thampose o nous

Για τη συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου Θάμπωσε ο νους (εκδ. Πατάκη).

Του Νίκου Ξένιου

Η τελευταία συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου παραπέμπει, ήδη από τον τίτλο της, στο «αψήλωσε ο νους» της Φόνισσας του Παπαδιαμάντη. Τα διηγήματα του Θάμπωσε ο νους μοιάζουν αυτοβιογραφικά (π.χ, το «Ο Γρηγόρης και ο Σταμάτης», που παραπέμπει στην παιδική διατύπωση για το πράσινο και το κόκκινο στα φανάρια της τροχαίας, ή η αυτοαναφορικότητα στο «Αντιάμο σούμπιτο») είναι κείμενα διαμπερή και «μπάζουν» όλο αυτό το διαχεόμενο υλικό παραλόγου που ο ώριμος συγγραφέας νιώθει να τον περιτριγυρίζει, και που ο αναγνώστης επίσης νιώθει να τον ζώνει από παντού.

Παρεμβάσεις του συγγραφέα και εξωκειμενικοί σχολιασμοί του κειμένου του («ας χαλάσω το διήγημα», «και τώρα ας αποχαλάσω το διήγημα») είναι συνήγοροι του διαβόλου προς περίτρανη επίρρωσιν του γεγονότος ότι το κείμενο είναι αυθύπαρκτο και σφριγηλό. Παρόμοιο τέχνασμα είναι και η δήλωση πως «τα διηγήματα δεν είναι αυθεντικά» του οπισθόφυλλου: ο συγγραφέας ξέρει πολύ καλά πως η αυθεντικότητα δεν είναι τεκμήριο ποιότητας απαραιτήτως, ωστόσο προβάλλει την τετριμμένη, ειθισμένη φόρτιση της λέξης «αυθεντικός»: αυτό αποδεικνύεται από την αμέσως επόμενη δήλωσή του: «Άλλωστε τα ψέματα μπορεί κατά στιγμές και κατά όψεις να περιέχουν αλήθεια».

Επανεκτίμηση της «κανονικότητας»

Η περσόνα που στο έργο του η πένα των κριτικών κατατάσσει στο «κοινωνικό περιθώριο» για μένα είναι ο μέσος, κανονικός άνθρωπος. Δεν συμμερίζομαι, δηλαδή, την άποψη πως ο συγγραφέας εστιάζει σε ανθρώπους που ο ίδιος εκλαμβάνει ως «περιθώριο»: τουναντίον! Κάθε επιμέρους πρόσωπο που έρχεται να ενταχθεί στα κείμενά του δείχνει να του είναι οικείο και συμπαθές, κατά τόπους δε θα ’λεγα πως θεσπίζει και κάποιο νέο είδος «χρυσού κανόνα» κανονικότητας. Η φύση της ανθρώπινης ιδιοσυστασίας διακρίνεται για την εγγύτητά της προς τον «θολωμένο νου». Είναι κοινή διαπίστωση όλων των έμπειρων ανθρώπων, είτε είναι συγγραφείς είτε όχι, ότι το ανθρώπινο σχέδιο ζωής δεν ευοδώνεται. Η αφελής προσδοκία μιας κάποιας ευόδωσης είναι τόσο πιο θλιβερή, όσο περισσότερο το βλέμμα παρατηρεί τη γύρω πραγματικότητα. Εννοείται πως ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Εδώ στη μνήμη μου επανέρχεται το διήγημα «Ντιαλίθ’ιμ, Χριστάκη» (1987) με εκείνο το σπάραγμα πραγματικότητας που περικλείει το αρβανίτικο ανάθεμα ή τον σπαραγμό που εκπέμπει το νανάρισμα. Εκεί η ηρωίδα εγκλείεται σε ίδρυμα, ενώ εδώ, στη «Φωλεά των νευρώνων», ο ήρωας κυκλοφορεί ελεύθερος. Η ζωή δίδαξε στον Σωτήρη Δημητρίου. Έρχεται πλέον να αποκαλυφθεί ως η αθέατη πλευρά των πραγμάτων, αυτή που μας καθιστά καχύποπτους απέναντι σε όποια ευταξία διαπιστώνουμε στη ζωή γύρω μας και στην ίδια μας τη ζωή. Η μνήμη του έχει εμπλουτισθεί, έχει εντάξει στο εύρος της νέα μοτίβα, και φυσικά νέους καμβάδες, αποβάλλοντας παράλληλα τις περιττές λέξεις. Στον κύριο κορμό της αφήγησης σχεδόν όλων των διηγημάτων διαπιστώνεις κάποια ψήγματα της δικής σου, «αντικειμενικής» πραγματικότητας. Κατόπιν, με ένα ολίσθημα του νου, ο συγγραφέας σε εκτινάσσει στο παράλογο, που έτσι κι αλλιώς εμφωλεύει στην πρώτη γωνία. Τέλος, κι αφού ο κραδασμός (που είναι διακριτικός) έχει περάσει, απομένει ένα ίζημα στο τέλος, που θα εκραγεί αθόρυβα και θα σε καταβαραθρώσει και πάλι.

Είτε, λοιπόν, ο ήρωας είναι περίπτωση «κανονικού» που εκτρέπεται προς τη χαώδη περιοχή της υπαρξιακής αναζήτησης, είτε είναι κατά κοινή παραδοχή σαλός, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: έρχεται η τελική έκρηξη του κειμένου και τον καθαγιάζει, προσδίδοντάς του το φωτοστέφανο που ο συγγραφέας επιθυμεί. Μοιάζει, αυτό, με τις φούστες στον χορό «μπουλερία» του φλαμένκο της Ανδαλουσίας, που εκδιπλώνουν τις αθέατες πτυχές τους τη μια μετά την άλλη, για ν’ αποκαλύψουν, στο τέλος, με σκωπτική και αυτοσαρκαστική διάθεση, το γυμνό αιδοίο της χορεύτριας. Αυτοσαρκασμός είναι η κυρίαρχη αίσθηση: γιατί η λαχτάρα των ηρώων του Δημητρίου να δραπετεύσουν από την αναπόδραστη μοίρα τους είναι που οριοθετεί την τραγικότητά τους. Οι ανευόδωτοι πόθοι τους, οι βασανιστικές τους μνήμες, ο θρήνος για τα αγαπημένα πρόσωπα που χάνουν (στα «Ζεύκια» ο θρήνος της Αλέξως είναι αντίστοιχος με το «Μοιρολόι της φώκιας» του Παπαδιαμάντη), η απώλεια της αίσθησης της χρονικότητας, η άσκοπη περιπλάνηση και η επισφαλής ισορροπία του κορμιού σε ένα ετοιμόρροπο τοιχίο κάπου σε πάροδο της Συγγρού – όλα τα επιδιωκόμενα «ζεύγματα» που οδηγούν σε προδικασμένη καταστροφή, αυτά είναι οι θεματολογικές και στιλιστικές κατακτήσεις της συλλογής. Στο διήγημα «Μνήμα μνήμης» η σειρά των ματαιώσεων, οικεία ήδη από την εποχή της υπέροχης «Αγριοκερασιάς» (Ένα παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη), μπορεί να παρασύρει τον ήρωα –και τον αναγνώστη– σε ατραπούς αυτοσυνειδησίας που συνορεύουν με την τρέλα. Για τους αμφισβητίες της δημιουργικής σπίθας του συγγραφέα δεν έχω παρά να εντοπίσω, για μιαν ακόμη φορά, το ανησυχαστικό κλίμα, αυτό που με κάνει να ανατριχιάζω και πάλι, στο έξοχο διήγημα «Συμψηφισμός», ένα διήγημα όπου η νοσηρότητα ανάγεται, κατά παράδοξο τρόπο, σε αισθητικό κανόνα.

alt

Η ώριμη φάση του Δημητρίου

Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων.

Στις εκτεταμένες αναλύσεις, στις διαφορετικές προσεγγίσεις, στις μεγαλόστομες τοποθετήσεις που έχουν γίνει σχετικά με το έργο του, ο Δημητρίου απαντά με σαρδόνιο χαμόγελο. «Η λογοτεχνία είναι μέσα μου», θέλει να μας πει, «αρκεί να την καταγράψω!» Προφανώς έχει αξιοποιηθεί, σε αυτή την τελευταία συλλογή, υλικό που «περίσσεψε» από τις προηγούμενες, και όσοι γράφουν συστηματικά ξέρουν πως αυτή είναι η πραγματικότητα των ραφιών, των συρταριών και της οθόνης ενός συγγραφέα. Δεν υπάρχει λόγος, να συζητηθεί κάτι τέτοιο, τη στιγμή που το αποκαλύπτει ο ίδιος με προσφυή τρόπο στο διήγημά του «Προσφυγάκια ΙΙ», ξαναδούλεμα του υλικού που του φάνταζε παράταιρο στα «Προσφυγάκια» της προηγούμενης συλλογής του. Εν ολίγοις, το κάθε βιβλίο του συνεχίζεται απρόσκοπτα στο επόμενο. Και μάλιστα αυτό κατατίθεται με συστηματικό και πειστικό τρόπο, ως ειλικρινής διάθεσης αφαίρεσης του περιττού και ως εγγύηση ωριμότητας.

Ο συγγραφέας προϋποθέτει τον επαρκή αναγνώστη, γιατί ο ιδιότυπος λόγος του είναι, εκτός από δραστικότατος, και δύσκολα προσλήψιμος. Τη δυσκολία ανάγνωσης της συλλογής επιτείνουν ο λακωνισμός της ντοπιολαλιάς στην οποία προσφεύγει συστηματικά, η πυκνότητα των νοημάτων και η περισπούδαστη λιτότητα που έχει γίνει εδώ πιο αισθητή, εγγίζοντας τις διαστάσεις του μικροδιηγήματος. Σαν να θραύονται, κάπως, τα όρια των ειδών και κάποια στιγμιότυπα που φέρουν τη δυναμική διηγήματος να παρατίθενται αυτούσια: το «αυτούσιο» είναι σχήμα λόγου, βεβαίως, γιατί μια πιο συνειδητή ανάγνωση διακρίνει τη σχολαστική επεξεργασία. Κάποιες εμμονές υπαγορεύουν στον συγγραφέα τη συνεχή επανεπίσκεψη των κειμένων του, τον περφεξιονισμό, αλλά και την εσκεμμένη υιοθέτηση εσφαλμένων γλωσσικών τύπων. Θα ήταν περιττό να αναζητήσει κανείς τον λόγο για τον οποίο ο Σωτήρης Δημητρίου επιλέγει ένα μη δόκιμο γλωσσικό τύπο έναντι ενός δόκιμου: ποιητική αδεία αυτό το έκαναν όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς. Οι «βαριές σκιαγραφήσεις» των κειμένων που ο ίδιος δηλώνει ότι τον επισκέπτονται στις δημιουργικές συγγραφικές του φάσεις δεν φαίνονται πια, εφόσον το τελικό κείμενο παρουσιάζει επίνοια που το καθιστά δημοσιεύσιμο.

Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του.

Δεν είναι καινοφανής, είναι όμως πια συνειδητή η αποπνευμάτωση, η εξάχνωση της υπαρξιακής αναζήτησης σε μεταφυσικά μονοπάτια (εύλογα μετά τα πενήντα: μιλώ ως ομοιοπαθής). Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων (ακολουθώ εδώ το λεξιλόγιο του συγγραφέα). Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του, θα παρακάμψει τις αλληγορίες και τα σύμβολα και θα καταγράψει συνδυαστικά τη συγκίνησή του από τον ήχο των λέξεων. Πρόκειται για τον ακραιφνή ρεαλισμό ενός νέου τύπου κοσμοκαλόγερου που είναι, εντούτοις, πολύ οικείος, συμπαθής και κυρίως πολύ ανασφαλής, καθώς «μες στο μονήρες σπίτι του μεθά ξανά». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

alt

Θάμπωσε ο νους
Σωτήρης Δημητρίου
Πατάκης 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €10,50
alt
 
 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με τα πεζά κείμενα του Βασίλη Αμανατίδη «Πλαγκτόν – Οι ιστορίες» (εκδ. Νεφέλη). Κεντρική εικόνα: Κεφάλι μέδουσας από την έκθεση του M.E.T. © «Από την Ασσυρία στην Ιβηρική στην αυγή της Κλασικής Εποχής» (Σεπτέμβριος 2014 – Ιανουάριος 2015).

Του Κωνσταντίνου Μα...

Τα δύο δώρα, του Γιώργου Μητά

Τα δύο δώρα, του Γιώργου Μητά

Για τη νουβέλα του Γιώργου Μητά «Τα δύο δώρα» (εκδ. Στερέωμα). Φωτογραφία: © Jovana Askrabic/Unsplash.

Της Διώνης Δημητριάδου

Ποιος γνώρισε την ομορφιά και έμεινε αλώβητος; Η σωματική ωραιότητα (γιατί γι’ αυτή μιλάμε) είναι ένα δώρο που με τη...

Τα ζώα θεοί, της Άννας Γρίβα

Τα ζώα θεοί, της Άννας Γρίβα

Για τη συλλογή διηγημάτων της Άννας Γρίβα «Τα ζώα θεοί» (εκδ. Κίχλη). Φωτογραφίες: Sinitta Leunen (αριστερά) & Oleg Magni (δεξιά) © pexels

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Αυτά τα διηγήματα της Άννας Γρίβα, είκοσι ένα συνολικά, νιώθω ότι ισορροπούν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μαξ Φρις: «Η ζήλια είναι ο φόβος της σύγκρισης»

Μια μέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1911, γεννήθηκε στη Ζυρίχη ο Μαξ Φρις, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της μεταπολεμικής γερμανόφωνης λογοτεχνίας. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο Μαξ Φρις μεγάλωσε στη Ζυρίχη με τον πατέρα του, Φραντς Μπρούνο Φρις κ...

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία

Για τον συλλογικό τόμο «Πέρα από την Επιστήμη και τη Θρησκεία – Νέες φιλοσοφικές και ιστορικές προσεγγίσεις» (Επιμελητές τόμου: Σωτήρης Μητραλέξης, Paul Tyson, Peter Harrison, επίμετρο: Αθανάσιος Σ. Φωκάς, εκδ. Ροπή). Κεντρική εικόνα: Γαλιλαίος: «Κι όμως γυρίζει».

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Ημέρα της μητέρας, της Νέλε Νόιχαους (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nele Neuhaus «Ημέρα της μητέρας» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Μαΐου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κάθε φτυαριά κοσκινιζόταν σχολαστικά, τα αντικε...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία», το οποίο κυκλοφορεί στις 20 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι ...

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη «Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας – Ιδέες και Ιδεολογήματα στον 20ο αιώνα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«…επιχειρώντας, έτσι, μια συνοπτικ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ