thampose o nous

Για τη συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου Θάμπωσε ο νους (εκδ. Πατάκη).

Του Νίκου Ξένιου

Η τελευταία συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου παραπέμπει, ήδη από τον τίτλο της, στο «αψήλωσε ο νους» της Φόνισσας του Παπαδιαμάντη. Τα διηγήματα του Θάμπωσε ο νους μοιάζουν αυτοβιογραφικά (π.χ, το «Ο Γρηγόρης και ο Σταμάτης», που παραπέμπει στην παιδική διατύπωση για το πράσινο και το κόκκινο στα φανάρια της τροχαίας, ή η αυτοαναφορικότητα στο «Αντιάμο σούμπιτο») είναι κείμενα διαμπερή και «μπάζουν» όλο αυτό το διαχεόμενο υλικό παραλόγου που ο ώριμος συγγραφέας νιώθει να τον περιτριγυρίζει, και που ο αναγνώστης επίσης νιώθει να τον ζώνει από παντού.

Παρεμβάσεις του συγγραφέα και εξωκειμενικοί σχολιασμοί του κειμένου του («ας χαλάσω το διήγημα», «και τώρα ας αποχαλάσω το διήγημα») είναι συνήγοροι του διαβόλου προς περίτρανη επίρρωσιν του γεγονότος ότι το κείμενο είναι αυθύπαρκτο και σφριγηλό. Παρόμοιο τέχνασμα είναι και η δήλωση πως «τα διηγήματα δεν είναι αυθεντικά» του οπισθόφυλλου: ο συγγραφέας ξέρει πολύ καλά πως η αυθεντικότητα δεν είναι τεκμήριο ποιότητας απαραιτήτως, ωστόσο προβάλλει την τετριμμένη, ειθισμένη φόρτιση της λέξης «αυθεντικός»: αυτό αποδεικνύεται από την αμέσως επόμενη δήλωσή του: «Άλλωστε τα ψέματα μπορεί κατά στιγμές και κατά όψεις να περιέχουν αλήθεια».

Επανεκτίμηση της «κανονικότητας»

Η περσόνα που στο έργο του η πένα των κριτικών κατατάσσει στο «κοινωνικό περιθώριο» για μένα είναι ο μέσος, κανονικός άνθρωπος. Δεν συμμερίζομαι, δηλαδή, την άποψη πως ο συγγραφέας εστιάζει σε ανθρώπους που ο ίδιος εκλαμβάνει ως «περιθώριο»: τουναντίον! Κάθε επιμέρους πρόσωπο που έρχεται να ενταχθεί στα κείμενά του δείχνει να του είναι οικείο και συμπαθές, κατά τόπους δε θα ’λεγα πως θεσπίζει και κάποιο νέο είδος «χρυσού κανόνα» κανονικότητας. Η φύση της ανθρώπινης ιδιοσυστασίας διακρίνεται για την εγγύτητά της προς τον «θολωμένο νου». Είναι κοινή διαπίστωση όλων των έμπειρων ανθρώπων, είτε είναι συγγραφείς είτε όχι, ότι το ανθρώπινο σχέδιο ζωής δεν ευοδώνεται. Η αφελής προσδοκία μιας κάποιας ευόδωσης είναι τόσο πιο θλιβερή, όσο περισσότερο το βλέμμα παρατηρεί τη γύρω πραγματικότητα. Εννοείται πως ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Εδώ στη μνήμη μου επανέρχεται το διήγημα «Ντιαλίθ’ιμ, Χριστάκη» (1987) με εκείνο το σπάραγμα πραγματικότητας που περικλείει το αρβανίτικο ανάθεμα ή τον σπαραγμό που εκπέμπει το νανάρισμα. Εκεί η ηρωίδα εγκλείεται σε ίδρυμα, ενώ εδώ, στη «Φωλεά των νευρώνων», ο ήρωας κυκλοφορεί ελεύθερος. Η ζωή δίδαξε στον Σωτήρη Δημητρίου. Έρχεται πλέον να αποκαλυφθεί ως η αθέατη πλευρά των πραγμάτων, αυτή που μας καθιστά καχύποπτους απέναντι σε όποια ευταξία διαπιστώνουμε στη ζωή γύρω μας και στην ίδια μας τη ζωή. Η μνήμη του έχει εμπλουτισθεί, έχει εντάξει στο εύρος της νέα μοτίβα, και φυσικά νέους καμβάδες, αποβάλλοντας παράλληλα τις περιττές λέξεις. Στον κύριο κορμό της αφήγησης σχεδόν όλων των διηγημάτων διαπιστώνεις κάποια ψήγματα της δικής σου, «αντικειμενικής» πραγματικότητας. Κατόπιν, με ένα ολίσθημα του νου, ο συγγραφέας σε εκτινάσσει στο παράλογο, που έτσι κι αλλιώς εμφωλεύει στην πρώτη γωνία. Τέλος, κι αφού ο κραδασμός (που είναι διακριτικός) έχει περάσει, απομένει ένα ίζημα στο τέλος, που θα εκραγεί αθόρυβα και θα σε καταβαραθρώσει και πάλι.

Είτε, λοιπόν, ο ήρωας είναι περίπτωση «κανονικού» που εκτρέπεται προς τη χαώδη περιοχή της υπαρξιακής αναζήτησης, είτε είναι κατά κοινή παραδοχή σαλός, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: έρχεται η τελική έκρηξη του κειμένου και τον καθαγιάζει, προσδίδοντάς του το φωτοστέφανο που ο συγγραφέας επιθυμεί. Μοιάζει, αυτό, με τις φούστες στον χορό «μπουλερία» του φλαμένκο της Ανδαλουσίας, που εκδιπλώνουν τις αθέατες πτυχές τους τη μια μετά την άλλη, για ν’ αποκαλύψουν, στο τέλος, με σκωπτική και αυτοσαρκαστική διάθεση, το γυμνό αιδοίο της χορεύτριας. Αυτοσαρκασμός είναι η κυρίαρχη αίσθηση: γιατί η λαχτάρα των ηρώων του Δημητρίου να δραπετεύσουν από την αναπόδραστη μοίρα τους είναι που οριοθετεί την τραγικότητά τους. Οι ανευόδωτοι πόθοι τους, οι βασανιστικές τους μνήμες, ο θρήνος για τα αγαπημένα πρόσωπα που χάνουν (στα «Ζεύκια» ο θρήνος της Αλέξως είναι αντίστοιχος με το «Μοιρολόι της φώκιας» του Παπαδιαμάντη), η απώλεια της αίσθησης της χρονικότητας, η άσκοπη περιπλάνηση και η επισφαλής ισορροπία του κορμιού σε ένα ετοιμόρροπο τοιχίο κάπου σε πάροδο της Συγγρού – όλα τα επιδιωκόμενα «ζεύγματα» που οδηγούν σε προδικασμένη καταστροφή, αυτά είναι οι θεματολογικές και στιλιστικές κατακτήσεις της συλλογής. Στο διήγημα «Μνήμα μνήμης» η σειρά των ματαιώσεων, οικεία ήδη από την εποχή της υπέροχης «Αγριοκερασιάς» (Ένα παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη), μπορεί να παρασύρει τον ήρωα –και τον αναγνώστη– σε ατραπούς αυτοσυνειδησίας που συνορεύουν με την τρέλα. Για τους αμφισβητίες της δημιουργικής σπίθας του συγγραφέα δεν έχω παρά να εντοπίσω, για μιαν ακόμη φορά, το ανησυχαστικό κλίμα, αυτό που με κάνει να ανατριχιάζω και πάλι, στο έξοχο διήγημα «Συμψηφισμός», ένα διήγημα όπου η νοσηρότητα ανάγεται, κατά παράδοξο τρόπο, σε αισθητικό κανόνα.

alt

Η ώριμη φάση του Δημητρίου

Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων.

Στις εκτεταμένες αναλύσεις, στις διαφορετικές προσεγγίσεις, στις μεγαλόστομες τοποθετήσεις που έχουν γίνει σχετικά με το έργο του, ο Δημητρίου απαντά με σαρδόνιο χαμόγελο. «Η λογοτεχνία είναι μέσα μου», θέλει να μας πει, «αρκεί να την καταγράψω!» Προφανώς έχει αξιοποιηθεί, σε αυτή την τελευταία συλλογή, υλικό που «περίσσεψε» από τις προηγούμενες, και όσοι γράφουν συστηματικά ξέρουν πως αυτή είναι η πραγματικότητα των ραφιών, των συρταριών και της οθόνης ενός συγγραφέα. Δεν υπάρχει λόγος, να συζητηθεί κάτι τέτοιο, τη στιγμή που το αποκαλύπτει ο ίδιος με προσφυή τρόπο στο διήγημά του «Προσφυγάκια ΙΙ», ξαναδούλεμα του υλικού που του φάνταζε παράταιρο στα «Προσφυγάκια» της προηγούμενης συλλογής του. Εν ολίγοις, το κάθε βιβλίο του συνεχίζεται απρόσκοπτα στο επόμενο. Και μάλιστα αυτό κατατίθεται με συστηματικό και πειστικό τρόπο, ως ειλικρινής διάθεσης αφαίρεσης του περιττού και ως εγγύηση ωριμότητας.

Ο συγγραφέας προϋποθέτει τον επαρκή αναγνώστη, γιατί ο ιδιότυπος λόγος του είναι, εκτός από δραστικότατος, και δύσκολα προσλήψιμος. Τη δυσκολία ανάγνωσης της συλλογής επιτείνουν ο λακωνισμός της ντοπιολαλιάς στην οποία προσφεύγει συστηματικά, η πυκνότητα των νοημάτων και η περισπούδαστη λιτότητα που έχει γίνει εδώ πιο αισθητή, εγγίζοντας τις διαστάσεις του μικροδιηγήματος. Σαν να θραύονται, κάπως, τα όρια των ειδών και κάποια στιγμιότυπα που φέρουν τη δυναμική διηγήματος να παρατίθενται αυτούσια: το «αυτούσιο» είναι σχήμα λόγου, βεβαίως, γιατί μια πιο συνειδητή ανάγνωση διακρίνει τη σχολαστική επεξεργασία. Κάποιες εμμονές υπαγορεύουν στον συγγραφέα τη συνεχή επανεπίσκεψη των κειμένων του, τον περφεξιονισμό, αλλά και την εσκεμμένη υιοθέτηση εσφαλμένων γλωσσικών τύπων. Θα ήταν περιττό να αναζητήσει κανείς τον λόγο για τον οποίο ο Σωτήρης Δημητρίου επιλέγει ένα μη δόκιμο γλωσσικό τύπο έναντι ενός δόκιμου: ποιητική αδεία αυτό το έκαναν όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς. Οι «βαριές σκιαγραφήσεις» των κειμένων που ο ίδιος δηλώνει ότι τον επισκέπτονται στις δημιουργικές συγγραφικές του φάσεις δεν φαίνονται πια, εφόσον το τελικό κείμενο παρουσιάζει επίνοια που το καθιστά δημοσιεύσιμο.

Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του.

Δεν είναι καινοφανής, είναι όμως πια συνειδητή η αποπνευμάτωση, η εξάχνωση της υπαρξιακής αναζήτησης σε μεταφυσικά μονοπάτια (εύλογα μετά τα πενήντα: μιλώ ως ομοιοπαθής). Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων (ακολουθώ εδώ το λεξιλόγιο του συγγραφέα). Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του, θα παρακάμψει τις αλληγορίες και τα σύμβολα και θα καταγράψει συνδυαστικά τη συγκίνησή του από τον ήχο των λέξεων. Πρόκειται για τον ακραιφνή ρεαλισμό ενός νέου τύπου κοσμοκαλόγερου που είναι, εντούτοις, πολύ οικείος, συμπαθής και κυρίως πολύ ανασφαλής, καθώς «μες στο μονήρες σπίτι του μεθά ξανά». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

alt

Θάμπωσε ο νους
Σωτήρης Δημητρίου
Πατάκης 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €10,50
alt
 
 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του μέλους της συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». Φωτογραφία: Areti Georgilis (facebook).

Επιμέλεια: ...

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη  παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ