horses head

Για το μυθιστόρημα του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου Ιάκωβος (εκδ. Αντίποδες).

Του Νίκου Ξένιου

Οι κινηματογραφιστές το ξέρουν, το έχουν περάσει αυτό το στάδιο, ήδη από την εποχή των Cahiers du Cinéma, ωστόσο κάποιοι Έλληνες πεζογράφοι το περνούν τώρα: εννοώ το στάδιο της φροντισμένης μορφής. Κι ενώ η φόρμα είναι παντοδύναμη, η λιτότητα αναγορεύεται σε κυρίαρχο υφολογικό γνώρισμα. Aυτό ισχύει τόσο για καταξιωμένους λογοτέχνες, όσο και για πρωτοεμφανιζόμενους, όπως ο Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου με τον Ιάκωβο, το πρώτο ελληνικό μυθιστόρημα των εκδόσεων Αντίποδες.

Τόπος αυχμηρός και τόπος ονείρου

Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι.

Άμεσα αποκρυπτογραφούμενη είναι η αντίθεση που παράγεται ανάμεσα στην ονειρική διάθεση του «φευγάτου» πρωταγωνιστή και στην οδυνηρή σωματικότητα του σκαψίματος, της μεταφοράς της πέτρας, του βιώματος του χειμωνιάτικου κρύου, κ.ο.κ., σε μια γραμμική παράθεση που εντείνεται και πάει. Η λειτουργία της Κυριακής είναι «σαν» μια λειτουργία, ο αέρας φυσάει «σαν» τον πραγματικό αέρα, ο ήρωας κάνει έρωτα με μια τυφλή πόρνη «σαν» να κάνει έρωτα, το σπίτι είναι παγωμένο «σαν» να περιμένει να το καλύψει το χιόνι, το χέρι της γυναίκας είναι κάτι «σαν» χέρι. Η ζωή που διάγει ο ήρωας μοιάζει «σαν» τη ζωή των ανθρώπων. Ενδιαφέρον είναι το στοιχείο της συμμορίας των παιδιών που έρχεται και χάνεται σε μια άνυδρη, αφιλόξενη no man’s land και η πίστη τους σε κάτι που «μοιάζει σαν» να είναι ο Σωτήρας.

Θα περίμενε κανείς πως μια βαρύγδουπη δήλωση θα αναδυόταν από το υπόστρωμα της αδρής τελεστικής καταγραφής μιας ολόκληρης κοινότητας ανθρώπων που μοχθεί για επιβίωση σε συνθήκες άξενες. Πως η γένεση της γραφής θα εξακόντιζε το κείμενο στα υλικά εξ ών συνετέθη, σαν σαΐτα που θα πετύχαινε τον στόχο της. Πως το ισχνό σημείο επαφής με την εγκαταλελειμμένη πραγματικότητα θα ανασυνέθετε τα συστατικά της σε μια νέα, έστω υπερρεαλιστική, σύνθεση. Όμως το πάντρεμα του ήρωα με τον νέο αυτόν τόπο ανοίγει και κλείνει σαν επιθαλάμιο.

Η τροπή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση στο προτελευταίο κεφάλαιο αιφνιδιάζει, ο ήρωας εξακολουθεί να αγνοεί την ταυτότητά του, ενώ τη δραματική λύση δίνει ένα βιβλικών διαστάσεων καραβάνι που εμφανίζεται στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου η αφήγηση ξαναγίνεται τριτοπρόσωπη. Ο Ιάκωβος υπηρετεί ένα φορμαλισμό με δεξιοτεχνικό τρόπο, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα την οικείωση με τις προθέσεις του φορμαλισμού, ούτε την ολοκλήρωση της αφήγησης: η αναχώρηση του άνδρα εκκρεμεί, το βιβλίο υπόσχεται συνέχεια.

Το παράδοξο του μη-χαρακτήρα

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός.

Η γραφή έχει κινηματογραφική ποιότητα και πραγματοποιεί τη θέαση των αντικειμένων και των στοιχείων της φύσης υπό διαφορετικές οπτικές γωνίες, χωρίς τη διάθεση συμβολοποίησης των απολύτων αρχετυπικών εικόνων (Πατέρας, Μητέρα, Κυρία, Άλογο, κ.ο.κ.) που παρατάσσονται ή συνδέονται με τη λογική του ονείρου [1]. Προκρίνοντας λέξεις-κλειδιά ως επικεφαλίδες στην αρχή και ανακοινώνοντας «λήξη» στο τέλος καθενός από τα είκοσι δύο πρώτα κεφάλαια ο συγγραφέας προσδίδει επισημότητα στην παράδοξη πλοκή που αυτοϋπονομεύεται.

Ο συμβολικός εφιάλτης των αλόγων που καλπάζουν, τριποδίζουν και ξανακαλπάζουν στο βάθος ενός πηγαδιού που ο ήρωας σκάβει επίμονα υπακούοντας στον Ιάκωβο, αυτό το αποκαλυπτικό σημείο του βιβλίου όπου οι μνήμες μας ενεργοποιούνται και η ελπίδα αναβιώνει για μια λύση του ονείρου, παραμένει αδιέξοδο και ο πάτος του λασπόλακκου νεκρώνεται, κλείνει και στεγανοποιείται εκ νέου. Η εικονοπλασία του βιβλίου του κύριου Χατζηνικολάου κορυφώνεται σε αυτήν τη σκηνή ανοίγοντας ερωτηματικά.

Η φαντασιακά δομημένη περσόνα του Ιάκωβου παραπέμπει μεν σε γνωστές μας εικόνες, δεν συνιστά όμως πειστικό ψυχογράφημα, ενώ ο πατριαρχικός αυταρχισμός του, σε συνδυασμό με την υποταγή του φιλοξενούμενού του (που τον αποκαλεί «πατέρα») παραμένει σχηματικός. Φυσικά το «κοφτό» ύφος, που αντλεί τα σκληρά υλικά του από την πραγματικότητα και επιβάλλεται με τελετουργικό ρυθμό, είναι απολαυστικό.

alt

Τα όρια πραγματικού-μη πραγματικού

Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

Μια άτυπη τελετουργία διαπνέει την εικονοπλασία του Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου, που αποτυπώνει βεβαιότητες και αφαιρέσεις αντλημένες από τη διανοητική του εμπειρία. Το θετικό αυτής της αποτύπωσης συνίσταται στο ότι πρόκειται για καταγραφές της φαντασίας του σχετικά με ένα τοπίο υπαίθρου που εγγίζει οριακά το παραμύθι [2]. Ο ανώνυμος ήρωας θέτει εαυτόν σε ένα είδος «παρένθεσης» (η φαινομενολογία του όρου δεν βοηθά ιδιαίτερα τον αναγνώστη στην αποκωδικοποίηση του βιβλίου), εγκαταλείποντας πίσω του ένα αναγνωρίσιμο επίπεδο πραγματικότητας. Αυτό είναι το σημείο όπου μένει παρκαρισμένο το αυτοκίνητό του. Μια προσομοίωση οικογένειας τον περιμένει σε μιαν άλλη χρονική διάσταση, το «αποτύπωμα» μιας κανονικής οικογένειας σε ένα ενδολογοτεχνικό σύμπαν που προσιδιάζει σε χωριό.

Τα τοπία του μυθιστορήματος είναι μεν ζοφερά, αλλά δεν συνθέτουν μια δυστοπία, αντιθέτως ανάγουν την καταγωγή τους σε τόπο ιδεώδη (locum idealis), που ανασυστήνει ιδιότυπες τελετές μύησης, αποδοχής, απόρριψης, ενηλικίωσης, ενταφιασμού, λατρείας και ερωτισμού. Η κατασκευή της νοηματικής ακολουθίας των φράσεων βασίζεται σε ασύνειδες συνάφειες· για παράδειγμα, το σβήσιμο της σόμπας εκτιμάται ως ισοδύναμο με την έλευση της άνοιξης: αυτό είναι ένα παράδειγμα της ανοικειωτικής λειτουργίας του κειμένου του κύριου Χατζηνικολάου, της λειτουργίας που μετατοπίζει το σημασιολογικό φορτίο των λέξεων και ανασύρει τις υποδηλώσεις τους [3]. Φαίνεται σαν η γλώσσα του να αυτονομείται συνειδητά αντιστρέφοντας το είδωλο της πραγματικότητας, ολισθαίνοντας σε ένα «κουκούλι» θεματολογίας και αδιαφορώντας για τα τεκταινόμενα. Πρόκειται για μια κομψή άσκηση ύφους που αφήνει ανοικτό το πεδίο για σειρά συζητήσεων σχετικά με την άγνωστη ενδοχώρα του νέου ελληνικού μυθιστορήματος και τα εφόδια του αναγνώστη στην εξερεύνησή της.

[1] R. Barthes, O βαθμός μηδέν της γραφής (1953) - Nέα κριτικά δοκίμια (1972), (μτφρ. Kατερίνα Παπαϊακώβου· επιμέλεια μτφρ. Γιάν. Kρητικός), Aθήνα, Eκδόσεις Pάππα, 1983.
[2] Vl. Propp, Mορφολογία του παραμυθιού (1928), (μτφρ. Aριστέα Παρίση), Aθήνα, Kαρδαμίτσα, 1987.
[3] Βλέπε, σχετικά, Jan Mukařovský, Δοκίμια για την αισθητική, (μτφρ. Βιβή Μανωλοπούλου), Οδυσσέας, Αθήνα, 1979

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Την ίδια νύχτα ο άντρας ονειρεύτηκε τον αυτοκινητόδρομο. Βέβαια δεν μπορούσε να ξέρει αν ήταν ο αυτοκινητόδρομος που είχε ακούσει εκείνο το πρωινό πριν την άφιξή του στον οικισμό, αν και μέσα στ’ όνειρό του ήταν σίγουρος.
Η αλήθεια είναι πως ο αυτοκινητόδρομος που είδε ήταν αφιλόξενος και παγωμένος και ο άντρας δεν έβλεπε παρά μόνο ένα μικρό κομμάτι του αφού το υπόλοιπο βυθιζόταν στο απόλυτο σκοτάδι.
Τα αυτοκίνητα πηγαινοέρχονταν κανονικά, ωστόσο τα φώτα τους φώτιζαν μπροστά για λίγα μέτρα, σαν ασθενικοί ήλιοι.
Ο άντρας δεν είδε ποτέ τους οδηγούς, ούτε τα πρόσωπά τους ούτε τα χέρια τους που κρατούσαν τα τιμόνια. Και τα αυτοκίνητα χάνονταν μέσα στη νύχτα γιατί, κάπως μαγικά, εξαφανίζονταν πριν περάσουν τις άκρες των λουρίδων. Κι αυτό φάνηκε στον άντρα τόσο καθησυχαστικό που τον ηρέμησε μέσα στ’ όνειρο κι έτσι συνέχισε να ονειρεύεται. 
Ύστερα όμως ο αυτοκινητόδρομος άδειασε από αμάξια και ακούστηκε μια βουή που ερχόταν από πολύ μακριά και διαρκώς αύξανε καθώς πλησίαζε. Αυτός ο ήχος έμοιαζε πράγματι με τον ήχο που είχε ακούσει τότε, μόνο που ήταν πιο επιθετικός και κάλπαζε προς το σημείο που βρισκόταν, το οποίο δεν ήταν άλλο από το κρεβάτι του.
Το βουητό έγινε ποδοβολητό και στον αυτοκινητόδρομο εμφανίστηκαν δεκάδες ζώα που άρχισαν να τρέχουν, ζώα που ξεπετάχτηκαν από τα βάθη της νύχτας και είχαν άσπρα μάτια που έβγαζαν ένα δυνατό φως. Η ορμή των ζώων ήταν μεγάλη. Και το ποδοβολητό τους ράγισε την άσφαλτο και από κάτω πετάχτηκε λάσπη.
Όταν έφτασαν στο τέλος της ασφάλτου, τα ζώα πήδηξαν στο σκοτάδι και επέπλευσαν μέσα του, λες και περπατούσαν σ’ ένα μαύρο επίπεδο, παράλληλο με τη γη. Μετά κάθε ήχος έσβησε. Και ο άντρας ξύπνησε, μα συνέχισε ν’ ακούει το ποδοβολητό σαν βούισμα στ’ αυτιά του».

xatzinikolaouΙάκωβος
Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου
Αντίποδες 2016
Σελ. 208, τιμή εκδότη €12,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

Για τη νουβέλα του Βασίλη Τσιαμπούση «Ο κήπος των ψυχών» (εκδ. Εστία).

Του Ευάγγελου Αυδίκου

Υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο Σ’ αυτή την κατεύθυνση είναι καθοριστική η συνδρομή της Προφορικής Ιστορίας, που γιγαντώθηκε ως πεδίο έρευνας, κινούμενη στη ορ...

«Τα πρωτοβρόχια» του Σπύρου Κιοσσέ (κριτική)

«Τα πρωτοβρόχια» του Σπύρου Κιοσσέ (κριτική)

Για τη νουβέλα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη

Ποια στιγμή σηματοδοτεί την πορεία προς την ενηλικίωση; Μέσα από ποιες διαδικασίες δρομολογείται; Ποιες ενδότερες δυνάμεις ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Μια συζήτηση με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου της «Το κόκκινο της φωτιάς – Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας» (εκδ. Αρμός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας», είναι ο υπότιτλος του βιβλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ