alt

Για το μυθιστόρημα του Σωφρόνη Σωφρονίου «Αργός σίδηρος» (εκδ. Αντίποδες).

Του Διονύση Μαρίνου

H οριστική «Κάθοδος», η κατάβαση στα άδυτα του κάτω κόσμου, το σκοτεινό επέκεινα που η ανθρώπινη συνείδηση μόνο να εικάσει μπορεί, να εικονοποιήσει με εξωλεκτικά στοιχεία και, τελικά, να πιθανολογήσει με αβάσιμους όρους. Από το Ευαγγέλιο του Βαρθολομαίου έως το Β’ μέρος του λεγόμενου Ευαγγελίου του Νικόδημου (σ.σ.: επιγράφεται «Η εις Άδου Κάθοδος του Ιησού Χριστού»), έως την ομηρική Νέκυια, η ανάγκη του ανθρώπου να προσλάβει το ακατανόητο και να λυτρωθεί από το εσχατολογικό αίνιγμα, είναι κάτι παραπάνω από έκδηλη. Για κάθε ζωντανό υπάρχει και μια Ευρυδίκη που αποζητάει το φως εν μέσω σκότους. Οι αμίλητοι νεκροί, μέσω της τέχνης, διασαλπίζουν την ύπαρξή τους· εν ανυπαρξία. Όπως διατεινόταν και ο Ευριπίδης: «Ποιος ξέρεις αν η ζωή δεν είναι θάνατος και ο θάνατος ζωή;».

Ο Τζορτζ Σόντερς έλαβε φέτος το Man Booker με ένα μυθιστόρημα του οποίου όλες οι φωνές προέρχονται από τα στόματα νεκρών. Ναι, οι τεθνεώτες αποχώρησαν, το απισχνασμένο κορμί τους γίνεται βορά στους απαράβατους νόμους της διάλυσης, όμως, όπως σημείωνε και ο Κωστής Παπαγιώργης στο έξοχο βιβλίο του Ζώντες και τεθνεώτες (εκδ. Καστανιώτης), «τα πεπραγμένα του βιωμένου χρόνου δεν περιχωρούνται».

Με τούτο το αδέσποτο περαιτέρω της ύπαρξης ασχολείται ο Σωφρόνης Σωφρονίου στο μυθιστόρημά του Αργός σίδηρος (εκδ. Αντίποδες). Η προηγούμενη παρουσία του με τους Πρωτόπλαστους (εκδ. Ροδακιό) μας είχε προϊδεάσει για την οπτική του γωνία.

Με γλώσσα άκρως ιδιοσυγκρασιακή έως και αποσπασματική, με αφήγηση που δημιουργεί εξπρεσιονιστικές εικόνες εμπρηστικής ισχύος και με πλήθος διακειμενικές αναφορές [...] ο Σωφρονίου δεν φοβάται να αναμετρηθεί με τα όρια της αφηγηματικότητας.

Με γλώσσα άκρως ιδιοσυγκρασιακή έως και αποσπασματική, με αφήγηση που δημιουργεί εξπρεσιονιστικές εικόνες εμπρηστικής ισχύος και με πλήθος διακειμενικές αναφορές, οι οποίες εγκιβωτίζονται μέσα στο δικό του corpus, ο Σωφρονίου δεν φοβάται να αναμετρηθεί με τα όρια της αφηγηματικότητας και να συναιρέσει ασύμβατους χρόνους, τόπους και ιστορίες μέσα στην μεγάλη χοάνη της Ιστορίας.

Στους Πρωτόπλαστους, η αμαρτία και η προσπάθεια απαγκίστρωσης από τη θρησκευτική επιβολή ήταν τα θέματα που τον απασχόλησαν. Τώρα, εισέρχεται στο ποτάμι της μνήμης –όπως είχε κάνει παρεμπιπτόντως και ο Ρίτσαρντ Πάουερς με το έξοχο μυθιστόρημα Ο ποταμός της μνήμης (εκδ. Εστία)– και πώς αυτή μπορεί να αναπλαστεί, να διασαλευτεί ή να ανασχηματιστεί μέσω της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου. Κι όλα τούτα, όχι στον εδώ κόσμο, αλλά στον κάτω, εκεί όπου οι νεκροί απεκδύονται όλους τους ανθρώπινους νόμους και ακολουθούν τις ρευστές νόρμες μιας μη πραγματικότητας.

Το ίδιο ρευστός είναι και ο κόσμος που πλάθει ο Σωφρονίου. Ήρωάς του είναι ένας σκακιστής που σκοτώθηκε στην πλατεία Γιούνιον της Νέας Υόρκης. Αίφνης, μεταφέρεται από τη Γη στη Μικρή ζωή, έναν πλανήτη στον οποίο έχει τη δυνατότητα να παραμείνει μόλις δέκα χρόνια. Έκτοτε, το τέλος καθίσταται αναπόδραστο. Όταν πέθανε ήταν εξήντα έξι ετών, στη νέα του μορφή γίνεται ξανά είκοσι εννιά. Φευ, δεν είναι η μοναδική μετάλλαξη που υφίσταται. Αναγκάζεται να περάσει τη διαδικασία ανάκλησης γεγονότων της ζωής του στη Γη (σ.σ.: Μήνας Μνήμης) και στη συνέχεια κρίνεται ικανός να αναλάβει το έργο της ανασύνθεσης του μυθιστορήματος του αυστριακού συγγραφέα Ρόμπερτ Κράους 4001, αφού προηγουμένως εκπαιδευτεί επί ένα εξάμηνο στο Πανεπιστήμιο του Μπρασκέντο.

Είναι χαρακτηριστικό πως το πρώτο πράγμα που προσπαθεί να ανακαλέσει είναι το εναρκτήριο απόσπασμα από τη Μεταμόρφωση του Κάφκα. Άλλωστε, το κλίμα που διαμορφώνεται στο ιλιγγιώδες ταξίδι που θα πραγματοποιήσει έχει πολλά καφκικά στοιχεία και σημάνσεις.

Στόχος του είναι να ανακαλύψει την ύπαρξη του Κράους, καθώς φέρεται να έχει μεταφερθεί κι αυτός στη Μικρή ζωή, θρυλείται πως έχει θεαθεί στην ήπειρο Χερπ, στην οποία ο σκακιστής μεταβαίνει μαζί με μια δράκα παράξενων συντρόφων για να τον βρουν.

Στην πραγματικότητα κάνει μια καταβύθιση σε ένα έρεβος που μόνο ο Ιερώνυμος Μπος θα μπορούσε να εικονοποιήσει. Στην ήπειρο Χερπ υπάρχει ένας αχανής υπόγειος μηχανισμός, αθέατος κι όμως τρομώδης, με τον οποίο γίνεται προσπάθεια να αναπαρασταθεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Πρόκειται για ευθεία αναφορά στην καφκική σωφρονιστική αποικία, μόνο που εδώ έχουμε να κάνουμε με μια μνημονοτεχνική κατασκευή – ερεβώδη όσο και ο κατακλυσμός της μνήμης. Ο σκακιστής θα βρεθεί αντιμέτωπος με παράξενες φιγούρες και ανθρώπους που υπερβαίνουν την τρέχουσα λογική. Οι περιπέτειές του είναι δεξιοτεχνικά αχαλίνωτες και η μια οδηγεί στην άλλη με τρόπο δραματικό. Προσπαθεί να ανακαλέσει πράγματα από τη Γη, όμως, τον πληροφορούν πως στη Μικρή Ζωή, όπως και σε άλλες περιοχές, η λέξη «θυμάμαι» έχει ατιμαστεί όσο καμία άλλη, ενώ έχει απαγορευτεί κάθε μεταφορά ιδεών από τη Γη – ακόμη και ο Σαίξπηρ.

Κι όμως, την ίδια στιγμή ατόφια χωρία μυθιστορημάτων, ένα χαμένο έργο του Σοφοκλή, ιστορικές καταστάσεις από την άνοδο των Ναζί, την τελική λύση και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η ανασύσταση της ταινίας Ίλιγγος του Χίτσκοκ από μια παράξενη ομάδα κινηματογραφιστών, διατρέχουν το κείμενο, αλλά κυρίως τανύζουν τα όρια του ήρωα.

Είναι διάχυτη η αίσθηση πως το κείμενο αποτελεί μια δυστοπική απεικόνιση ενός μακρινού μέλλοντος (κάτι σαν Μπάλαρντ σε συνδυασμό με Μπάροουζ), την οποία θα διαπιστώσει και ο ίδιος ο ήρωας, καθώς έρχεται αντιμέτωπος με γεγονότα και πρόσωπα που δεν πρόλαβε να γνωρίσει όλο ζούσε.

Το παράδοξο είναι ότι και αν ο σκακιστής πέθανε στα τέλη της δεκαετίας του ’40, λίγο πριν από την άνοδο του Χίτλερ, σε αυτό το μεταβατικό στάδιο της πεπερασμένης μη ύπαρξης, θα διαπιστώσει πως ο χρόνος μετριέται με διαφορετικό τρόπο. Είναι διάχυτη η αίσθηση πως το κείμενο αποτελεί μια δυστοπική απεικόνιση ενός μακρινού μέλλοντος (κάτι σαν Μπάλαρντ σε συνδυασμό με Μπάροουζ), την οποία θα διαπιστώσει και ο ίδιος ο ήρωας, καθώς έρχεται αντιμέτωπος με γεγονότα και πρόσωπα που δεν πρόλαβε να γνωρίσει όλο ζούσε.

Είναι απείρως δύσκολο να καταγραφούν όλα όσα συμβαίνουν στο μυθιστόρημα και τούτο διότι ο σκελετός των γεγονότων είναι χαλαρός και η υφή της πλοκής υδραργυρική. Οι σκηνές μοιάζουν σε σεκάνς κινηματογραφικής ταινίας ή σαν πείραμα εν προόδω. Είναι προφανές πως το επίπεδο επινοητικότητας του Σωφρονίου είναι υψηλότατο, ενώ πολλές από τις εικόνες που εκθέτει έχουν ακόμη και εικαστική δύναμη, πέραν της λογοτεχνικής τελετουργίας στην οποία υπόκεινται. Όπως, όμως, και στο προηγούμενο βιβλίο του έτσι και σε αυτό, η εσωστρεφής κλίμακα που αναπτύσσει συχνάκις προκαλεί δέος και αμηχανία εν ταυτώ. Η γλώσσα είναι πυκνή γεμάτη υπαινιγμούς, με δάνεια από την επιστημονική ορολογία και τη λογοτεχνία – στοιχείο που άλλοτε ευδοκιμεί κι άλλοτε αναρριπίζει δίχως φλόγα. Σίγουρα, πάντως, πρόκειται για ένα ενεργητικό κείμενο ή για ένα εξόχως ενελικτικό κείμενο (κατά Ναμπόκοφ), το οποίο αναπτύσσεται εσωτερικά θυμίζοντας πάντα στον αναγνώστη πως οι περιγραφές δεν είναι φυσικές, αλλά γλωσσικές. 

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

altΑργός σίδηρος
Σωφρόνης Σωφρονίου
Αντίποδες 2017
Σελ. 340, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΗ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η αυτοκτονία της Γερμανίας, του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Η αυτοκτονία της Γερμανίας, του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Για το βιβλίο του φιλόσοφου Jean Michel Rey «Η αυτοκτονία της Γερμανίας - Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα (μτφρ. Ανδρέας Παππάς)

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο φιλόσοφος Jean Michel Rey είναι ομότιμος καθηγητ...

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ