Χρειάστηκαν δύο μεγάλοι παγκόσμιοι πόλεμοι για να διαμορφωθούν και στην περιοχή των Βαλκανίων τα σύνορα των σύγχρονων κρατών. Κι όμως κάποιοι εγείρουν ακόμα θέματα εθνικής κυριαρχίας ακριβώς πάνω στο ζήτημα της ταυτότητας, όπως έδειξε ο εμφύλιος της Γιουγκοσλαβίας, στον οποίο μάλιστα η διεθνής κοινότητα αντί να απαντήσει με τη σύνεση που επιβάλλει η ιστορική εμπειρία, απάντησε με ακόμα περισσότερο πόλεμο. Κι όλα αυτά έγιναν στις μέρες μας, που σημαίνει ότι η ιστορία δεν μας διδάσκει τίποτα από μόνη της. Ίσως πάλι όλη αυτή η συζήτηση που ανοίγεται για το τι έγινε τότε, να δίνει και απαντήσεις.

Στο φωτεινό κομμάτι του βιβλίου, η Ήπειρος είναι ένας τόπος γεμάτος ζωντάνια, που παράγει πλούτο και πολιτισμό ως αποτέλεσμα της συνύπαρξης όλων αυτών των διαφορετικών ανθρώπων επί αιώνες και αιώνες. Τις καλύτερες στιγμές τους οι ήρωες τις ζουν όταν είναι μαζί, όταν συνυπάρχουν, όταν ξεφεύγουν από τους ορισμούς του ποιος είναι ποιος και προσεγγίζουν τον άλλο, με χειρονομίες κατανόησης, φιλίας και έρωτα. Κι αφού όλα έγιναν μία και πολλές φορές έτσι, γιατί να μην ξαναγίνουν με τον ίδιο τρόπο;

* Ο ΦΙΛΗΜΩΝ ΚΑΡΑΜΗΤΣΟΣ είναι δημοσιογράφος.

→ Στην κεντρική εικόνα: Παραμυθιά, οικία Ρίγκα, 1913 © Frederic Boissonnas.


altΑμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες
Πάνος Μπαΐλης
Δρόμων 2018
Σελ. 314, τιμή εκδότη €14,84

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΟΥ ΜΠΑΪΛΗ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

Για τη νουβέλα του Τάκη Καμπύλη «Γενικά συμπτώματα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Το βιβλίο κακώς ονομάζεται «νουβέλα». Όχι μόνο επειδή οι 179 σελίδες του ξεπερνούν κατά πολύ το όριο πάνω από το οποίο αρχίζει η επικράτεια του μυθισ...

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Για τα τα μυθιστορήματα των Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής» (εκδ. Πατάκη) και Στέφανου Δάνδολου «Η δίκη που άλλαξε τον κόσμο» (εκδ. Ψυχογιός).

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Ισίδωρος Ζουργός (γεν. 1964) και ο Στέφανος Δάνδολος (γεν. 1970) ανή...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τζέιμς Νόρμπουρι: Ο καλός Σαμαρείτης που συγκινεί με ένα μεγάλο πάντα κι έναν μικρό δράκο

Τζέιμς Νόρμπουρι: Ο καλός Σαμαρείτης που συγκινεί με ένα μεγάλο πάντα κι έναν μικρό δράκο

Συνέντευξη με τον Τζέιμς Νόρμπουρι δημιουργό του εικονογραφημένου βιβλίου «Το Μεγάλο Πάντα και ο Μικρός Δράκος» (μτφρ. Σοφία Τάπα) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα. 

Της Ελένης Κορόβηλα

Η ιστορία του αυτοδίδακτου καλλιτέχνη Τζέιμς Νόρμ...

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Ένα σκοτεινό μπουκέτο από 20 μυθιστορήματα νέας εσοδείας: crime, θρίλερ, φαντασία και τρόμος. Ό,τι καλύτερο για τις Γιορτές – ψέματα; Διαλέξτε όποιο βρίσκεται πιο κοντά στα δικά σας γούστα – ή, ακόμη καλύτερα, περισσότερα από ένα. Ο χρόνος που επενδύουμε στην ανάγνωση δεν πάει ποτέ χαμένος.

Του ...

Αριστείδης Χατζής: «Το 1821 υπήρχε μια εξαιρετικά προχωρημένη δυναμική αστική τάξη»

Αριστείδης Χατζής: «Το 1821 υπήρχε μια εξαιρετικά προχωρημένη δυναμική αστική τάξη»

Συνέντευξη με τον καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Αριστείδη Χατζή, με αφορμή το βιβλίο του «Ο Ενδοξότερος Αγώνας, Η Ελληνική Επανάσταση του 1821» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Του K.B. Κατσουλάρη

Έχετε εμπνευστεί τον τίτλο του ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Ένα σκοτεινό μπουκέτο από 20 μυθιστορήματα νέας εσοδείας: crime, θρίλερ, φαντασία και τρόμος. Ό,τι καλύτερο για τις Γιορτές – ψέματα; Διαλέξτε όποιο βρίσκεται πιο κοντά στα δικά σας γούστα – ή, ακόμη καλύτερα, περισσότερα από ένα. Ο χρόνος που επενδύουμε στην ανάγνωση δεν πάει ποτέ χαμένος.

Του ...

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ