thampose o nous

Για τη συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου Θάμπωσε ο νους (εκδ. Πατάκη).

Του Νίκου Ξένιου

Η τελευταία συλλογή διηγημάτων του Σωτήρη Δημητρίου παραπέμπει, ήδη από τον τίτλο της, στο «αψήλωσε ο νους» της Φόνισσας του Παπαδιαμάντη. Τα διηγήματα του Θάμπωσε ο νους μοιάζουν αυτοβιογραφικά (π.χ, το «Ο Γρηγόρης και ο Σταμάτης», που παραπέμπει στην παιδική διατύπωση για το πράσινο και το κόκκινο στα φανάρια της τροχαίας, ή η αυτοαναφορικότητα στο «Αντιάμο σούμπιτο») είναι κείμενα διαμπερή και «μπάζουν» όλο αυτό το διαχεόμενο υλικό παραλόγου που ο ώριμος συγγραφέας νιώθει να τον περιτριγυρίζει, και που ο αναγνώστης επίσης νιώθει να τον ζώνει από παντού.

Παρεμβάσεις του συγγραφέα και εξωκειμενικοί σχολιασμοί του κειμένου του («ας χαλάσω το διήγημα», «και τώρα ας αποχαλάσω το διήγημα») είναι συνήγοροι του διαβόλου προς περίτρανη επίρρωσιν του γεγονότος ότι το κείμενο είναι αυθύπαρκτο και σφριγηλό. Παρόμοιο τέχνασμα είναι και η δήλωση πως «τα διηγήματα δεν είναι αυθεντικά» του οπισθόφυλλου: ο συγγραφέας ξέρει πολύ καλά πως η αυθεντικότητα δεν είναι τεκμήριο ποιότητας απαραιτήτως, ωστόσο προβάλλει την τετριμμένη, ειθισμένη φόρτιση της λέξης «αυθεντικός»: αυτό αποδεικνύεται από την αμέσως επόμενη δήλωσή του: «Άλλωστε τα ψέματα μπορεί κατά στιγμές και κατά όψεις να περιέχουν αλήθεια».

Επανεκτίμηση της «κανονικότητας»

Η περσόνα που στο έργο του η πένα των κριτικών κατατάσσει στο «κοινωνικό περιθώριο» για μένα είναι ο μέσος, κανονικός άνθρωπος. Δεν συμμερίζομαι, δηλαδή, την άποψη πως ο συγγραφέας εστιάζει σε ανθρώπους που ο ίδιος εκλαμβάνει ως «περιθώριο»: τουναντίον! Κάθε επιμέρους πρόσωπο που έρχεται να ενταχθεί στα κείμενά του δείχνει να του είναι οικείο και συμπαθές, κατά τόπους δε θα ’λεγα πως θεσπίζει και κάποιο νέο είδος «χρυσού κανόνα» κανονικότητας. Η φύση της ανθρώπινης ιδιοσυστασίας διακρίνεται για την εγγύτητά της προς τον «θολωμένο νου». Είναι κοινή διαπίστωση όλων των έμπειρων ανθρώπων, είτε είναι συγγραφείς είτε όχι, ότι το ανθρώπινο σχέδιο ζωής δεν ευοδώνεται. Η αφελής προσδοκία μιας κάποιας ευόδωσης είναι τόσο πιο θλιβερή, όσο περισσότερο το βλέμμα παρατηρεί τη γύρω πραγματικότητα. Εννοείται πως ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Ο -κατά βάσιν αδιαμόρφωτος και ρευστός- χαρακτήρας των ανθρωπίνων δεν μπορεί παρά να επιβάλλει αποσιωπήσεις στη λογοτεχνία, και μάλιστα στην καλή λογοτεχνία αυτές οι σιωπές είναι πιο εύγλωττες από κάθε δηλωμένη καταγραφή της.

Εδώ στη μνήμη μου επανέρχεται το διήγημα «Ντιαλίθ’ιμ, Χριστάκη» (1987) με εκείνο το σπάραγμα πραγματικότητας που περικλείει το αρβανίτικο ανάθεμα ή τον σπαραγμό που εκπέμπει το νανάρισμα. Εκεί η ηρωίδα εγκλείεται σε ίδρυμα, ενώ εδώ, στη «Φωλεά των νευρώνων», ο ήρωας κυκλοφορεί ελεύθερος. Η ζωή δίδαξε στον Σωτήρη Δημητρίου. Έρχεται πλέον να αποκαλυφθεί ως η αθέατη πλευρά των πραγμάτων, αυτή που μας καθιστά καχύποπτους απέναντι σε όποια ευταξία διαπιστώνουμε στη ζωή γύρω μας και στην ίδια μας τη ζωή. Η μνήμη του έχει εμπλουτισθεί, έχει εντάξει στο εύρος της νέα μοτίβα, και φυσικά νέους καμβάδες, αποβάλλοντας παράλληλα τις περιττές λέξεις. Στον κύριο κορμό της αφήγησης σχεδόν όλων των διηγημάτων διαπιστώνεις κάποια ψήγματα της δικής σου, «αντικειμενικής» πραγματικότητας. Κατόπιν, με ένα ολίσθημα του νου, ο συγγραφέας σε εκτινάσσει στο παράλογο, που έτσι κι αλλιώς εμφωλεύει στην πρώτη γωνία. Τέλος, κι αφού ο κραδασμός (που είναι διακριτικός) έχει περάσει, απομένει ένα ίζημα στο τέλος, που θα εκραγεί αθόρυβα και θα σε καταβαραθρώσει και πάλι.

Είτε, λοιπόν, ο ήρωας είναι περίπτωση «κανονικού» που εκτρέπεται προς τη χαώδη περιοχή της υπαρξιακής αναζήτησης, είτε είναι κατά κοινή παραδοχή σαλός, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: έρχεται η τελική έκρηξη του κειμένου και τον καθαγιάζει, προσδίδοντάς του το φωτοστέφανο που ο συγγραφέας επιθυμεί. Μοιάζει, αυτό, με τις φούστες στον χορό «μπουλερία» του φλαμένκο της Ανδαλουσίας, που εκδιπλώνουν τις αθέατες πτυχές τους τη μια μετά την άλλη, για ν’ αποκαλύψουν, στο τέλος, με σκωπτική και αυτοσαρκαστική διάθεση, το γυμνό αιδοίο της χορεύτριας. Αυτοσαρκασμός είναι η κυρίαρχη αίσθηση: γιατί η λαχτάρα των ηρώων του Δημητρίου να δραπετεύσουν από την αναπόδραστη μοίρα τους είναι που οριοθετεί την τραγικότητά τους. Οι ανευόδωτοι πόθοι τους, οι βασανιστικές τους μνήμες, ο θρήνος για τα αγαπημένα πρόσωπα που χάνουν (στα «Ζεύκια» ο θρήνος της Αλέξως είναι αντίστοιχος με το «Μοιρολόι της φώκιας» του Παπαδιαμάντη), η απώλεια της αίσθησης της χρονικότητας, η άσκοπη περιπλάνηση και η επισφαλής ισορροπία του κορμιού σε ένα ετοιμόρροπο τοιχίο κάπου σε πάροδο της Συγγρού – όλα τα επιδιωκόμενα «ζεύγματα» που οδηγούν σε προδικασμένη καταστροφή, αυτά είναι οι θεματολογικές και στιλιστικές κατακτήσεις της συλλογής. Στο διήγημα «Μνήμα μνήμης» η σειρά των ματαιώσεων, οικεία ήδη από την εποχή της υπέροχης «Αγριοκερασιάς» (Ένα παιδί απ’ τη Θεσσαλονίκη), μπορεί να παρασύρει τον ήρωα –και τον αναγνώστη– σε ατραπούς αυτοσυνειδησίας που συνορεύουν με την τρέλα. Για τους αμφισβητίες της δημιουργικής σπίθας του συγγραφέα δεν έχω παρά να εντοπίσω, για μιαν ακόμη φορά, το ανησυχαστικό κλίμα, αυτό που με κάνει να ανατριχιάζω και πάλι, στο έξοχο διήγημα «Συμψηφισμός», ένα διήγημα όπου η νοσηρότητα ανάγεται, κατά παράδοξο τρόπο, σε αισθητικό κανόνα.

alt

Η ώριμη φάση του Δημητρίου

Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων.

Στις εκτεταμένες αναλύσεις, στις διαφορετικές προσεγγίσεις, στις μεγαλόστομες τοποθετήσεις που έχουν γίνει σχετικά με το έργο του, ο Δημητρίου απαντά με σαρδόνιο χαμόγελο. «Η λογοτεχνία είναι μέσα μου», θέλει να μας πει, «αρκεί να την καταγράψω!» Προφανώς έχει αξιοποιηθεί, σε αυτή την τελευταία συλλογή, υλικό που «περίσσεψε» από τις προηγούμενες, και όσοι γράφουν συστηματικά ξέρουν πως αυτή είναι η πραγματικότητα των ραφιών, των συρταριών και της οθόνης ενός συγγραφέα. Δεν υπάρχει λόγος, να συζητηθεί κάτι τέτοιο, τη στιγμή που το αποκαλύπτει ο ίδιος με προσφυή τρόπο στο διήγημά του «Προσφυγάκια ΙΙ», ξαναδούλεμα του υλικού που του φάνταζε παράταιρο στα «Προσφυγάκια» της προηγούμενης συλλογής του. Εν ολίγοις, το κάθε βιβλίο του συνεχίζεται απρόσκοπτα στο επόμενο. Και μάλιστα αυτό κατατίθεται με συστηματικό και πειστικό τρόπο, ως ειλικρινής διάθεσης αφαίρεσης του περιττού και ως εγγύηση ωριμότητας.

Ο συγγραφέας προϋποθέτει τον επαρκή αναγνώστη, γιατί ο ιδιότυπος λόγος του είναι, εκτός από δραστικότατος, και δύσκολα προσλήψιμος. Τη δυσκολία ανάγνωσης της συλλογής επιτείνουν ο λακωνισμός της ντοπιολαλιάς στην οποία προσφεύγει συστηματικά, η πυκνότητα των νοημάτων και η περισπούδαστη λιτότητα που έχει γίνει εδώ πιο αισθητή, εγγίζοντας τις διαστάσεις του μικροδιηγήματος. Σαν να θραύονται, κάπως, τα όρια των ειδών και κάποια στιγμιότυπα που φέρουν τη δυναμική διηγήματος να παρατίθενται αυτούσια: το «αυτούσιο» είναι σχήμα λόγου, βεβαίως, γιατί μια πιο συνειδητή ανάγνωση διακρίνει τη σχολαστική επεξεργασία. Κάποιες εμμονές υπαγορεύουν στον συγγραφέα τη συνεχή επανεπίσκεψη των κειμένων του, τον περφεξιονισμό, αλλά και την εσκεμμένη υιοθέτηση εσφαλμένων γλωσσικών τύπων. Θα ήταν περιττό να αναζητήσει κανείς τον λόγο για τον οποίο ο Σωτήρης Δημητρίου επιλέγει ένα μη δόκιμο γλωσσικό τύπο έναντι ενός δόκιμου: ποιητική αδεία αυτό το έκαναν όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς. Οι «βαριές σκιαγραφήσεις» των κειμένων που ο ίδιος δηλώνει ότι τον επισκέπτονται στις δημιουργικές συγγραφικές του φάσεις δεν φαίνονται πια, εφόσον το τελικό κείμενο παρουσιάζει επίνοια που το καθιστά δημοσιεύσιμο.

Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του.

Δεν είναι καινοφανής, είναι όμως πια συνειδητή η αποπνευμάτωση, η εξάχνωση της υπαρξιακής αναζήτησης σε μεταφυσικά μονοπάτια (εύλογα μετά τα πενήντα: μιλώ ως ομοιοπαθής). Άφθονο ανθρώπινο επικοινωνιακό υλικό μεταπλάθεται σε ποίηση μέσα από τα γνωστά μονοπάτια τεχνικής του Δημητρίου, που λίγο ως πολύ υπηρετεί έναν «ιεραποστολικό» στόχο: να εγκαθιδρυθεί στον θρόνο της ανθρωπινότητας ο αγνότερος, ο λιγότερο προσποιητός, ο λιγότερο «διαμεσολαβημένος» όλων (ακολουθώ εδώ το λεξιλόγιο του συγγραφέα). Τρυφερός, τολμηρός αλλά και πειθαρχημένος ως προς τη διαχείριση του υλικού του, θα παρακάμψει τις αλληγορίες και τα σύμβολα και θα καταγράψει συνδυαστικά τη συγκίνησή του από τον ήχο των λέξεων. Πρόκειται για τον ακραιφνή ρεαλισμό ενός νέου τύπου κοσμοκαλόγερου που είναι, εντούτοις, πολύ οικείος, συμπαθής και κυρίως πολύ ανασφαλής, καθώς «μες στο μονήρες σπίτι του μεθά ξανά». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

alt

Θάμπωσε ο νους
Σωτήρης Δημητρίου
Πατάκης 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €10,50
alt
 
 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

Για το μυθιστόρημα του Τάκη Καμπύλη «Το κόμμα του καλού θεού» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Φωτογραφία © Λουκάς Βασιλικός

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τον Απρίλιο του 2023 ο Τάκης Καμπύλης τελειώνει το τρίτο του μυθιστόρημα, πο...

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

Για το βιβλίο της Μαρίας Μαμαλίγκας «Μερκάντο» (εκδ. Εστία). Kεντρική εικόνα: λεπτομέρεια από το εξώφυλλο του βιβλίου.

Γράφει ο Μάνος Κοντολέων

Τη δική της πορεία έχει διανύσει η Μαρία Μαμαλίγκα στο χώρο της λογοτεχνία...

«Η πέτρα και το αυγό» του Κώστα Χατζηεμμανουήλ (κριτική) – Μια πινακοθήκη του ελληνισμού

«Η πέτρα και το αυγό» του Κώστα Χατζηεμμανουήλ (κριτική) – Μια πινακοθήκη του ελληνισμού

Για το βιβλίο του Κώστα Χατζηεμμανουήλ «Η πέτρα και το αυγό» (εκδ. Αρμός). Kεντρική εικόνα: Τσέτες του Τάγματος της Κυανής Σημαίας. 

Γράφει η Τασούλα Τσιλιμένη

Η πίστη μου στη δύναμη της φαντασίας είναι σε υπερθετικό β...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θεόδωρος Τερζόπουλος: Ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» του Δημήτρη Τσατσούλη (κριτική)

«Θεόδωρος Τερζόπουλος: Ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» του Δημήτρη Τσατσούλη (κριτική)

Για το βιβλίο του Δημήτρη Τσατσούλη «Θεόδωρος Τερζόπουλος: ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» (εκδ. 24 Γράμματα). 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Η πρόσφατη παράσταση της αισχύλειας τριλογίας «...

«Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» της Αντωνίας Μποτονάκη (κριτική) – Η ποιητική εξαίρεση του Φεστιβάλ Βιβλίου των Χανίων

«Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» της Αντωνίας Μποτονάκη (κριτική) – Η ποιητική εξαίρεση του Φεστιβάλ Βιβλίου των Χανίων

Για το ποιητικό βιβλίο της Αντωνίας Μποτονάκη «Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» (εκδ. Θράκα). Kεντρική εικόνα: Pablo Picasso, Cat Catching a Bird, 1939, Musée Picasso, Paris, France.

Γράφει η Άννα Αφεντουλίδου 

Έχει...

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Γίνεται να αλλάξουμε τη ζωή μας αντιμετωπίζοντας τους φόβους, τα τραύματα του παρελθόντος και να αγαπήσουμε πραγματικά; Επιλέγουμε δέκα βιβλία που μας παρέχουν πρακτικές συμβουλές για να δούμε τον εαυτό μας κάτω από ένα νέο φως. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ