alt

Για το μυθιστόρημα της Αργυρώς Μαντόγλου Σώμα στη βιτρίνα (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Νίκου Ξένιου

Το ανεκπλήρωτο όνειρο της μετανάστιδος για μια καλή ζωή, η μνήμη οδυνηρών γεγονότων και η υπέρβαση των ορίων που οδηγεί στο έγκλημα, η τελική αποδοχή του πεπρωμένου και η υποταγή της γυναίκας στις εξουσίες των καιρών. Αυτός είναι ο ευρύς θεματικός ορίζοντας του επιτυχημένου μυθιστορήματος της Αργυρώς Μαντόγλου Σώμα στη Βιτρίνα. Έπειτα από έρευνα του σκίτσου του Ρέμπραντ Γυναίκα στην Αγχόνη, η Μαντόγλου ανασυστήνει τον οδυνηρό βίο και το άδοξο τέλος της Έλσε Κρίστενς, με φόντο την εμπορικότερη πόλη του 17ου αιώνα: το Άμστερνταμ. Συνδέει όμως τη θεματική αυτή και με τη σύγχρονη προβληματική της εμπορευματοποίησης του σώματος στον ευρωπαϊκό Βορρά και του εύσχημου «σερβιρίσματός» της ως ερωτικής χειραφέτησης.

350 χρόνια πριν

Η Αργυρώ Μαντόγλου είναι δριμεία με τους άνδρες: σχεδόν καμιά ανδρική φιγούρα στο βιβλίο της δεν έχει καθαρή συνείδηση, ούτε καν ο ίδιος ο Δάσκαλος/Ρέμπραντ, που κωφεύει στις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος αυτού του κοριτσιού και το αντιμετωπίζει απλώς με συμπάθεια, ως ένα ενδιαφέρον, όμορφο μοντέλο.

Οι τρεις τελευταίοι (εαρινοί) μήνες της ζωής μιας πεισμωμένης νέας κοπέλας του 17ου αιώνα που πασχίζει να πιει τη ζωή μέχρι το μεδούλι: εδώ το seize the day γίνεται η αγχόνη που παγιδεύει την ηρωίδα στα πανίσχυρα πλοκάμια των ισχυρών της εποχής της καινοτομίας, στον απόηχο της μοίρας του Τζορντάνο Μπρούνο και του Γαλιλαίου, στον απόηχο των λόγων του Έρασμου και στα ζοφερά χρώματα των φλαμανδών ζωγράφων της όψιμης Αναγέννησης στις Κάτω Χώρες. Το φύλο του κοριτσιού αυτού είναι το κύριο εμπόδιο στην κατάκτηση της ευτυχίας. Η Αργυρώ Μαντόγλου είναι δριμεία με τους άνδρες: σχεδόν καμιά ανδρική φιγούρα στο βιβλίο της δεν έχει καθαρή συνείδηση, ούτε καν ο ίδιος ο Δάσκαλος/Ρέμπραντ, που κωφεύει στις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος αυτού του κοριτσιού και το αντιμετωπίζει απλώς με συμπάθεια, ως ένα ενδιαφέρον, όμορφο μοντέλο. Με μοίρα εκ προοιμίου υποταγμένη στις επιταγές της εξουσίας, ο μεγαλύτερος των ζωγράφων παρουσιάζεται ως παραγκωνισμένος και περιθωριοποιημένος, ενώ ένα άλλο πρόσωπο κυριαρχεί με το καιροσκοπικό του ήθος.

Πρόκειται για τον αντιπροσωπευτικό εκπρόσωπο της ολλανδικής εμπορευματικής τάξης του 17ου αιώνα, τον άνθρωπο της «αρπαχτής», τον αντιγραφέα/πλαστογράφο πινάκων που υποδύεται τον καλλιτέχνη, τη ρεπλίκα της πραγματικής δημιουργικής δύναμης, τον μεταπράτη «αεριτζή» προικοθήρα που κωφεύει στην κραυγή αδικίας, «πουλάει» τον έρωτά του όσο-όσο και καπηλεύεται τα συναισθήματα και τη γνησιότητα. Και που, ωστόσο, επικρατεί στο σκηνικό αυτής της ψευδεπίγραφης προόδου. Πολύ σωστή επιλογή του πρώτου προσώπου στην προσωπική «επαφή» που αυτό το πρόσωπο συνάπτει με ένα σύγχρονο γυναικείο πρόσωπο, την επινοημένη συγγραφέα της Μαντόγλου, κοινοποιώντας τις προθέσεις του σε διαλογικό ύφος και αποκαθιστώντας την ιστορία στις ρεαλιστικές της διαστάσεις. Ορμώμενη από το υπαρκτό σχέδιο της απαγχονισμένης γυναίκας που αποδίδεται στον Ρέμπραντ, η συγγραφέας αναπλάθει την «πίσω ιστορία».

Η μόνη επιλογή που της αφήνουν οι καταστάσεις είναι να μετατραπεί σε έναν θηλυκό Ρασκόλνικοφ.

Το κορίτσι είναι αγαπημένο μοντέλο του Ρέμπραντ. Μαύρη μοίρα για τη γυναίκα που τόλμησε να ονειρευτεί και να διεκδικήσει τον αισθησιασμό της, την αναγνώριση της ομορφιάς της, την ταυτότητα του κορμιού της, τον οργασμό της και τα δικαιώματά της εν γένει. Η φιγούρα της «γριας-τσατσάς» σπιτονοικοκυράς που απαιτεί το νοίκι θα την προσγειώνει καθημερινά στη σκόνη του πατώματος. Η μόνη επιλογή που της αφήνουν οι καταστάσεις είναι να μετατραπεί σε έναν θηλυκό Ρασκόλνικοφ. Και το κορμί της θα αναρτηθεί, αφού κακοποιηθεί εν ονόματι της δικαιοσύνης και σπαραχθεί, ως εξιλαστήριο θύμα παραδειγματισμού με το τσεκούρι του εγκλήματος δίπλα, στην Πύλη των Δακρύων, να αντικρίζει το τείχος και να ακούει το κρώξιμο των γλάρων, δραπετεύοντας φαντασιωσικά και μόνο στην ελευθερία, «επί πτερύγων ονείρων».

350 χρόνια μετά

Μια προικισμένη συγγραφέας διενεργεί ένα είδος προσωπικής έρευνας για τη μετανάστευση στις χώρες του Βορρά, για την ενοχή που παράγει η εξουσία, για το πάθος και για την καπηλεία του γυναικείου κορμιού, διατηρώντας ως δημιουργός μια περίεργη επαφή με τα σύνορα, τείνοντας να υπερβεί δηλαδή τα όρια, και παραμένοντας σε στάδιο «μετάβασης».

Τριακόσια πενήντα χρόνια μετά (2014), ένας άνθρωπος προικισμένος με τη σπάνια ιδιότητα/πάθηση της συναισθησίας «γεύεται» τους ανθρώπους κι αισθάνεται τον παλμό, τα vibes του Άμστερνταμ του 17ου αιώνα. Η ευφάνταστη αυτή λογοτεχνική persona δίνει στη συγγραφέα τη δυνατότητα να γεφυρώσει τις δύο εποχές, επιστρατεύοντας αρχειακό υλικό για την πορνεία, τις συνθήκες φυλάκισης και εκτέλεσης, τη φρικτή αντιμετώπιση κι εκμετάλλευση των «κοριτσιών» αυτών από την ανδροκρατούμενη, εμπορευματική αστική τάξη που κυβερνούσε στις Κάτω Χώρες, αντικειμένων «προς βρώσιν» των νοσηρών φαντασιώσεων και θυμάτων άδικων δικαστών/κρυφών «πελατών» των πορνείων.

Παράλληλα, μια προικισμένη συγγραφέας διενεργεί ένα είδος προσωπικής έρευνας για τη μετανάστευση στις χώρες του Βορρά, για την ενοχή που παράγει η εξουσία, για το πάθος και για την καπηλεία του γυναικείου κορμιού, διατηρώντας ως δημιουργός μια περίεργη επαφή με τα σύνορα, τείνοντας να υπερβεί δηλαδή τα όρια, και παραμένοντας σε στάδιο «μετάβασης». Έξυπνος χειρισμός του σύγχρονου θεματολογίου που αντιστοιχεί σε ανάκλαση της οικονομικής κρίσης στις χώρες της Μεσογείου και πιο συγκεκριμένα στην Ελλάδα, που λειτουργεί κατοπτρικά προς την κεντρική ιστορία.

Μια τρίτη μορφή, «σύστοιχη», συμμετρική προς την κεντρική ηρωίδα, έχει να αφηγηθεί την προσωπική της πορεία προς την ανωνυμία, την προσωπική της ανάγκη δραπέτευσης από το πεπρωμένο. Η μνήμη εδώ επιστρατεύεται ως αφηγηματική φωνή. Τα τρία «σύγχρονα» πρόσωπα του βιβλίου, με μια κίνηση «κλικ» κατά έναν μήνα μπροστά, «κινούν» και την ανέμη της ιστορίας. Το ίδιο συμβαίνει στο τελευταίο μέρος, με ένα ακόμη «κλικ» μπροστά κατά έναν μήνα ακόμη. Μιλάμε, δηλαδή, για ένα ελάχιστο χρονικό décalage του αφηγηματικού χρόνου, αρκετό για να ενεργοποιήσει την αποτύπωση του πεπρωμένου στα πρόσωπα και στη ζωή των ηρώων.

alt

Παιχνίδι υποταγής στον φαλλό

Οι ήρωες δεν είναι σχηματικοί, είναι όμως ακραίοι στη σύλληψή τους, γιατί, βεβαίως, το υφέρπον ζήτημα του βιβλίου της κυρίας Μαντόγλου είναι ενδιαφέρον και «καυτό» και δεν αφορά τον μέσο άνθρωπο, αλλά τη θυματοποιημένη γυναίκα/μετανάστη.

Η κακοδαιμονία του ανθρώπινου όντος, της σωματικότητάς του, θα παραμείνει η ίδια και στον 21ο αιώνα. Πανομοιότυποι είναι και οι φορείς της εξουσίας, μόνο που σήμερα έχουν άλλες ονομασίες. Σήμερα κυριαρχεί η αυνανιστική εικόνα του ανεκπλήρωτου και μη εξελιγμένου μέσα στους αιώνες ερωτισμού, προϊόν της προτεσταντικής καπιταλιστικής ηθικής που μεταμφιέζεται σε παράγοντα «απελευθερωτικό», υποτίθεται, παρέχοντας εκατοντάδες διεξόδους εκτόνωσης του σεξ, χρήσης ελαφρών ναρκωτικών, συνεχούς επαφής με το γυμνό κορμί ως αντικείμενο εκτόνωσης του πόθου, όλα αυτά στο πλαίσιο της ίδιας, πάντα, στερεότυπα καθηλωμένης εικόνας: μιας άψυχης κούκλας, ενός παιγνίου, φερέφωνου, ανδράποδου, που είναι έτοιμο να γίνει άθυρμα της φαντασίωσης και φτερό στον άνεμο, διαθέσιμο και παθητικό, της τέλειας, δηλαδή, φαλλοκρατικής φαντασίωσης.

Οι ήρωες δεν είναι σχηματικοί, είναι όμως ακραίοι στη σύλληψή τους, γιατί, βεβαίως, το υφέρπον ζήτημα του βιβλίου της κυρίας Μαντόγλου είναι ενδιαφέρον και «καυτό» και δεν αφορά τον μέσο άνθρωπο, αλλά τη θυματοποιημένη γυναίκα/μετανάστη. Είναι, αυτό, το τράφικινγκ; Είναι ο κυνικός χαρακτήρας του δημόσιου βίου και ο υπερκαταναλωτισμός του πορνογραφικού image ως υποκατάστατο της γνήσιας ανθρώπινης επαφής και του ερωτισμού; Είναι η απορρόφηση του «διαφορετικού» από το σύγχρονο ολλανδικό εμπορευματικό σύστημα που, με επίκεντρο τη βιτρίνα του sex shop νομιμοποιεί την αντικειμενο-ποίηση (reification) του ανθρώπινου σώματος; Είναι η δήθεν ανεκτικότητα (tolerance) του πρώην αποικιακού αυτού κράτους που σήμερα εκποιεί αντίγραφα ζωής και ηδονής και διατηρεί τη φήμη της political correctness και του προοδευτισμού;

Όποιο και αν είναι το θέμα που πρωτίστως κινητοποίησε τη συγγραφέα, το προσωπικό ανθρωπιστικό/φεμινιστικό κίνητρό της συγκινεί, ενώ η έρευνα για τη ζωή της μεσογειακής καταγωγής πόρνης στα «σπίτια με βιτρίνα/κουβούκλιο» πείθει ως σαφέστατη σημερινή αναλογία της ιστορίας της άτυχης Δανής του 1664. Και η σύνδεση των δύο είναι ανάρπαστο υλικό για μυθιστόρημα, ιδιαίτερα από μια τεχνίτρια του είδους: οι μυρωδιές, οι αισθήσεις, τα χρώματα της τουλίπας, η εντρύφηση στις εικαστικές τέχνες και η αποτύπωση του φευγαλέου, η αίσθηση από τα σμήνη των γλάρων στη χώρα που παλεύει με τα νερά, η εικόνα από τα πλήθη αδύναμων και αφοπλισμένων ανθρώπων που παρακολουθούν τη φρικτή εκτέλεση και έκθεση της καταδίκου σε δημόσια θέα, όλα προεξοφλούν την επιτυχία στο μυθιστόρημα της Αργυρώς Μαντόγλου.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

altΣώμα στη βιτρίνα
Αργυρώ Μαντόγλου
Μεταίχμιο 2017
Σελ. 408, τιμή εκδότη €16,60

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΡΓΥΡΩΣ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Μια επισκόπηση του συγγραφικού έργου της Σώτης Τριανταφύλλου με αφορμή το τελευταίο της μυθιστόρημα «Σικελικό ειδύλλιο» (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ονομάζω «πολιτισμικό σενάριο» την προσπάθεια του συγγραφέα να εντάξει τη μυθοπλασία του σε...

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Για το βιβλίο του Γιάννη Ευσταθιάδη «Ανοιχτό μικρόφωνο – Μονόλογοι και ομολογίες» (εκδ. Μελάνι).

Της Άννας Λυδάκη

«Έχεις δει ποτέ φωτογραφία με το πρόσωπο να κλαίει; Έχεις; Ενώ η φωνή είναι αλλιώς…» Όλοι έχουμε δει πρόσωπα να κλαίνε σε φωτογραφίες, όμως μόνο αν είναι ενσταντανέ, φ...

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη (κριτική)

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα © Nafsika G./Unsplash

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Στο “Jumbo”» ο αφηγητής παρακολουθεί έναν εβδομηντάχρονο υπερήλικα να σερ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ