Για τη συλλογή διηγημάτων της Βασιλικής Ηλιοπούλου «Το τέρας στο μετρό» (εκδ. Πατάκη).
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Το κοριτσάκι που βαδίζει ανέμελο είναι αθώο, εκτός κι αν προκληθεί. Ο άνδρας στο διπλανό διαμέρισμα είναι ένας θλιμμένος άνεργος που θα άξιζε τη συμπάθειά μας, αν δεν έδερνε τον γιο του. Η συνταξιούχος ηλικιωμένη είναι μια συμπαθής γυναίκα, εκτός αν διακυβεύεται ένα ζευγάρι γόβες. Δίπλα μας ζουν άνθρωποι που φαίνονται σεμνοί, φιλήσυχοι, αρμονικοί με το περιβάλλον, αλλά κάτω από το δέρμα τους αργοσέρνονται τέρατα που ενίοτε μπαίνουν στη φαιά ουσία του εγκεφάλου τους και τους παρακινούν σε ακραίες κινήσεις.
Από τη μια, είναι οι ιστορίες που εστιάζουν σε κρυμμένα τέρατα, που, όταν οι συνθήκες γίνουν σκληρές, ξυπνάνε μέσα στον άνθρωπο και τον κάνουν να επιτεθεί στους άλλους. Από την άλλη, κείμενα με ευαισθησίες, με κοινωνικά θέματα, με την ανθρωπιά να προελαύνει στην καθημερινότητα.
Τελικά πίσω από την ανάλαφρη γραφή της Βασιλικής Ηλιοπούλου, η οποία έχει δώσει πολύ πιο σκληρά κείμενα, δεν κρύβεται μια γαλήνια κοινωνική ζωή. Τα δεκαεφτά διηγήματα μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες, παρόλο που δείγματα της καθεμιάς εναλλάσσονται με αυτά της άλλης. Από τη μια, είναι οι ιστορίες που εστιάζουν σε κρυμμένα τέρατα, που, όταν οι συνθήκες γίνουν σκληρές, ξυπνάνε μέσα στον άνθρωπο και τον κάνουν να επιτεθεί στους άλλους. Από την άλλη, κείμενα με ευαισθησίες, με κοινωνικά θέματα, με την ανθρωπιά να προελαύνει στην καθημερινότητα.
Ας τα δούμε ξεχωριστά.
Στο πρώτο και (σχεδόν) το μόνο μη ρεαλιστικό διήγημα, το ομώνυμο με τη συλλογή, η μικρή Μαρία συνοδεύεται από ένα φολιδωτό τέρας, που μόνο αυτή βλέπει. Η μικρή είναι ένα άκακο κοριτσάκι και το τέρας δεν είναι επικίνδυνο για τους άλλους. Όταν η νεαρή κλέβει από ένα ψιλικατζίδικο, ο μαγαζάτορας επιχειρεί να την τιμωρήσει με μια πράξη σεξουαλικής παρενόχλησης· η μικρή αντιδρά, τον ακολουθεί στο μετρό και την κρίσιμη στιγμή τον ρίχνει στις γραμμές. Το ενδεικτικό αυτό διήγημα, που αντιπροσωπεύει πολλά ανάλογα, θέτει τα όρια της ανθρώπινης μισανθρωπίας. Η αθώα μικρή κλέβει μια σοκολάτα, ο ιδιοκτήτης του μαγαζιού εκμεταλλεύεται τη θέση της για να της επιτεθεί, κι αυτή αντεπιτίθεται με τον πιο ακραίο τρόπο. Κι οι δυο χτίζουν γέφυρες βίας και αντικοινωνικότητας.
Σε πολλές τέτοιες ιστορίες το τέρας της εκδίκησης υπολανθάνει σε πολλές διαπροσωπικές επαφές. Η απάνθρωπη δράση του ενός μπορεί να οδηγήσει τον άλλο να πάρει το αίμα του πίσω, με όποιον τρόπο κρίνει πρόσφορο. Ο κύριος Χαρίλαος λ.χ. αφήνει τον νεαρό διαρρήκτη να πέσει στον φωταγωγό, όταν ο τελευταίος κλωτσάει τη γάτα του πρώτου («Η μαύρη τρύπα»). Η δράση φέρνει αντίδραση, και πλέον πολλοί δεν επαφίενται στην ηθική, αλλά την παραμερίζουν για να τιμωρήσουν, συχνά με την πρώτη σκέψη που περνάει από το μυαλό τους.
Πολλές αντιδράσεις των ηρώων κινούνται στο όριο του αλτρουισμού αλλά και της ιδιοτέλειας, της κοινωνικότητας και της εκδίκησης, της απλής συναναστροφής ή της εγωιστικής επιβίωσης. Το εκκρεμές της συμπεριφοράς μετακινείται ταχύτατα, ανάλογα με τον άνεμο των συνθηκών, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.
Από την άλλη, οι σχέσεις βρίσκουν ένα ευαίσθητο σημείο βρασμού, που φέρνει τελικά κοντά τους ανθρώπους. Στον «Άνθρωπο στη θάλασσα» πατέρας και γιος περνάνε από τεταμένες στιγμές, αλλά την κρίσιμη ώρα, όταν ο πρώτος φαίνεται να εξαφανίζεται, ο δεύτερος κινητοποιείται με αγωνία για να τον βρει. Σε τέτοιες ιστορίες τα γνήσια συναισθήματα ξεπερνάνε πρόσκαιρες φουρτούνες κι αναδεικνύουν την ανθρωπιά του καθενός και τη συμπάθεια ανθρώπου προς άνθρωπο.
Τελικά, το πλέγμα των σχέσεων που διαμορφώνει η Βασιλική Ηλιοπούλου, αν συνεξετάσουμε όλα τα διηγήματα, αφήνουν (σκόπιμα) μετέωρα νήματα, που μπορούν να ερμηνευτούν ποικιλοτρόπως. Αυτή η γκρίζα ζώνη, η οποία κάνει λ.χ. τη Λίρι στο «Κοριτσάκι» να επιστρέφει και να συμπαρίσταται στην ετοιμοθάνατη γριά, που φρόντιζε, ενώ είχε αποφασίσει να την εγκαταλείψει, δεν φαίνεται αν προέκυψε από φιλάνθρωπη στάση, από τύψεις ή από αναμνήσεις οι οποίες επέδρασαν την κατάλληλη στιγμή καθοριστικά, χωρίς να αποκλείεται μια άλλη εσωτερική διεργασία. Έτσι, πολλές αντιδράσεις των ηρώων κινούνται στο όριο του αλτρουισμού αλλά και της ιδιοτέλειας, της κοινωνικότητας και της εκδίκησης, της απλής συναναστροφής ή της εγωιστικής επιβίωσης. Το εκκρεμές της συμπεριφοράς μετακινείται ταχύτατα, ανάλογα με τον άνεμο των συνθηκών, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.
Τελικά, η συλλογή γράφεται με κόντρα ύφος, όχι από αδυναμία να προσεγγιστούν οι απηνείς επιλογές των χαρακτήρων, αλλά μάλλον από διάθεση να δοθεί με πιο ανάλαφρο τόνο το σκληρό περικάρπιο των ανθρώπινων κινήτρων. Διαβάζεις μια καθημερινή ιστορία, με ανθρώπους της διπλανής πόρτας, αλλά συνάμα αναγνωρίζεις τις αντιδράσεις τους, έξω από την ευγένεια της συμβίωσης, την ανοχή της αδιαφορίας και την ψυχραιμία που συνήθως προσπερνά τις απειλητικές κινήσεις των άλλων.
* Κεντρική φωτογραφία: Λεπτομέρεια του πίνακα του Lucian Freud, Girl with a Kitten (1947), Λάδι σε καμβά, 41 × 30.7 × 1.8 cm
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Το τέρας στο μετρό
Μικρές και μικρότερες ιστορίες με τέρατα
Βασιλική Ηλιοπούλου
Πατάκης 2017
Σελ. 167, τιμή εκδότη €9,90
