alt

Για την ανθολογία Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Ἦτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον... - Διηγήματα ερωτικά» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), σε Ανθολόγηση και Επίμετρο της Αγγέλας Καστρινάκη.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο πέμπτος τόμος, Ἦτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον..., στην από κάθε άποψη εξαίρετη σειρά «Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις» των Π.Ε.Κ., δικαιώνει απόλυτα τον τίτλο της σειράς: η καθηγήτρια φιλολογίας και πεζογράφος Αγγέλα Καστρινάκη πράγματι αναγιγνώσκει εκ νέου στη μελέτη της «Έρως νάρκισσος, έρως θείος: όψεις του έρωτα στο έργο του Παπαδιαμάντη» τα πέντε διηγήματά του που περιλαμβάνονται εδώ: «Ολόγυρα στη λίμνη», «Η νοσταλγός», «Έρως-ήρως», «Όνειρο στο κύμα», «Η Φαρμακολύτρια», μαζί με τα «Θέρος-έρος» και «Τα ρόδιν’ ακρογιάλια» – τα ερωτικά διηγήματα του συγγραφέα. «Κι αν ηθογραφεί», γράφει για τον Παπαδιαμάντη, «ηθογραφεί μονάχα για χάρη της “ψευδαίσθησης της πραγματικότητας”, για να χτίσει το αληθοφανές περιβάλλον όπου μέσα θα ανθίσουν οι συμβολικές του ιστορίες».

Η κα Καστρινάκη θεωρεί πως χρησιμοποιούνται επί σκοπώ [τα σύμβολα στις ιστορίες του Παπαδιαμάντη], για να «μας οδηγήσει ο συγγραφέας στο ίδιο συμπέρασμα: η σεξουαλική επαφή, ακόμα και μέσα στον γάμο, είναι αμαρτία· οφείλουμε να μην παντρευόμαστε και να μην τεκνοποιούμε, γιατί σε αυτή τη διαδικασία παραμονεύει άφευκτος ο χάρος».

Μα, ποια και τι είναι τούτα τα σύμβολα στις ιστορίες του; Η κα Καστρινάκη θεωρεί πως χρησιμοποιούνται επί σκοπώ, για να «μας οδηγήσει ο συγγραφέας στο ίδιο συμπέρασμα: η σεξουαλική επαφή, ακόμα και μέσα στον γάμο, είναι αμαρτία· οφείλουμε να μην παντρευόμαστε και να μην τεκνοποιούμε, γιατί σε αυτή τη διαδικασία παραμονεύει άφευκτος ο χάρος».

Ως παράδειγμα αυτής της συμβολιστικής ανάγνωσης, θα ακολουθήσω επιτροχάδην την πλοκή της «Νοσταλγού» και κάποια σημεία στην εδώ ανάλυσή της. Ο Παπαδιαμάντης δεν χάνει ούτε στιγμή στην ιστορία του, μας παίρνει από την πρώτη κιόλας αράδα στη φεγγαροφώτιστη ακτή όπου η Λιαλιώ, παντρεμένη μ’ έναν πολύ μεγαλύτερό της άντρα, τον κυρ Μοναχάκη, ζητά από τον νεαρό Μαθιό να την περάσει απέναντι, στο νησί των δικών της, για να πάει στο πατρικό της που το ’χει νοσταλγήσει. Ο νεαρός, σαγηνεμένος, δέχεται, κι ό,τι ακολουθεί είναι μια μαγική νυχτερινή σκηνή στη θάλασσα κι ένα κυνήγι, όταν ο κυρ Μοναχάκης παίρνει χαμπάρι τη φυγή της Λιαλιώς, τους ακολουθεί, και στο τέλος η κοπέλα δηλώνει την πίστη της στον σύζυγό της.

«Μυστηριώδες θέλγητρον απέπνεεν όλη η σεληνοφεγγής νυξ», περιγράφει ο Παπαδιαμάντης. «Η βαρκούλα έπλεεν εγγύς μιας των νησίδων, εφ’ ης εφαίνοντο εναλλάξ φωτεινά και σκοτεινά σημεία, βράχοι στίλβοντες εις το φως της σελήνης, αμαυροί θάμνοι ελαφρώς θροούντες εις την πνοήν της νυκτερινής αύρας και σπήλαια πληττόμενα υπό του φρίσσοντος κύματος, όπου εμάντευέ τις την ύπαρξιν θαλασσίων ορνέων και ήκουε το εναγώνιο πτερύγισμα αγριοπεριστέρων πτοουμένων εις τον πλατάγισμα της κώπης και την προσέγγισιν της βαρκούλας. […]»

Η Αγγέλα Καστρινάκη απορρίπτει την πεζή ρεαλιστική ανάγνωση της «Νοσταλγού», ως μιας ιστορίας «επιβεβαίωσης του αδιάρρηκτου των δεσμών του γάμου: η Λιαλιώ γεύτηκε τη γοητεία ενός φλερτ, αλλά σαν τίμια κοπέλα που ήταν επέστρεψε στον άντρα της και στο καθήκον». Πράγματι, με μια τέτοια ανάγνωση ο Παπαδιαμάντης θα υποβιβαζόταν σ’ απλό ηθικολόγο. Στις εικόνες της «Νοσταλγού», βλέπει η συγγραφέας την ταύτιση της Λιαλιώς με τη σελήνη (εικάζει, μάλιστα, πως η απουσία του «ευ» από το πλήρες όνομα της Λιαλιώς: Ευλαλία, μπορεί και «να ανακαλεί την Πρώτη Γυναίκα, εκείνη που ευθύνεται για την Πτώση») κι επισημαίνει την παραδοχή της: «Ναι, είμαι… είμαι μάγισσα», όταν τη ρωτά ο Μαθιός αν είναι, ξαφνιασμένος από μια πρόρρησή της. Ωστόσο, όταν βγάζει η κοπέλα το φουστάνι της κι ο Μαθιός δένει σε σταυρό τα κουπιά και το στεριώνει σαν πανί επάνω τους, «η απλή βαρκούλα μετατρέπεται σε βαρύ σύμβολο, σε ένα ιερό σκάφος, του οποίου το “πλήρωμα” τελεί πλέον υπό υψηλή προστασία» (αν και, πλην του σταυρωτού δεσίματος των κουπιών, δεν βλέπω με ποιον άλλον τρόπο θα στεριωνόταν το φουστάνι, που το βγάλσιμό του μες στη βαρκούλα, όπου είναι μόνοι οι δύο νέοι καταμεσής της φεγγαροφώτιστης θάλασσας, έχει έναν μαγικό αισθησιασμό). Και, με τα λόγια της Λιαλιώς στο τέλος («“Καλώς να ’ρθης, μπαρμπα-Μοναχάκη!” απήντησε ανενδοιάστως το Λιαλιώ»· αν και η ακροτελεύτια κουβέντα της και φράση του διηγήματος είναι, προς τον Μαθιό: «“κρίμας που είμαι μεγαλύτερη στα χρόνια από σένα· αν πέθαινε ο μπαρμπα-Μοναχάκης, θα σ’ έπαιρνα”»), η Αγγέλα Καστρινάκη θεωρεί ότι ο Παπαδιαμάντης τάσσεται υπέρ της «σωφροσύνης», όπως αυτή ορίζεται, κάπως κωμικά, διά στόματος του κυρ Μοναχάκη.

Τίμιος απέναντι στα αισθήματά του, στο πάθος του και τον πόθο του –που στον μονήρη βίο του μένουν ανανταπόδοτα–, πλάθει τις τόσο ερωτικές σκηνές στη «Νοσταλγό» και στο «Όνειρο στο κύμα»· και, τίμιος απέναντι στη στέρησή του, στέκει έπειτα σκληρός απέναντι στους ανθρώπους σ’ αυτές του τις ιστορίες, γιατί καταρχάς είναι σκληρός απέναντι στον εαυτό του τον ίδιο.

Είναι λοιπόν όλη αυτή η φεγγαρόλουστη νύχτα μες στη θάλασσα, και το σκίρτημα του αγοριού και της μεγαλύτερής του κοπέλας, απλώς ένα σκηνικό που στήνει ο Παπαδιαμάντης για να το γκρεμίσει με την αποκλιμάκωση του τέλους, όταν η Λιαλιώ δηλώνει την πίστη της στον κάπως φαιδρό κυρ Μοναχάκη κι αποχαιρετά τον Μαθιό για ν’ ανέβει στους δικούς της με τη σύμφωνη γνώμη, πλέον, του άντρα της; Όχι, είναι η απάντηση που προσωπικά δίνω, νιώθοντας πως ο Παπαδιαμάντης είναι άνθρωπος βαθύτατα ειλικρινής. Δεν μπορεί να υπάρξει συμπόνια χωρίς ειλικρίνεια, και ελάχιστοι συγγραφείς μας έχουν συμπάσχει με τους ήρωες στις ιστορίες τους τόσο όσο αυτός. Έτσι, τίμιος απέναντι στα αισθήματά του, στο πάθος του και τον πόθο του –που στον μονήρη βίο του μένουν ανανταπόδοτα–, πλάθει τις τόσο ερωτικές σκηνές στη «Νοσταλγό» και στο «Όνειρο στο κύμα»· και, τίμιος απέναντι στη στέρησή του, στέκει έπειτα σκληρός απέναντι στους ανθρώπους σ’ αυτές του τις ιστορίες, γιατί καταρχάς είναι σκληρός απέναντι στον εαυτό του τον ίδιο.

Και πόσο γίνεται επί σκοπώ, εντέλει, όλη αυτή η χρήση των συμβόλων; Μεταφράζοντας ακατάπαυτα για τις ανάγκες της βιοτής, ο Παπαδιαμάντης μολοντούτο γράφει περί τα 170 διηγήματα, πολλά απ’ αυτά εκτενέστατα, που ως σύνολο αποτελούν έργο μοναδικό στη νεοελληνική γραμματεία. Τα δουλεύει ξανά και ξανά; Νιώθω πως όχι – ότι, απεναντίας, γράφονται «prima vista», κι απόδειξη για τούτο είναι η χαλαρή τους δομή, συχνά και το ίδιο το πλάσιμο της φράσης, με επαναλήψεις, με λεκτικά λοξοδρομήματα εκεί που η ευθεία οδός σαφώς θα ήταν πολύ πιο αποτελεσματική. Τα διηγήματα γράφονται ως επί το πλείστον δίχως δεύτερη σκέψη, κι ο Παπαδιαμάντης «ακολουθεί την καρδιά του» και τρομάζει μπροστά σ’ ό,τι του φανερώνει· ίσως εκείνες τις στιγμές να νιώθει πιο πνιγερή από ποτέ τη μοναξιά του, και «πνίγει» τα αισθήματά του· η Νοσταλγός δεν λυτρώνεται, το βοσκόπουλο στο «Όνειρο στο κύμα» μένει αλύτρωτο. Δεν στήνει ο Παπαδιαμάντης μια ολόκληρη σκηνοθεσία για να την αναιρέσει, αλλά καταβυθίζεται στον κόσμο των αισθημάτων, και τελευταία στιγμή αρπάζεται από ένα άχαρο σωσίβιο για να σωθεί.

Δεν γράφει για να συσκοτίσει μα για να φωτίσει, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί σ’ αυτές τις ιστορίες σύμβολα.

Κι αν οι ιστορίες του Παπαδιαμάντη είναι σκοτεινές και πεσιμιστικές –σίγουρα είναι, και μόνο το χιούμορ του απαλύνει αυτόν τον πεσιμισμό–, εγώ τις νιώθω παρ’ όλα αυτά να είναι φωτεινές, γιατί ο αφηγητής συναισθάνεται σ’ αυτές βαθιά τους χαρακτήρες του, που μετέχουν, κι αυτός μαζί τους, στη σκληρή κοινή ανθρώπινη μοίρα. Δεν γράφει για να συσκοτίσει μα για να φωτίσει, ακόμα κι αν χρησιμοποιεί σ’ αυτές τις ιστορίες σύμβολα. Αν και κάποια δυσκολεύομαι να τα αναγνωρίσω –για παράδειγμα, όταν στο γάμο του διηγήματος «Το καμίνι» η κυρία Καστρινάκη βλέπει μιαν αυτοκτονία–, αναγνωρίζω τα περισσότερα, όπως με τόση οξυδέρκεια κι ευρυμάθεια τα ανιχνεύει στη μελέτη της. Με τον τρόπο όμως που ζωντάνεψαν τα διηγήματα του Παπαδιαμάντη στη φαντασία μου όταν τα διάβαζα, έτσι, ερήμην των συμβόλων που ίσως χρησιμοποίησε, παραμένουν ακόμα ζωντανά, και η Νοσταλγός δεν θα πατήσει ποτέ στη στεριά το πόδι της, «συνετισμένη» , αλλά θα ζει πάντα μες στη φεγγαροφώτιστη βάρκα με τον Μαθιό, με το φουστάνι της βαλμένο για πανί.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Μαύρο νερό» (εκδ. Κίχλη).


altἮτον πνοή, ἴνδαλμα ἀφάνταστον, ὄνειρον...
Διηγήματα ερωτικά
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Ανθολόγηση - Επίμετρο: Αγγέλα Καστρινάκη
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2017
Σελ. 440, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα «Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» (εκδ. Σοκόλη).

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

H συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα ...

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

Για το μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου «Η μνήμη του πάγου» (εκδ. Καστανιώτη).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τώρα που ολοκληρώθηκε ευδοκίμως η τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, μπορούμε να θέσουμε γενικότερα...

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

Για το μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου «Τέλεση» (εκδ. Νήσος).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το πρώτο βιβλίο του Φώτη Δούσου ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

Όταν κάποιος φεύγει από κοντά μας και μάλιστα τόσο ξαφνικά όσο ο Δημήτρης Φύσσας, συχνά προσπαθούμε να ανακαλέσουμε ένα περιστατικό που, με κάποιον μαγικό τρόπο, θα αποκάλυπτε τον άνθρωπο. Όμως αυτά που μας χαρακτηρίζουν, που φανερώνουν το ήθος μας ή την απουσία του, δεν είναι μονάχα τα όσα έχουμε κάνει αλλά και κάπ...

«Βίος και Πολιτεία»: Ο καθηγητής αρχιτεκτονικής και συγγραφέας Βασίλης Κολώνας, ζωντανά από το «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο καθηγητής αρχιτεκτονικής και συγγραφέας Βασίλης Κολώνας, ζωντανά από το «υπόγειο»

Στο 29ο επεισόδιο της σειράς ζωντανών συζητήσεων με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον καθηγηγή αρχιτεκτονικής και συγγραφέα Βασίλη Κολώνα με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο-μελέτη «Σμύρνη, 1870-1922 - Πόλη και αρχιτεκτονική, η συμβολή των Ελλή...

«Ρόδου μοσκοβόλημα» – ένα ποίημα του Κωστή Παλαμά (1859-1943)

«Ρόδου μοσκοβόλημα» – ένα ποίημα του Κωστή Παλαμά (1859-1943)

Το βράδυ, λίγο μετά τη δύση, ένα ποίημα. Απόψε, «Ρόδου μοσκοβόλημα» του Κωστή Παλαμά (1859-1943), γραμμένο το 1905, από την ενότητα «Η πολιτεία και η μοναξιά» (5ος τόμος, Άπαντα, Ίδρυμα Κωστή Παλαμά)

Επιμέλεια: Οράτιος

Κωστής Παλαμάς (1859-1943)

Ρόδου μοσκοβόλημα ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ