horses head

Για το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου Ιάκωβος (εκδ. Αντίποδες).

Του Νίκου Ξένιου

Οι κινηματογραφιστές το ξέρουν, το έχουν περάσει αυτό το στάδιο, ήδη από την εποχή των Cahiers du Cinéma, ωστόσο κάποιοι Έλληνες πεζογράφοι το περνούν τώρα: εννοώ το στάδιο της φροντισμένης μορφής. Κι ενώ η φόρμα είναι παντοδύναμη, η λιτότητα αναγορεύεται σε κυρίαρχο υφολογικό γνώρισμα. Aυτό ισχύει τόσο για καταξιωμένους λογοτέχνες, όσο και για πρωτοεμφανιζόμενους, όπως ο Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου με τον Ιάκωβο, το πρώτο ελληνικό μυθιστόρημα των εκδόσεων Αντίποδες.

Τόπος αυχμηρός και τόπος ονείρου

Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι.

Άμεσα αποκρυπτογραφούμενη είναι η αντίθεση που παράγεται ανάμεσα στην ονειρική διάθεση του «φευγάτου» πρωταγωνιστή και στην οδυνηρή σωματικότητα του σκαψίματος, της μεταφοράς της πέτρας, του βιώματος του χειμωνιάτικου κρύου, κ.ο.κ., σε μια γραμμική παράθεση που εντείνεται και πάει. Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι. Η ζωή που διάγει ο ήρωας μοιάζει «σαν» τη ζωή των ανθρώπων. Ενδιαφέρον είναι το στοιχείο της συμμορίας των παιδιών που έρχεται και χάνεται σε μια άνυδρη, αφιλόξενη no man’s land και η πίστη τους σε κάτι που «μοιάζει σαν» να είναι ο Σωτήρας.

Θα περίμενε κανείς πως μια βαρύγδουπη δήλωση θα αναδυόταν από το υπόστρωμα της αδρής τελεστικής καταγραφής μιας ολόκληρης κοινότητας ανθρώπων που μοχθεί για επιβίωση σε συνθήκες άξενες. Πως η γένεση της γραφής θα εξακόντιζε το κείμενο στα υλικά εξ ών συνετέθη, σαν σαΐτα που θα πετύχαινε τον στόχο της. Πως το ισχνό σημείο επαφής με την εγκαταλελειμμένη πραγματικότητα θα ανασυνέθετε τα συστατικά της σε μια νέα, έστω υπερρεαλιστική, σύνθεση. Όμως το πάντρεμα του ήρωα με τον νέο αυτόν τόπο ανοίγει και κλείνει σαν επιθαλάμιο.

Η τροπή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση στο προτελευταίο κεφάλαιο αιφνιδιάζει, ο ήρωας εξακολουθεί να αγνοεί την ταυτότητά του, ενώ τη δραματική λύση δίνει ένα βιβλικών διαστάσεων καραβάνι που εμφανίζεται στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου η αφήγηση ξαναγίνεται τριτοπρόσωπη. Ο Ιάκωβος υπηρετεί ένα φορμαλισμό με δεξιοτεχνικό τρόπο, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα την οικείωση με τις προθέσεις του φορμαλισμού, ούτε την ολοκλήρωση της αφήγησης: η αναχώρηση του άνδρα εκκρεμεί, το βιβλίο υπόσχεται συνέχεια.

Το παράδοξο του μη-χαρακτήρα

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός.

Η γραφή έχει κινηματογραφική ποιότητα και πραγματοποιεί τη θέαση των αντικειμένων και των στοιχείων της φύσης υπό διαφορετικές οπτικές γωνίες, χωρίς τη διάθεση συμβολοποίησης των απολύτων αρχετυπικών εικόνων (Πατέρας, Μητέρα, Κυρία, Άλογο, κ.ο.κ.) που παρατάσσονται ή συνδέονται με τη λογική του ονείρου [1]. Προκρίνοντας λέξεις-κλειδιά ως επικεφαλίδες στην αρχή και ανακοινώνοντας «λήξη» στο τέλος καθενός από τα είκοσι δύο πρώτα κεφάλαια ο συγγραφέας προσδίδει επισημότητα στην παράδοξη πλοκή που αυτοϋπονομεύεται.

Ο συμβολικός εφιάλτης των αλόγων που καλπάζουν, τριποδίζουν και ξανακαλπάζουν στο βάθος ενός πηγαδιού που ο ήρωας σκάβει επίμονα υπακούοντας στον Ιάκωβο, αυτό το αποκαλυπτικό σημείο του βιβλίου όπου οι μνήμες μας ενεργοποιούνται και η ελπίδα αναβιώνει για μια λύση του ονείρου, παραμένει αδιέξοδο και ο πάτος του λασπόλακκου νεκρώνεται, κλείνει και στεγανοποιείται εκ νέου. Η εικονοπλασία του βιβλίου του κύριου Χατζηνικολάου κορυφώνεται σε αυτήν τη σκηνή ανοίγοντας ερωτηματικά.

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός. Φυσικά το «κοφτό» ύφος, που αντλεί τα σκληρά υλικά του από την πραγματικότητα και επιβάλλεται με τελετουργικό ρυθμό, είναι απολαυστικό.

alt

Τα όρια πραγματικού-μη πραγματικού

Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

Μια άτυπη τελετουργία διαπνέει την εικονοπλασία του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου, που αποτυπώνει βεβαιότητες και αφαιρέσεις αντλημένες από τη διανοητική του εμπειρία. Το θετικό αυτής της αποτύπωσης συνίσταται στο ότι πρόκειται για καταγραφές της φαντασίας του σχετικά με ένα τοπίο υπαίθρου που εγγίζει οριακά το παραμύθι [2]. Ο ανώνυμος ήρωας θέτει εαυτόν σε ένα είδος «παρένθεσης» (η φαινομενολογία του όρου δεν βοηθά ιδιαίτερα τον αναγνώστη στην αποκωδικοποίηση του βιβλίου), εγκαταλείποντας πίσω του ένα αναγνωρίσιμο επίπεδο πραγματικότητας. Αυτό είναι το σημείο όπου μένει παρκαρισμένο το αυτοκίνητό του. Μια προσομοίωση οικογένειας τον περιμένει σε μιαν άλλη χρονική διάσταση, το «αποτύπωμα» μιας κανονικής οικογένειας σε ένα ενδολογοτεχνικό σύμπαν που προσιδιάζει σε χωριό.

Τα τοπία του μυθιστορήματος είναι μεν ζοφερά, αλλά δεν συνθέτουν μια δυστοπία, αντιθέτως ανάγουν την καταγωγή τους σε τόπο ιδεώδη (locum idealis), που ανασυστήνει ιδιότυπες τελετές μύησης, αποδοχής, απόρριψης, ενηλικίωσης, ενταφιασμού, λατρείας και ερωτισμού. Η κατασκευή της νοηματικής ακολουθίας των φράσεων βασίζεται σε ασύνειδες συνάφειες· για παράδειγμα, το σβήσιμο της σόμπας εκτιμάται ως ισοδύναμο με την έλευση της άνοιξης: αυτό είναι ένα παράδειγμα της ανοικειωτικής λειτουργίας του κειμένου του κύριου Χατζηνικολάου, της λειτουργίας που μετατοπίζει το σημασιολογικό φορτίο των λέξεων και ανασύρει τις υποδηλώσεις τους [3]. Φαίνεται σαν η γλώσσα του να αυτονομείται συνειδητά αντιστρέφοντας το είδωλο της πραγματικότητας, ολισθαίνοντας σε ένα «κουκούλι» θεματολογίας και αδιαφορώντας για τα τεκταινόμενα. Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

[1] R. Barthes, O βαθμός μηδέν της γραφής (1953) - Nέα κριτικά δοκίμια (1972), (μτφρ. Kατερίνα Παπαϊακώβου· επιμέλεια μτφρ. Γιάν. Kρητικός), Aθήνα, Eκδόσεις Pάππα, 1983.
[2] Vl. Propp, Mορφολογία του παραμυθιού (1928), (μτφρ. Aριστέα Παρίση), Aθήνα, Kαρδαμίτσα, 1987.
[3] Βλέπε, σχετικά, Jan Mukařovský, Δοκίμια για την αισθητική, (μτφρ. Βιβή Μανωλοπούλου), Οδυσσέας, Αθήνα, 1979

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Την ίδια νύχτα ο άντρας ονειρεύτηκε τον αυτοκινητόδρομο. Βέβαια δεν μπορούσε να ξέρει αν ήταν ο αυτοκινητόδρομος που είχε ακούσει εκείνο το πρωινό πριν την άφιξή του στον οικισμό, αν και μέσα στ’ όνειρό του ήταν σίγουρος.
Η αλήθεια είναι πως ο αυτοκινητόδρομος που είδε ήταν αφιλόξενος και παγωμένος και ο άντρας δεν έβλεπε παρά μόνο ένα μικρό κομμάτι του αφού το υπόλοιπο βυθιζόταν στο απόλυτο σκοτάδι.
Τα αυτοκίνητα πηγαινοέρχονταν κανονικά, ωστόσο τα φώτα τους φώτιζαν μπροστά για λίγα μέτρα, σαν ασθενικοί ήλιοι.
Ο άντρας δεν είδε ποτέ τους οδηγούς, ούτε τα πρόσωπά τους ούτε τα χέρια τους που κρατούσαν τα τιμόνια. Και τα αυτοκίνητα χάνονταν μέσα στη νύχτα γιατί, κάπως μαγικά, εξαφανίζονταν πριν περάσουν τις άκρες των λουρίδων. Κι αυτό φάνηκε στον άντρα τόσο καθησυχαστικό που τον ηρέμησε μέσα στ’ όνειρο κι έτσι συνέχισε να ονειρεύεται. 
Ύστερα όμως ο αυτοκινητόδρομος άδειασε από αμάξια και ακούστηκε μια βουή που ερχόταν από πολύ μακριά και διαρκώς αύξανε καθώς πλησίαζε. Αυτός ο ήχος έμοιαζε πράγματι με τον ήχο που είχε ακούσει τότε, μόνο που ήταν πιο επιθετικός και κάλπαζε προς το σημείο που βρισκόταν, το οποίο δεν ήταν άλλο από το κρεβάτι του.
Το βουητό έγινε ποδοβολητό και στον αυτοκινητόδρομο εμφανίστηκαν δεκάδες ζώα που άρχισαν να τρέχουν, ζώα που ξεπετάχτηκαν από τα βάθη της νύχτας και είχαν άσπρα μάτια που έβγαζαν ένα δυνατό φως. Η ορμή των ζώων ήταν μεγάλη. Και το ποδοβολητό τους ράγισε την άσφαλτο και από κάτω πετάχτηκε λάσπη.
Όταν έφτασαν στο τέλος της ασφάλτου, τα ζώα πήδηξαν στο σκοτάδι και επέπλευσαν μέσα του, λες και περπατούσαν σ’ ένα μαύρο επίπεδο, παράλληλο με τη γη. Μετά κάθε ήχος έσβησε. Και ο άντρας ξύπνησε, μα συνέχισε ν’ ακούει το ποδοβολητό σαν βούισμα στ’ αυτιά του».

xatzinikolaouΙάκωβος
Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου
Αντίποδες 2016
Σελ. 208, τιμή εκδότη €12,00

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή» της Ελένης Πριοβόλου (κριτική) – Χριστόδουλος Παμπλέκης, ένας γνήσιος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού

«Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή» της Ελένης Πριοβόλου (κριτική) – Χριστόδουλος Παμπλέκης, ένας γνήσιος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού

Για το μυθιστόρημα της Ελένης Πριοβόλου «Βαθύ σκοτάδι πριν την αυγή» (εκδ. Καστανιώτη). Kεντρική εικόνα: Ο Γάλλος περιηγητής Σουαζέλ-Γκουφιέ συναντά στην Πάτμο ένα μοναχό που τον ρωτά αν ζουν ακόμα ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ © Wikipedia. 

Γράφει η Διώνη Δημητ...

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

Στο 40ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον μετρ του noir, σκηνοθέτη, συγγραφέα και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Roman-tica» (εκδ. Άγρα). Η συζή...

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ