horses head

Για το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου Ιάκωβος (εκδ. Αντίποδες).

Του Νίκου Ξένιου

Οι κινηματογραφιστές το ξέρουν, το έχουν περάσει αυτό το στάδιο, ήδη από την εποχή των Cahiers du Cinéma, ωστόσο κάποιοι Έλληνες πεζογράφοι το περνούν τώρα: εννοώ το στάδιο της φροντισμένης μορφής. Κι ενώ η φόρμα είναι παντοδύναμη, η λιτότητα αναγορεύεται σε κυρίαρχο υφολογικό γνώρισμα. Aυτό ισχύει τόσο για καταξιωμένους λογοτέχνες, όσο και για πρωτοεμφανιζόμενους, όπως ο Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου με τον Ιάκωβο, το πρώτο ελληνικό μυθιστόρημα των εκδόσεων Αντίποδες.

Τόπος αυχμηρός και τόπος ονείρου

Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι.

Άμεσα αποκρυπτογραφούμενη είναι η αντίθεση που παράγεται ανάμεσα στην ονειρική διάθεση του «φευγάτου» πρωταγωνιστή και στην οδυνηρή σωματικότητα του σκαψίματος, της μεταφοράς της πέτρας, του βιώματος του χειμωνιάτικου κρύου, κ.ο.κ., σε μια γραμμική παράθεση που εντείνεται και πάει. Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι. Η ζωή που διάγει ο ήρωας μοιάζει «σαν» τη ζωή των ανθρώπων. Ενδιαφέρον είναι το στοιχείο της συμμορίας των παιδιών που έρχεται και χάνεται σε μια άνυδρη, αφιλόξενη no man’s land και η πίστη τους σε κάτι που «μοιάζει σαν» να είναι ο Σωτήρας.

Θα περίμενε κανείς πως μια βαρύγδουπη δήλωση θα αναδυόταν από το υπόστρωμα της αδρής τελεστικής καταγραφής μιας ολόκληρης κοινότητας ανθρώπων που μοχθεί για επιβίωση σε συνθήκες άξενες. Πως η γένεση της γραφής θα εξακόντιζε το κείμενο στα υλικά εξ ών συνετέθη, σαν σαΐτα που θα πετύχαινε τον στόχο της. Πως το ισχνό σημείο επαφής με την εγκαταλελειμμένη πραγματικότητα θα ανασυνέθετε τα συστατικά της σε μια νέα, έστω υπερρεαλιστική, σύνθεση. Όμως το πάντρεμα του ήρωα με τον νέο αυτόν τόπο ανοίγει και κλείνει σαν επιθαλάμιο.

Η τροπή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση στο προτελευταίο κεφάλαιο αιφνιδιάζει, ο ήρωας εξακολουθεί να αγνοεί την ταυτότητά του, ενώ τη δραματική λύση δίνει ένα βιβλικών διαστάσεων καραβάνι που εμφανίζεται στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου η αφήγηση ξαναγίνεται τριτοπρόσωπη. Ο Ιάκωβος υπηρετεί ένα φορμαλισμό με δεξιοτεχνικό τρόπο, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα την οικείωση με τις προθέσεις του φορμαλισμού, ούτε την ολοκλήρωση της αφήγησης: η αναχώρηση του άνδρα εκκρεμεί, το βιβλίο υπόσχεται συνέχεια.

Το παράδοξο του μη-χαρακτήρα

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός.

Η γραφή έχει κινηματογραφική ποιότητα και πραγματοποιεί τη θέαση των αντικειμένων και των στοιχείων της φύσης υπό διαφορετικές οπτικές γωνίες, χωρίς τη διάθεση συμβολοποίησης των απολύτων αρχετυπικών εικόνων (Πατέρας, Μητέρα, Κυρία, Άλογο, κ.ο.κ.) που παρατάσσονται ή συνδέονται με τη λογική του ονείρου [1]. Προκρίνοντας λέξεις-κλειδιά ως επικεφαλίδες στην αρχή και ανακοινώνοντας «λήξη» στο τέλος καθενός από τα είκοσι δύο πρώτα κεφάλαια ο συγγραφέας προσδίδει επισημότητα στην παράδοξη πλοκή που αυτοϋπονομεύεται.

Ο συμβολικός εφιάλτης των αλόγων που καλπάζουν, τριποδίζουν και ξανακαλπάζουν στο βάθος ενός πηγαδιού που ο ήρωας σκάβει επίμονα υπακούοντας στον Ιάκωβο, αυτό το αποκαλυπτικό σημείο του βιβλίου όπου οι μνήμες μας ενεργοποιούνται και η ελπίδα αναβιώνει για μια λύση του ονείρου, παραμένει αδιέξοδο και ο πάτος του λασπόλακκου νεκρώνεται, κλείνει και στεγανοποιείται εκ νέου. Η εικονοπλασία του βιβλίου του κύριου Χατζηνικολάου κορυφώνεται σε αυτήν τη σκηνή ανοίγοντας ερωτηματικά.

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός. Φυσικά το «κοφτό» ύφος, που αντλεί τα σκληρά υλικά του από την πραγματικότητα και επιβάλλεται με τελετουργικό ρυθμό, είναι απολαυστικό.

alt

Τα όρια πραγματικού-μη πραγματικού

Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

Μια άτυπη τελετουργία διαπνέει την εικονοπλασία του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου, που αποτυπώνει βεβαιότητες και αφαιρέσεις αντλημένες από τη διανοητική του εμπειρία. Το θετικό αυτής της αποτύπωσης συνίσταται στο ότι πρόκειται για καταγραφές της φαντασίας του σχετικά με ένα τοπίο υπαίθρου που εγγίζει οριακά το παραμύθι [2]. Ο ανώνυμος ήρωας θέτει εαυτόν σε ένα είδος «παρένθεσης» (η φαινομενολογία του όρου δεν βοηθά ιδιαίτερα τον αναγνώστη στην αποκωδικοποίηση του βιβλίου), εγκαταλείποντας πίσω του ένα αναγνωρίσιμο επίπεδο πραγματικότητας. Αυτό είναι το σημείο όπου μένει παρκαρισμένο το αυτοκίνητό του. Μια προσομοίωση οικογένειας τον περιμένει σε μιαν άλλη χρονική διάσταση, το «αποτύπωμα» μιας κανονικής οικογένειας σε ένα ενδολογοτεχνικό σύμπαν που προσιδιάζει σε χωριό.

Τα τοπία του μυθιστορήματος είναι μεν ζοφερά, αλλά δεν συνθέτουν μια δυστοπία, αντιθέτως ανάγουν την καταγωγή τους σε τόπο ιδεώδη (locum idealis), που ανασυστήνει ιδιότυπες τελετές μύησης, αποδοχής, απόρριψης, ενηλικίωσης, ενταφιασμού, λατρείας και ερωτισμού. Η κατασκευή της νοηματικής ακολουθίας των φράσεων βασίζεται σε ασύνειδες συνάφειες· για παράδειγμα, το σβήσιμο της σόμπας εκτιμάται ως ισοδύναμο με την έλευση της άνοιξης: αυτό είναι ένα παράδειγμα της ανοικειωτικής λειτουργίας του κειμένου του κύριου Χατζηνικολάου, της λειτουργίας που μετατοπίζει το σημασιολογικό φορτίο των λέξεων και ανασύρει τις υποδηλώσεις τους [3]. Φαίνεται σαν η γλώσσα του να αυτονομείται συνειδητά αντιστρέφοντας το είδωλο της πραγματικότητας, ολισθαίνοντας σε ένα «κουκούλι» θεματολογίας και αδιαφορώντας για τα τεκταινόμενα. Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

[1] R. Barthes, O βαθμός μηδέν της γραφής (1953) - Nέα κριτικά δοκίμια (1972), (μτφρ. Kατερίνα Παπαϊακώβου· επιμέλεια μτφρ. Γιάν. Kρητικός), Aθήνα, Eκδόσεις Pάππα, 1983.
[2] Vl. Propp, Mορφολογία του παραμυθιού (1928), (μτφρ. Aριστέα Παρίση), Aθήνα, Kαρδαμίτσα, 1987.
[3] Βλέπε, σχετικά, Jan Mukařovský, Δοκίμια για την αισθητική, (μτφρ. Βιβή Μανωλοπούλου), Οδυσσέας, Αθήνα, 1979

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Την ίδια νύχτα ο άντρας ονειρεύτηκε τον αυτοκινητόδρομο. Βέβαια δεν μπορούσε να ξέρει αν ήταν ο αυτοκινητόδρομος που είχε ακούσει εκείνο το πρωινό πριν την άφιξή του στον οικισμό, αν και μέσα στ’ όνειρό του ήταν σίγουρος.
Η αλήθεια είναι πως ο αυτοκινητόδρομος που είδε ήταν αφιλόξενος και παγωμένος και ο άντρας δεν έβλεπε παρά μόνο ένα μικρό κομμάτι του αφού το υπόλοιπο βυθιζόταν στο απόλυτο σκοτάδι.
Τα αυτοκίνητα πηγαινοέρχονταν κανονικά, ωστόσο τα φώτα τους φώτιζαν μπροστά για λίγα μέτρα, σαν ασθενικοί ήλιοι.
Ο άντρας δεν είδε ποτέ τους οδηγούς, ούτε τα πρόσωπά τους ούτε τα χέρια τους που κρατούσαν τα τιμόνια. Και τα αυτοκίνητα χάνονταν μέσα στη νύχτα γιατί, κάπως μαγικά, εξαφανίζονταν πριν περάσουν τις άκρες των λουρίδων. Κι αυτό φάνηκε στον άντρα τόσο καθησυχαστικό που τον ηρέμησε μέσα στ’ όνειρο κι έτσι συνέχισε να ονειρεύεται. 
Ύστερα όμως ο αυτοκινητόδρομος άδειασε από αμάξια και ακούστηκε μια βουή που ερχόταν από πολύ μακριά και διαρκώς αύξανε καθώς πλησίαζε. Αυτός ο ήχος έμοιαζε πράγματι με τον ήχο που είχε ακούσει τότε, μόνο που ήταν πιο επιθετικός και κάλπαζε προς το σημείο που βρισκόταν, το οποίο δεν ήταν άλλο από το κρεβάτι του.
Το βουητό έγινε ποδοβολητό και στον αυτοκινητόδρομο εμφανίστηκαν δεκάδες ζώα που άρχισαν να τρέχουν, ζώα που ξεπετάχτηκαν από τα βάθη της νύχτας και είχαν άσπρα μάτια που έβγαζαν ένα δυνατό φως. Η ορμή των ζώων ήταν μεγάλη. Και το ποδοβολητό τους ράγισε την άσφαλτο και από κάτω πετάχτηκε λάσπη.
Όταν έφτασαν στο τέλος της ασφάλτου, τα ζώα πήδηξαν στο σκοτάδι και επέπλευσαν μέσα του, λες και περπατούσαν σ’ ένα μαύρο επίπεδο, παράλληλο με τη γη. Μετά κάθε ήχος έσβησε. Και ο άντρας ξύπνησε, μα συνέχισε ν’ ακούει το ποδοβολητό σαν βούισμα στ’ αυτιά του».

xatzinikolaouΙάκωβος
Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου
Αντίποδες 2016
Σελ. 208, τιμή εκδότη €12,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...
«Αλυσίδα γυναικών» της Αθηνάς Μπίνιου – Ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο

«Αλυσίδα γυναικών» της Αθηνάς Μπίνιου – Ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο

Για το μυθιστόρημα «Αλυσίδα γυναικών» της Αθηνάς Μπίνιου (εκδ. Πατάκη).

Της Λεύκης Σαραντινού

«Αναρωτιέμαι αν η επιστροφή είναι χρέος του πηγεμού…»

Αυτό είναι το ερώτημα της Άρτεμης, όταν αυτή αποφασίζει να επιστρέψ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Ο Ρομέν Γαβράς (Romain Gavras) άνοιξε δια της παρουσίας του το χειμερινό πρόγραμμα της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση με προβολή της τρίτης του ταινίας Αthena, που ξεκίνησε -επίσης χθες- να προβάλλεται σε συνδρομητικό κανάλι.

Του Νίκου Ξένιου

Στα ίχνη του ...

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως οκτώ στους δέκα υποψηφίους για το βραβείο καλύτερου λογοτεχνικού έργου στις φετινές υποψηφιότητες για τα Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας των ΗΠΑ, είναι πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς.

Επιμέλεια: Book Press

...
Πέθανε η Χίλαρι Μαντέλ, συγγραφέας των δύο Μπούκερ και των εκατομμυρίων πωλήσεων

Πέθανε η Χίλαρι Μαντέλ, συγγραφέας των δύο Μπούκερ και των εκατομμυρίων πωλήσεων

Σε ηλικία 70 ετών πέθανε η δύο φορές βραβευμένη με Booker Βρετανή συγγραφέας Χίλαρι Μαντέλ (Hilary Mantel).

Επιμέλεια: Book Press

Βραβευμένη με Μπούκερ για το πρώτο μέρος της τριλογίας της Wolf Hall, η ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ