alt

Για το ιστορικό αφήγημα του Πάνου Μπαΐλη «Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες» (εκδ. Δρόμων).

Του Φιλήμονα Καραμήτσου

Με ένα ακόμα ιστορικό αφήγημα επιστρέφει στη λογοτεχνική σκηνή ο Πάνος Μπαΐλης. Μετά τη συγκλονιστική αφήγηση του επιζώντα του Ολοκαυτώματος Ρόμπι Βαρσάνο που έγραψε μαζί με τον Σάμμυ Βαρσάνο στο Σαουλίκο (εκδ. Ισνάφι) και την Επιστροφή (εκδ. Αλεξάνδρεια), ο γνωστός δημοσιογράφος βυθίζεται στην ιστορία της Ηπείρου των αρχών του 20ού αιώνα με το βιβλίο του Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες, που εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Δρόμων.

Παλιές και νέες ταυτότητες στη δίνη της ιστορίας

Η πρώτη του ύλη είναι όσα συμβαίνουν μέσα στην κοινωνία με φόντο ή πρωταγωνιστή τη μεγάλη ιστορία, με τους πολέμους που είναι αδιάκοποι –ένας μεγάλος δεκαετής πόλεμος που σαν να μην τέλειωνε ποτέ έμοιαζε αυτή η περίοδος–, τη διαμόρφωση των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια και τις μεγάλες αλλαγές που συντελούνταν στην Ελλάδα.

Για τους Ηπειρώτες το 1912-13 μοιάζει με ένα ακόμα σημείο μηδέν της ιστορικής τους διαδρομής, αφού αποτελεί την απαρχή της ένταξής τους στο ελληνικό κράτος. Η περίοδος αυτή όμως έχει σημασία και για κάτι επιπλέον: Μελετώντας τις κρίσιμες περιόδους της δεκαετίας του ’40 και τα δραματικά γεγονότα που ακολούθησαν (εμφύλιος, χούντα κ.ά.) αντιλαμβάνεται κάποιος που ενδιαφέρεται για την ιστορία ότι πρέπει να πιάσει το νήμα από πιο πριν. Δικτατορία του Μεταξά, βασιλεία ή δημοκρατία, μικρασιατική καταστροφή, εθνικός διχασμός, βαλκανικοί πόλεμοι, επανάσταση στο Γουδί… Μέσα σε αυτή τη διαδρομή διαμορφώνονται οι δυναμικές που θα δώσουν πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο στα χρόνια μέχρι και το 1974 και τη μεταπολίτευση.

Το Αμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες αποτελεί ένα ιστορικό αφήγημα πιο πολύ με την έννοια ότι είναι περισσότερο δεμένο στην ιστορία και λιγότερο στη μυθοπλασία. Διατρέχει περίπου μία δεκαετία, από το 1912 ως το 1924, με όσα συνέβησαν στην Ήπειρο, γεγονότα όμως που απασχολούσαν το πανελλήνιο και αποτελούσαν μέρος των διεθνών εξελίξεων. Ως ιστορικό αφήγημα είναι ακριβές με τον τρόπο και το ύφος της «ιστορίας από τα κάτω». Η πρώτη του ύλη είναι όσα συμβαίνουν μέσα στην κοινωνία με φόντο ή πρωταγωνιστή τη μεγάλη ιστορία, με τους πολέμους που είναι αδιάκοποι –ένας μεγάλος δεκαετής πόλεμος που σαν να μην τέλειωνε ποτέ έμοιαζε αυτή η περίοδος–, τη διαμόρφωση των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια και τις μεγάλες αλλαγές που συντελούνταν στην Ελλάδα. Τέτοια πρώτη ύλη δίνει ο Τύπος της εποχής, ο δημοσιογραφικός λόγος, οι μαρτυρίες. Από ιστορική σκοπιά, τα περισσότερα στοιχεία στο βιβλίο είναι σε μεγάλο βαθμό μετρημένα και προσδιορισμένα και όποιος αναγνώστης ενδιαφέρεται μπορεί να κρατήσει σημειώσεις και να αναζητήσει στη συνέχεια μόνος του τα ιστορικά γεγονότα και το πώς συγχρωτίζονται με τη μυθοπλαστική τους έκφραση.

Παρόλα αυτά, η δύναμη του βιβλίου του Μπαΐλη δεν είναι η ιστορική συμπύκνωση μιας σκοτεινής και άγνωστης περιόδου για τους σημερινούς αναγνώστες. Είναι περισσότερο το πώς τοποθετεί και φωτίζει το θέμα της ταυτότητας, του ποιοι ήταν όλοι αυτοί που ζούσαν εκείνη την περίοδο σε αυτόν τον τόπο και τι έγιναν, αλλάζοντας μέσω μιας διαρκούς σχέσης συμμετοχής και αντίθεσης με τις μεγάλες ιστορικές μεταβολές. Και θέτει ακριβώς το θέμα της ατομικής και συλλογικής ταυτότητας ως ένα πεδίο συγκρούσεων, αντιθέσεων, αλλά και συμφωνιών και συναινέσεων, ως ένα πεδίο μεταβολών. Δείχνει δηλαδή τον αντίθετο δρόμο από αυτόν που μπορεί να πάρει ένας αναγνώστης που διαβάζει επιδερμικά ή ένας πολίτης τού σήμερα που θέλει να επιβεβαιώσει μέσα στην ιστορία σύγχρονα διακυβεύματα και κυρίως σύγχρονα εθνικιστικά προτάγματα.

Ο άνθρωπος πάνω από τις ετερότητες

Η δύναμη του βιβλίου του Μπαΐλη δεν είναι η ιστορική συμπύκνωση μιας σκοτεινής και άγνωστης περιόδου για τους σημερινούς αναγνώστες. Είναι περισσότερο το πώς τοποθετεί και φωτίζει το θέμα της ταυτότητας, του ποιοι ήταν όλοι αυτοί που ζούσαν εκείνη την περίοδο σε αυτόν τον τόπο και τι έγιναν, αλλάζοντας μέσω μιας διαρκούς σχέσης συμμετοχής και αντίθεσης με τις μεγάλες ιστορικές μεταβολές.

Η ήττα της οθωμανικής αυτοκρατορίας σχετικά με την Ήπειρο και η έλευση του «ελληνικού» όπως το έλεγαν τότε, η ενσωμάτωση των Νέων Χωρών στον κορμό του ελληνικού κράτους –το οποίο ας θυμίσουμε ότι δεν μετρούσε καν έναν αιώνα ζωής έως τότε– βρίσκει την Ήπειρο έναν τόπο πολύ ζωντανό, αλλά όχι και κοινωνικά ομοιόμορφο. Δεν γίνεται αλλιώς άλλωστε, σπάνια βρίσκεις ομοιομορφίες στις κοινωνίες. Ειδικά στα Βαλκάνια όμως λόγω της φύσης της οθωμανικής κυριαρχίας και σε έναν βαθμό και της βυζαντινής αυτοκρατορίας που προηγήθηκε, στον ίδιο τόπο ζούσαν ταυτόχρονα πληθυσμοί με πολλές πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, κουλτούρες ή θρησκευτικά πιστεύω. Επιπλέον, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα διαμορφώνονται στην περιοχή εθνικές πολιτικές ανεξαρτησίας, με την «ανάδυση των εθνικισμών» όπως θα λέγαμε σήμερα. Αυτό δεν ήταν άλλωστε και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι; Αυτό δεν προσπάθησαν να «επιλύσουν»;

Στην ουσία, στην πράξη, οι ταυτότητες διαμορφώνονται μέσα από ετερότητες. Το ποιοι είμαστε εμείς διαμορφώνεται κι από το ποιοι είναι οι άλλοι, ή ποιος ορίζει κάθε φορά το ποιοι είναι οι άλλοι. Έτσι στο βιβλίο παρελαύνουν όλοι: Έλληνες και Αλβανοί, Τούρκοι, Εβραίοι, Βλάχοι, Βλάχοι που θέλουν να γίνουν Ρουμάνοι, Ιταλοί σύμμαχοι και εχθροί, μουσουλμάνοι αγάδες και μητροπολίτες χριστιανοί, Βορειοηπειρώτες, πρόσφυγες, μετανάστες, κτηματίες, έμποροι, φτωχοί, άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Και μέσα σε αυτά τα δέκα χρόνια, όλοι θα κληθούν να πάρουν αποφάσεις ακόμα και για το ποιοι είναι και ποιοι θα ήθελαν να είναι. Αλλά αποφάσεις θα πάρουν και άλλοι πιο ισχυροί από αυτούς, αποφάσεις που θα επηρεάσουν την τύχη όλων. Είναι η εποχή που ο πόλεμος και η βία ορίζουν την τύχη των ανθρώπων.

Ο Πάνος Μπαΐλης κάνει μία κρίσιμη επιλογή: Βυθίζεται μέσα σε αυτές τις συγκρούσεις και τις διαφοροποιήσεις. Ίσως και να χάνεται κιόλας σε κάποιες στιγμές μέσα στη δίνη των ακατάπαυστων γεγονότων, μετατρέποντας τους ήρωές του σε σύμβολα και οριοθετώντας αυστηρά τις κινήσεις τους μέσα στο γενικότερο σχήμα, ιδιαίτερα στο πρώτο μισό όταν και οι βεβαιότητες των Ελλήνων μετά την απελευθέρωση μοιάζουν αδιαπραγμάτευτες. Η επιλογή του όμως είναι καθαρή: Αναδεικνύει τον άνθρωπο. Προσπαθεί να βρει την ανθρωπιά, τις στιγμές που η βία απανθρωπίζει τον άνθρωπο. Το ερώτημα είναι και σήμερα επίκαιρο: Πρέπει ο πόλεμος να λύνει τις διαφορές, να διαμορφώνει νέες ταυτότητες; Αποτελεί λύση η βία; Μοιάζει αφελές το ερώτημα, αλλά είναι και ουσιαστικό και επίκαιρο. Χρειάστηκαν δύο μεγάλοι παγκόσμιοι πόλεμοι για να διαμορφωθούν και στην περιοχή των Βαλκανίων τα σύνορα των σύγχρονων κρατών. Κι όμως κάποιοι εγείρουν ακόμα θέματα εθνικής κυριαρχίας ακριβώς πάνω στο ζήτημα της ταυτότητας, όπως έδειξε ο εμφύλιος της Γιουγκοσλαβίας, στον οποίο μάλιστα η διεθνής κοινότητα αντί να απαντήσει με τη σύνεση που επιβάλλει η ιστορική εμπειρία, απάντησε με ακόμα περισσότερο πόλεμο. Κι όλα αυτά έγιναν στις μέρες μας, που σημαίνει ότι η ιστορία δεν μας διδάσκει τίποτα από μόνη της. Ίσως πάλι όλη αυτή η συζήτηση που ανοίγεται για το τι έγινε τότε, να δίνει και απαντήσεις.

Στο φωτεινό κομμάτι του βιβλίου, η Ήπειρος είναι ένας τόπος γεμάτος ζωντάνια, που παράγει πλούτο και πολιτισμό ως αποτέλεσμα της συνύπαρξης όλων αυτών των διαφορετικών ανθρώπων επί αιώνες και αιώνες. Τις καλύτερες στιγμές τους οι ήρωες τις ζουν όταν είναι μαζί, όταν συνυπάρχουν, όταν ξεφεύγουν από τους ορισμούς του ποιος είναι ποιος και προσεγγίζουν τον άλλο, με χειρονομίες κατανόησης, φιλίας και έρωτα. Κι αφού όλα έγιναν μία και πολλές φορές έτσι, γιατί να μην ξαναγίνουν με τον ίδιο τρόπο;

* Ο ΦΙΛΗΜΩΝ ΚΑΡΑΜΗΤΣΟΣ είναι δημοσιογράφος.

→ Στην κεντρική εικόνα: Παραμυθιά, οικία Ρίγκα, 1913 © Frederic Boissonnas.


altΑμαρτωλοί άγιοι, άδοξοι ήρωες
Πάνος Μπαΐλης
Δρόμων 2018
Σελ. 314, τιμή εκδότη €14,84

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΟΥ ΜΠΑΪΛΗ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα από τη Μόρνα, το εγκαταλελειμμένο από το 1967 χωριό στους πρόποδες του Ολύμπου.

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ