alt

Για την ανθολογία Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Ἦτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον... - Διηγήματα ερωτικά» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), σε Ανθολόγηση και Επίμετρο της Αγγέλας Καστρινάκη.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο πέμπτος τόμος, Ἦτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον..., στην από κάθε άποψη εξαίρετη σειρά «Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις» των Π.Ε.Κ., δικαιώνει απόλυτα τον τίτλο της σειράς: η καθηγήτρια φιλολογίας και πεζογράφος Αγγέλα Καστρινάκη πράγματι αναγιγνώσκει εκ νέου στη μελέτη της «Έρως νάρκισσος, έρως θείος: όψεις του έρωτα στο έργο του Παπαδιαμάντη» τα πέντε διηγήματά του που περιλαμβάνονται εδώ: «Ολόγυρα στη λίμνη», «Η νοσταλγός», «Έρως-ήρως», «Όνειρο στο κύμα», «Η Φαρμακολύτρια», μαζί με τα «Θέρος-έρος» και «Τα ρόδιν’ ακρογιάλια» – τα ερωτικά διηγήματα του συγγραφέα. «Κι αν ηθογραφεί», γράφει για τον Παπαδιαμάντη, «ηθογραφεί μονάχα για χάρη της “ψευδαίσθησης της πραγματικότητας”, για να χτίσει το αληθοφανές περιβάλλον όπου μέσα θα ανθίσουν οι συμβολικές του ιστορίες».

Η κα Καστρινάκη θεωρεί πως χρησιμοποιούνται επί σκοπώ [τα σύμβολα στις ιστορίες του Παπαδιαμάντη], για να «μας οδηγήσει ο συγγραφέας στο ίδιο συμπέρασμα: η σεξουαλική επαφή, ακόμα και μέσα στον γάμο, είναι αμαρτία· οφείλουμε να μην παντρευόμαστε και να μην τεκνοποιούμε, γιατί σε αυτή τη διαδικασία παραμονεύει άφευκτος ο χάρος».

Μα, ποια και τι είναι τούτα τα σύμβολα στις ιστορίες του; Η κα Καστρινάκη θεωρεί πως χρησιμοποιούνται επί σκοπώ, για να «μας οδηγήσει ο συγγραφέας στο ίδιο συμπέρασμα: η σεξουαλική επαφή, ακόμα και μέσα στον γάμο, είναι αμαρτία· οφείλουμε να μην παντρευόμαστε και να μην τεκνοποιούμε, γιατί σε αυτή τη διαδικασία παραμονεύει άφευκτος ο χάρος».

Ως παράδειγμα αυτής της συμβολιστικής ανάγνωσης, θα ακολουθήσω επιτροχάδην την πλοκή της «Νοσταλγού» και κάποια σημεία στην εδώ ανάλυσή της. Ο Παπαδιαμάντης δεν χάνει ούτε στιγμή στην ιστορία του, μας παίρνει από την πρώτη κιόλας αράδα στη φεγγαροφώτιστη ακτή όπου η Λιαλιώ, παντρεμένη μ’ έναν πολύ μεγαλύτερό της άντρα, τον κυρ Μοναχάκη, ζητά από τον νεαρό Μαθιό να την περάσει απέναντι, στο νησί των δικών της, για να πάει στο πατρικό της που το ’χει νοσταλγήσει. Ο νεαρός, σαγηνεμένος, δέχεται, κι ό,τι ακολουθεί είναι μια μαγική νυχτερινή σκηνή στη θάλασσα κι ένα κυνήγι, όταν ο κυρ Μοναχάκης παίρνει χαμπάρι τη φυγή της Λιαλιώς, τους ακολουθεί, και στο τέλος η κοπέλα δηλώνει την πίστη της στον σύζυγό της.

«Μυστηριώδες θέλγητρον απέπνεεν όλη η σεληνοφεγγής νυξ», περιγράφει ο Παπαδιαμάντης. «Η βαρκούλα έπλεεν εγγύς μιας των νησίδων, εφ’ ης εφαίνοντο εναλλάξ φωτεινά και σκοτεινά σημεία, βράχοι στίλβοντες εις το φως της σελήνης, αμαυροί θάμνοι ελαφρώς θροούντες εις την πνοήν της νυκτερινής αύρας και σπήλαια πληττόμενα υπό του φρίσσοντος κύματος, όπου εμάντευέ τις την ύπαρξιν θαλασσίων ορνέων και ήκουε το εναγώνιο πτερύγισμα αγριοπεριστέρων πτοουμένων εις τον πλατάγισμα της κώπης και την προσέγγισιν της βαρκούλας. […]»

Η Αγγέλα Καστρινάκη απορρίπτει την πεζή ρεαλιστική ανάγνωση της «Νοσταλγού», ως μιας ιστορίας «επιβεβαίωσης του αδιάρρηκτου των δεσμών του γάμου: η Λιαλιώ γεύτηκε τη γοητεία ενός φλερτ, αλλά σαν τίμια κοπέλα που ήταν επέστρεψε στον άντρα της και στο καθήκον». Πράγματι, με μια τέτοια ανάγνωση ο Παπαδιαμάντης θα υποβιβαζόταν σ’ απλό ηθικολόγο. Στις εικόνες της «Νοσταλγού», βλέπει η συγγραφέας την ταύτιση της Λιαλιώς με τη σελήνη (εικάζει, μάλιστα, πως η απουσία του «ευ» από το πλήρες όνομα της Λιαλιώς: Ευλαλία, μπορεί και «να ανακαλεί την Πρώτη Γυναίκα, εκείνη που ευθύνεται για την Πτώση») κι επισημαίνει την παραδοχή της: «Ναι, είμαι… είμαι μάγισσα», όταν τη ρωτά ο Μαθιός αν είναι, ξαφνιασμένος από μια πρόρρησή της. Ωστόσο, όταν βγάζει η κοπέλα το φουστάνι της κι ο Μαθιός δένει σε σταυρό τα κουπιά και το στεριώνει σαν πανί επάνω τους, «η απλή βαρκούλα μετατρέπεται σε βαρύ σύμβολο, σε ένα ιερό σκάφος, του οποίου το “πλήρωμα” τελεί πλέον υπό υψηλή προστασία» (αν και, πλην του σταυρωτού δεσίματος των κουπιών, δεν βλέπω με ποιον άλλον τρόπο θα στεριωνόταν το φουστάνι, που το βγάλσιμό του μες στη βαρκούλα, όπου είναι μόνοι οι δύο νέοι καταμεσής της φεγγαροφώτιστης θάλασσας, έχει έναν μαγικό αισθησιασμό). Και, με τα λόγια της Λιαλιώς στο τέλος («“Καλώς να ’ρθης, μπαρμπα-Μοναχάκη!” απήντησε ανενδοιάστως το Λιαλιώ»· αν και η ακροτελεύτια κουβέντα της και φράση του διηγήματος είναι, προς τον Μαθιό: «“κρίμας που είμαι μεγαλύτερη στα χρόνια από σένα· αν πέθαινε ο μπαρμπα-Μοναχάκης, θα σ’ έπαιρνα”»), η Αγγέλα Καστρινάκη θεωρεί ότι ο Παπαδιαμάντης τάσσεται υπέρ της «σωφροσύνης», όπως αυτή ορίζεται, κάπως κωμικά, διά στόματος του κυρ Μοναχάκη.

Τίμιος απέναντι στα αισθήματά του, στο πάθος του και τον πόθο του –που στον μονήρη βίο του μένουν ανανταπόδοτα–, πλάθει τις τόσο ερωτικές σκηνές στη «Νοσταλγό» και στο «Όνειρο στο κύμα»· και, τίμιος απέναντι στη στέρησή του, στέκει έπειτα σκληρός απέναντι στους ανθρώπους σ’ αυτές του τις ιστορίες, γιατί καταρχάς είναι σκληρός απέναντι στον εαυτό του τον ίδιο.

Είναι λοιπόν όλη αυτή η φεγγαρόλουστη νύχτα μες στη θάλασσα, και το σκίρτημα του αγοριού και της μεγαλύτερής του κοπέλας, απλώς ένα σκηνικό που στήνει ο Παπαδιαμάντης για να το γκρεμίσει με την αποκλιμάκωση του τέλους, όταν η Λιαλιώ δηλώνει την πίστη της στον κάπως φαιδρό κυρ Μοναχάκη κι αποχαιρετά τον Μαθιό για ν’ ανέβει στους δικούς της με τη σύμφωνη γνώμη, πλέον, του άντρα της; Όχι, είναι η απάντηση που προσωπικά δίνω, νιώθοντας πως ο Παπαδιαμάντης είναι άνθρωπος βαθύτατα ειλικρινής. Δεν μπορεί να υπάρξει συμπόνια χωρίς ειλικρίνεια, και ελάχιστοι συγγραφείς μας έχουν συμπάσχει με τους ήρωες στις ιστορίες τους τόσο όσο αυτός. Έτσι, τίμιος απέναντι στα αισθήματά του, στο πάθος του και τον πόθο του –που στον μονήρη βίο του μένουν ανανταπόδοτα–, πλάθει τις τόσο ερωτικές σκηνές στη «Νοσταλγό» και στο «Όνειρο στο κύμα»· και, τίμιος απέναντι στη στέρησή του, στέκει έπειτα σκληρός απέναντι στους ανθρώπους σ’ αυτές του τις ιστορίες, γιατί καταρχάς είναι σκληρός απέναντι στον εαυτό του τον ίδιο.

Και πόσο γίνεται επί σκοπώ, εντέλει, όλη αυτή η χρήση των συμβόλων; Μεταφράζοντας ακατάπαυτα για τις ανάγκες της βιοτής, ο Παπαδιαμάντης μολοντούτο γράφει περί τα 170 διηγήματα, πολλά απ’ αυτά εκτενέστατα, που ως σύνολο αποτελούν έργο μοναδικό στη νεοελληνική γραμματεία. Τα δουλεύει ξανά και ξανά; Νιώθω πως όχι – ότι, απεναντίας, γράφονται «prima vista», κι απόδειξη για τούτο είναι η χαλαρή τους δομή, συχνά και το ίδιο το πλάσιμο της φράσης, με επαναλήψεις, με λεκτικά λοξοδρομήματα εκεί που η ευθεία οδός σαφώς θα ήταν πολύ πιο αποτελεσματική. Τα διηγήματα γράφονται ως επί το πλείστον δίχως δεύτερη σκέψη, κι ο Παπαδιαμάντης «ακολουθεί την καρδιά του» και τρομάζει μπροστά σ’ ό,τι του φανερώνει· ίσως εκείνες τις στιγμές να νιώθει πιο πνιγερή από ποτέ τη μοναξιά του, και «πνίγει» τα αισθήματά του· η Νοσταλγός δεν λυτρώνεται, το βοσκόπουλο στο «Όνειρο στο κύμα» μένει αλύτρωτο. Δεν στήνει ο Παπαδιαμάντης μια ολόκληρη σκηνοθεσία για να την αναιρέσει, αλλά καταβυθίζεται στον κόσμο των αισθημάτων, και τελευταία στιγμή αρπάζεται από ένα άχαρο σωσίβιο για να σωθεί.

Δεν γράφει για να συσκοτίσει μα για να φωτίσει, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί σ’ αυτές τις ιστορίες σύμβολα.

Κι αν οι ιστορίες του Παπαδιαμάντη είναι σκοτεινές και πεσιμιστικές –σίγουρα είναι, και μόνο το χιούμορ του απαλύνει αυτόν τον πεσιμισμό–, εγώ τις νιώθω παρ’ όλα αυτά να είναι φωτεινές, γιατί ο αφηγητής συναισθάνεται σ’ αυτές βαθιά τους χαρακτήρες του, που μετέχουν, κι αυτός μαζί τους, στη σκληρή κοινή ανθρώπινη μοίρα. Δεν γράφει για να συσκοτίσει μα για να φωτίσει, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί σ’ αυτές τις ιστορίες σύμβολα. Αν και κάποια δυσκολεύομαι να τα αναγνωρίσω –για παράδειγμα, όταν στο γάμο του διηγήματος «Το καμίνι» η κυρία Καστρινάκη βλέπει μιαν αυτοκτονία–, αναγνωρίζω τα περισσότερα, όπως με τόση οξυδέρκεια κι ευρυμάθεια τα ανιχνεύει στη μελέτη της. Με τον τρόπο όμως που ζωντάνεψαν τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη στη φαντασία μου όταν τα διάβαζα, έτσι, ερήμην των συμβόλων που ίσως χρησιμοποίησε, παραμένουν ακόμα ζωντανά, και η Νοσταλγός δεν θα πατήσει ποτέ στη στεριά το πόδι της, «συνετισμένη» , αλλά θα ζει πάντα μες στη φεγγαροφώτιστη βάρκα με τον Μαθιό, με το φουστάνι της βαλμένο για πανί.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Μαύρο νερό» (εκδ. Κίχλη).


altἮτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον...
Διηγήματα ερωτικά
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Ανθολόγηση - Επίμετρο: Αγγέλα Καστρινάκη
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2017
Σελ. 440, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με τα πεζά κείμενα του Βασίλη Αμανατίδη «Πλαγκτόν – Οι ιστορίες» (εκδ. Νεφέλη). Κεντρική εικόνα: Κεφάλι μέδουσας από την έκθεση του M.E.T. © «Από την Ασσυρία στην Ιβηρική στην αυγή της Κλασικής Εποχής» (Σεπτέμβριος 2014 – Ιανουάριος 2015).

Του Κωνσταντίνου Μα...

Τα δύο δώρα, του Γιώργου Μητά

Τα δύο δώρα, του Γιώργου Μητά

Για τη νουβέλα του Γιώργου Μητά «Τα δύο δώρα» (εκδ. Στερέωμα). Φωτογραφία: © Jovana Askrabic/Unsplash.

Της Διώνης Δημητριάδου

Ποιος γνώρισε την ομορφιά και έμεινε αλώβητος; Η σωματική ωραιότητα (γιατί γι’ αυτή μιλάμε) είναι ένα δώρο που με τη...

Τα ζώα θεοί, της Άννας Γρίβα

Τα ζώα θεοί, της Άννας Γρίβα

Για τη συλλογή διηγημάτων της Άννας Γρίβα «Τα ζώα θεοί» (εκδ. Κίχλη). Φωτογραφίες: Sinitta Leunen (αριστερά) & Oleg Magni (δεξιά) © pexels

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Αυτά τα διηγήματα της Άννας Γρίβα, είκοσι ένα συνολικά, νιώθω ότι ισορροπούν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μια μέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1911, γεννήθηκε στη Ζυρίχη ο Μαξ Φρις, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της μεταπολεμικής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο Μαξ Φρις μεγάλωσε στη Ζυρίχη με τον πατέρα του, Φραντς Μπρούνο Φρις κ...

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Για τον συλλογικό τόμο «Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία – Νέες φιλοσοφικές και ιστορικές προσεγγίσεις» (Επιμελητές τόμου: Σωτήρης Μητραλέξης, Paul Tyson, Peter Harrison, επίμετρο: Αθανάσιος Σ. Φωκάς, εκδ. Ροπή). Κεντρική εικόνα: Γαλιλαίος: «Κι όμως γυρίζει».

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία», το οποίο κυκλοφορεί στις 20 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι ...

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη «Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας – Ιδέες και Ιδεολογήματα στον 20ο αιώνα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«…επιχειρώντας, έτσι, μια συνοπτικ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ